Adaptacja (biologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy biologii. Zobacz też: inne znaczenia.

Adaptacja (łac. adaptatio – przystosowanie) – przystosowanie się organizmu poprzez zmianę struktury lub funkcji do życia w nowych dla niego, trwale zmienionych warunkach bytowych lub zewnętrznego stresu. Efektywność adaptacji określa dostosowanie.

Adaptacja jest istotną, dziedziczną lub niedziedziczną i podlegająca rozwojowi cechą wszystkich żywych organizmów. Adaptacja fenotypowa dotycząca zmian osobniczych nie jest dziedziczna. Adaptacja dziedziczna jest wynikiem doboru naturalnego lub sztucznego – poprzez eliminację cech niekorzystnych zwiększa szansę przetrwania organizmu i wydania większej liczby potomstwa. Musi ona być zapisana w genach przekazywanych potomkom przez rodziców, dlatego zmiany adaptacyjne mogą być dziedziczone. Organizmy przystosowują się do środowiska, w którym żyją. Organizmy zamieszkujące podobne siedliska często zyskują zbliżone przystosowania. Zjawisko takie zwane jest konwergencją.

Procesy adaptacyjne dzielone są na trzy grupy[1]:

  • indywidualne (działające w ciągu życia osobnika);
  • populacyjne (tworzące się w procesie formowania się populacji);
  • gatunkowe (uwarunkowane genetyczną pulą gatunkową);

Typy zmian przystosowawczych[edytuj]

Zmiany przystosowawcze organizmu[edytuj]

Tego rodzaje zmian oddziałują głównie na fenotyp. Nie są zachowywane genetycznie, nie mogą być dziedziczne. Wyróżniane są trzy typy[1]:

  • reakcja - zmiany krótkotrwałe, mobilizacyjne lub obronne, w odpowiedzi na krótkotrwałe bodźce np. zmiany emocjonalne, odczyny skórne, zmiany szybkości tętna;
  • adiustacja - zmiany morfofunkcjonalne, odwracalna (po dłuższym czasie po ustaniu bodźców), w odpowiedzi na długotrwałe bodźce o średnim nasileniu np. zahartowanie, wytrenowanie, zmiana kondycji, zmiany adiustacyjne mogą prowadzić do zmian o charakterze adaptabilnym;
  • adaptabilność - nieodwracalne zmiany morfofunkcjonalne, w odpowiedzi na długotrwałe bodźce o silnym nasileniu, przejawia się w realizacji jednego z możliwych torów rozwoju;

Niezależnymi od powyższej listy kryteriami podziału zmian są[1]:

  • adaptacja genetyczna - zmiany przystosowawcze utrwalające się w genotypie;
  • adaptacja fizjologiczna - zmiany przystosowawcze procesów wewnątrzustrojowych;
  • adaptacja biochemiczna - zmiany biochemiczne spowodowane obciążeniami organizmu;
  • adaptacja morfologiczna - zmiany w budowie ciała, które wynikają z relacji genotypu i środowiska realizujące się w procesie adaptacji fizjologicznej i biochemicznej;
  • adaptacja behawioralna - dotyczy zmian zachowania, które umożliwiają zachowanie równowagi ze środowiskiem;
  • adaptacja metaboliczna - dotyczy szybko zachodzących zmian funkcji wewnątrzustrojowych do zapotrzebowania związanego z danymi czynnikami;
  • adaptacja epigenetyczna - dotyczy dłużej utrzymujących się zmian fenotypowych, które zapisują się w genotypie.

Ze względu na charakter zmian wyróżnia się następujące[1]:

  • adaptacja mutacyjna - występuje w przebiegu ewolucji gatunku, populacji prowadząca do powstawania np. nowych ras;
  • adaptacja modyfikacyjna - adiustacja lub adaptabilność;
  • adaptacja modulacyjna - bezpośrednie przystosowanie się organizmu do szybko zmieniających się warunków;

Zmiany przystosowawcze populacji[edytuj]

O kierunku rozwoju populacji decyduje adaptacja genetyczna lub kulturowa (u człowieka). Ogólna charakterystyka tych zmian jest następująca[1]:

Nazwa Bodziec Odpowiedź osobnika populacji Przykłady
Adaptacja genetyczna Rzadkie bodźce stanowiące o przeżyciu (zachowaniu lub zmianie puli genowej) Dobór naturalny, utrata cech osobników bezpłodnych Zgon lub niepłodność; przeżywalność
Adaptacja kulturowa Gospodarcze, polityczne, społeczne Zmiana w transmisji kulturowej Zmiany systemu gospodarczego, politycznego, społecznego

Porównanie mechanizmów adaptacji człowieka i zwierząt[1]:

Zwierzęta Ludzie
Wysoka genetyczna niezawodność w stosunku do ostrych ekstremalnych oddziaływań Bardzo wysoka genetyczna niezawodność w stosunku do ostrych ekstremalnych oddziaływań w porównaniu do chronicznych
Przewaga stanów ostrych Przewaga stanów chronicznych
Mechanizmy przystosowania głównie biologiczno-fizjologiczne Mechanizmy przystosowania głównie społeczno-kulturowe
Działanie doboru naturalnego stabilizujące Działanie doboru naturalnego potencjalnie destabilizujące
Silna zależność od rytmów biologicznych Duża niezależność od rytmów biologicznych
Silna zależność procesów ontogenetycznych od środowiska biogeograficznego Silna zależność procesów ontogenetycznych od środowiska społecznego
Rozwój biologicznych mechanizmów adaptacji Rozwój społeczno-higienicznych procesów adaptacji, osłabienie mechanizmów biologicznych

Adaptacja u człowieka[edytuj]

U człowieka strategie przystosowawcze zmieniły się wraz ze schyłkiem paleolitu. Zaczęły się ujawniać czynniki społeczno-kulturowe.

Porównanie czynników adaptacyjnych populacji paleolitycznych i postpaleolitycznych[1]:

Czynniki Strategie populacji paleolitycznych Strategie populacji postpaleolitycznych
Klimat Stały Zmienny, niepewny
Wymieralność Ukierunkowana, mało zmienna Bezkierunkowa, może być wysoka niezależnie od płci i wieku
Wielkość populacji Dość stała w czasie, bliska pojemności bezpiecznej Dość zmienna w czasie, poniżej lub powyżej pojemności bezpiecznej
Zmienność wewnątrz populacji Mała Średnia do dużej
Zmienność międzygrupowa Duża Średnia do dużej
Sposobność do selekcji Zróżnicowana wymieralność Zróżnicowana płodność
Wrażliwość środowiskowa (ekosensytywność) Niska Wysoka
Czynniki żywieniowe Wysoka zawartość białek Niska zawartość białek, okresowe niedobory, zatrucia
Zachowania ekonomiczne Wysoka skuteczność Wysoka produktywność
Mikroewolucja Silna, prowadząca do rasogenezy, powstawania zróżnicowanych populacji Słaba, głównie ze względu na zróżnicowaną płodność, kojarzenie wybiórcze, silne trendy mikroewolucyjne spowodowane spadkiem selekcji

Bibliografia[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d e f g Praca zbiorowa, Promocja zdrowia, Jerzy Karski (red.), wyd. 3, Warszawa 1999, ISBN 8385724370 (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj]