Niełaz wielki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Niełaz wielki
Dasyurus maculatus[1]
(Kerr, 1792)
Niełaz wielki
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Podkrólestwo Bilateria
(bez rangi) wtórouste
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Infratyp żuchwowce
Nadgromada czworonogi
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada ssaki niższe
Nadrząd torbacze
Rząd niełazokształtne
Rodzina niełazowate
Podrodzina niełazy
Plemię niełazy
Rodzaj niełaz
Gatunek niełaz wielki
Synonimy
Podgatunki
  • D. m. maculatus (Kerr, 1792)
  • D. m. gracilis Ramsay, 1888
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 NT pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Kolorami oznaczono zasięg występowania dwóch podgatunków:
CzerwonyD. m. maculatis
ŻółtyD. m. gracilis

Niełaz wielki[6] (Dasyurus maculatus) – gatunek ssaka z rodziny niełazowatych występujący w zachodniej części Australii oraz na Tasmanii. W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych został sklasyfikowany jako „bliski zagrożenia” (Near Threatened, NT)[5].

Systematyka[edytuj]

Gatunek po raz pierwszy opisał w 1792 roku szkocki zoolog Robert Kerr, nadając mu nazwę Viverra maculata[2]. Jako miejsce typowe odłowu holotypu Kerr wskazał Port Jackson w Nowej Południowej Walii w Australii[2]. Podgatunek D. m. gracilis po raz pierwszy opisał w 1888 roku australijski zoolog Edward Pierson Ramsay, nadając mu nazwę Dasyurus gracilis[7]. Jako miejsce typowe Ramsay wskazał Bellenden Ker Range w Queensland w Australii[7]. Wstępnie rozpoznano dwa podgatunki[8].

Etymologia[edytuj]

Nazwa rodzajowa: gr. δασυς dasus – włochaty; ουρα oura – ogon[9]. Epitet gatunkowy: łac. maculatus – cętkowany, plamisty, od maculare – być cętkowanym, od macula – cętka[10].

Charakterystyka[edytuj]

Niełaz wielki jest największym ze wszystkich niełazów. Samce i samice podgatunku nominatywnego, D. m. maculatus, średnio ważą odpowiednio 3,5 i 1,8 kg, zaś mierzą 930 i 811 mm. Osobniki zaliczane do drugiego podgatunku, D. m. gracilis, są mniejsze i średnio ważą odpowiednio 1,6 i 1,15 kg, a mierzą 801 i 742 mm[8]. Dla porównania samce drugiego największego niełaza, jakim jest niełaz eukaliptusowy (Dasyurus geoffroii), ważą średnio 1,31 kg, zaś samice 0,89 kg[11].

Niełaz wielki ma cztery dość krótkie[8], pięciopalczaste łapy. Tylne, w przeciwieństwie do przednich, mają w pełni rozwinięte duże paluchy. Gatunek ten ma długie, różowe, prążkowane poduszki na stopach. Jest to przejaw adaptacji do nadrzewnego trybu życia[12]. Ogon jest dłuższy od reszty ciała, nie ma on jednak funkcji chwytnej. Szyja jest gruba, głowa dość duża, a pysk lekko zaokrąglony i wydłużony[8].

Jego umaszczenie nie zmienia się sezonowo. Futro ma barwę czerwonawobrązową z białymi plamkami i wraz ze skórą jest pokryte pomarańczowobrązową wydzieliną. Spodnia strona ciała jest szara lub kremowobiała. Od innych niełazów gatunek ten odróżnia występowanie białych plamek również na ogonie[8].

Występowanie[edytuj]

Gatunek ten zamieszkuje wilgotną część wschodniej Australii, gdzie roczne opady deszczu osiągają 600 mm[13]. Dawniej występował na całym obszarze od południowo-wschodniego Queensland, przez wschodnią część Nowej Południowej Walii, Wiktorię, południowo-wschodnią część Australii Południowej, aż do Tasmanii. Niestety europejskie osadnictwo bardzo ograniczyło i pofragmentowało zasięg występowania tego gatunku[14]. Dziś można go spotkać znacznie rzadziej. W Queensland praktycznie nie występuje poza parkami narodowymi[15]. W Wiktorii populacja niełazów wielkich zmalała w ostatnich latach o 50%. W Nowej Południowej Walii spadek był mniejszy, ale i tak są dziś rzadkie na tym obszarze[16]. Gatunek ten, choć występował, nigdy nie był bardzo liczny w Australii Południowej. Na Tasmanii dziś można go spotkać najczęściej na północnej i zachodniej części wyspy[17]. Do XX w. można go było spotkać również na Wyspie Flindersa oraz wyspie King[18].

Preferowany przez niełaza wielkiego habitat to wilgotne lasy deszczowe oraz lasy eukaliptusowe[12][17]. Co prawda gatunek ten prowadzi nadrzewny tryb życia, ale przemieszcza się głównie chodząc po powierzchni ziemi. Tylko 11% dystansu, który pokonuje przez całe życie odbywa się nad ziemią[12].

Ekologia[edytuj]

Pożywienie[edytuj]

Niełaz wielki odżywia się: owadami, rakami, jaszczurkami, wężami, ptakami (w tym drobiem hodowlanym), małymi ssakami, dziobakami, królikami, oposami oraz młodymi kangurowatymi[8]. Czasami jego ofiarą mogą paść także kangury, świnie, bydło, a nawet dingo[8][19]. Często poluje nocą, szczególnie na oposy i ptaki[12].

Rozmnażanie[edytuj]

Obie płcie opisywanego gatunku nabywają dojrzałości płciowej w wieku około roku. Osobniki łączą się w pary między kwietniem a lipcem. Ciąża samic trwa 21 dni. Średnia wielkość miotu to 5 młodych. Matka przestaje żywić je po 7 tygodniach. Całkowicie usamodzielniają się dopiero po 18 tygodniach. Oboje rodzice opiekują się potomstwem, samiec zwykle także zdobywa pożywienie dla samicy[20].

Przypisy

  1. Dasyurus maculatus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c Robert Kerr: The animal kingdom, or zoological system, of the celebrated Sir Charles Linnæus. Containing a complete systematic description, arrangement, and nomenclature, of all the known species and varieties of the mammalia, or animals which give suck to their young. Edinburgh: Printed for A. Strahan, and T. Cadell, London, and W. Creech, 1792, s. 170. [dostęp 2017-04-21]. (ang.)
  3. Friedrich Albrecht Anton Meyer: Systematisch-summarische Uebersicht der neuesten zoologischen Entdeckungen in Neuholland und Afrika: Nebst zwey andern zoologischen Abhandlungen. Leipzig: im Verlage der Dykischen Buchhandlung, 1793, s. 27. [dostęp 2017-04-21]. (niem.)
  4. Étienne Geoffroy Saint-Hilaire. Note sur les espèces du genre dasyure. „Bulletin des sciences par la Société philomathique de Paris”. 3 (81), s. 259, 1803 (fr.). 
  5. a b Scott Burnett 2008, Dasyurus maculatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2015 [online], wersja 2015.2 [dostęp 2015-07-21] (ang.).
  6. Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska-Jurgiel, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 7. ISBN 978-83-88147-15-9.
  7. a b Edward Pierson Ramsay. Notes on the fauna of the Bellenden-Ker Ranges. „Proceedings of the Linnean Society of New South Wales”. Second Series. 3, s. 1296, 1888 (ang.). [dostęp 2017-04-21]. 
  8. a b c d e f g Menna Elizabeth Jones, Robert K. Rose, Scott Burnett. Dasyurus maculatus. „Mammalian Species”. 676, s. 1–9, 2001 (ang.). [dostęp 2017-04-17]. 
  9. Theodore Sherman Palmer: Index Generum Mammalium: A List of the Genera and Families of Mammals. Washington: Government Printing Office, 1904, s. 218, seria: North American Fauna. [dostęp 2017-04-21]. (ang.)
  10. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: Handbook of the Birds of the World Alive. Josep del Hoyo, Andrew Elliott, Jordi Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (redaktorzy). Barcelona: Lynx Edicions, 2017. ISBN 84-87334-25-3. [dostęp 2017-04-19]. (ang.)
  11. Western quoll. W: M. Serena, T. Soderquist: The mammals of Australia. Second edition. Australian Museum/Reed Books, 1995, s. 62–64. ISBN 0 207 14454 0. (ang.)
  12. a b c d Menna Elizabeth Jones: Guild structure of the large carnivores in Tasmania. Hobart: University of Tasmania, 1995. [dostęp 2017-04-17]. (ang.)
  13. Spotted-tailed quoll. W: R. Edgar, C. Belcher: The mammals of Australia. Second edition. Australian Museum/Reed Books, 1995, s. 67–69. (ang.)
  14. S. Maxwell, A.A. Burbidge, K. Morris: The action plan for Australian marsupials and monotremes. Report for the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources Species Survival Commission Australasian Marsupial and Monotreme Specialist Group, 1996. (ang.)
  15. A. Watt: Conservation status and draft management plan for Dasyurus maculates and D. hallucatus in southern Queensland. Report for Queensland Department of Environment and Heritage and The Department of the Environment, Sport and Territories. 1993, s. 1–132. (ang.)
  16. Ian M. Mansergh. The status, distribution and abundance of Dasyurus maculates (tiger quoll) in Australia, with particular reference to Victoria. „Australian Zoologist”. 21, s. 109–122, 1984 (ang.). 
  17. a b Menna Elizabeth Jones, Robert K. Rose: Preliminary assessment of distribution and habitat association of the spotted-tailed quoll (Dasyurus maculates maculatus) and eastern quoll (D. viverrinus) in Tasmania to determine conservation and reservation status. Nature Conservation Branch, Parks and Wildlife Service. Report to the Tasmanian Regional Forest Agreement Environment and Heritage Technical Committee, 1996, s. 1–68. (ang.)
  18. J.H. Hope. Mammals of the Bass Strait islands. „Proceedings of the Royal Society of Victoria”. 85, s. 163–196, 1972 (ang.). 
  19. Scott Burnett: The ecology and endangerment of spotted-tailed quoll, Dasyurus maculatus. James Cook University of North Queensland, 2000. (ang.)
  20. Ronald Strahan: The Complete Book of Australian Mammals. Angus & Robertson Publishers, 1983, s. 18. (ang.)