Przejdź do zawartości

Niełaz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Niełaz
Dasyurus
É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1796[1]
Ilustracja
Niełaz plamisty (D. viverrinus)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Nadrząd

torbacze

Rząd

niełazokształtne

Rodzina

niełazowate

Podrodzina

niełazy

Rodzaj

niełaz

Typ nomenklatoryczny

Didelphis maculata Anonymus, 1791 (= Didelphis viverrina G.K. Shaw, 1800)

Synonimy
  • Dasurus[a]: Anonim, 1845[2]
  • Nasira Harvey, 1841[3]
  • Dasyurinus Matschie, 1916[4]
  • Dasyurops Matschie, 1916[4]
  • Notoctonus Pocock, 1926[5]
  • Satanellus Pocock, 1926[6]
  • Stictophonus Pocock, 1926[6]
Gatunki

7 gatunków (w tym 1 wymarły) – zobacz opis w tekście

Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Niełaz[7] (Dasyurus) – rodzaj ssaków z podrodziny niełazów (Dasyurinae) w obrębie rodziny niełazowatych (Dasyuridae).

Rozmieszczenie geograficzne

[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Australii i na Nowej Gwinei[8][9][10].

Morfologia

[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała samic 24,1–45 cm, długość ogona samic 21–41 cm, długość ciała samców 22,8–75,9 cm, długość ogona samców 21,2–55 cm; masa ciała samic 0,24–2,5 kg, samców 0,34–5 kg[9][11].

Systematyka

[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj zdefiniował w 1796 roku francuski przyrodnik Étienne Geoffroy Saint-Hilaire w artykule zatytułowanym Rozprawa o torbaczach (Didelphis L.), opublikowanym w czasopiśmie „Magasin Encyclopédique”[1]. Geoffroy Saint-Hilaire nie wyznaczył gatunku typowego; Gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie)[12] niełaz plamisty (D. viverrinus).

Etymologia

[edytuj | edytuj kod]
  • Dasyurus (Dasurus): gr. δασυς dasus ‘włochaty, kudłaty’; ουρα oura ‘ogon’[13].
  • Nasira: etymologia niejasna, Harvey nie podał znaczenia nazwy rodzajowej[3]. Gatunek typowy (późniejsze oznaczenie monotypowe): Didelphis Viverrina G. Shaw, 1800[14].
  • Dasyurinus: rodzaj Dasyurus É. Geoffroy Saint-Hilaire; łac. przyrostek -inus ‘należący do, odnoszący się do’[15][4]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Dasyurus geoffroii Gould, 1841.
  • Dasyurops: rodzaj Dasyurus É. Geoffroy Saint-Hilaire; ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd’[16][4]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Viverra maculata Kerr, 1792.
  • Notoctonus: gr. νοτος notos ‘południe’[17]; κτονος ktonos ‘morderca’, od κτεινω kteinō ‘mordować, zabijać’[18]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Dasyurus geoffroii Gould, 1841.
  • Satanellus: gr. Σατανας Satanas ‘Szatan’[19]; łac. przyrostek zdrabniający -ellus-a-um[20]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Dasyurus hallucatus Gould, 1842.
  • Stictophonus: gr. στικτος stiktos ‘cętkowany, plamisty’, od στιζω stizō ‘tatuować’[21]; φωνη phōnē ‘głos, dźwięk’, od φωνεω phōneō ‘mówić’[22]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Viverra maculata Kerr, 1792.

Podział systematyczny

[edytuj | edytuj kod]

Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki[23][8]:

Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa[7] Podgatunki[9][8][11] Rozmieszczenie geograficzne[9][8][11] Podstawowe wymiary[9][11][b] Status
IUCN[24]
 Dasyurus hallucatus J. Gould, 1842 niełaz północny monotypowy endemit Australii: zachodnia i północna Australia, północne Terytorium Północne oraz północny i wschodni Queensland DC: 25–37 cm
DO: 20–34 cm
MC: 0,24–1,1 kg		  EN 
 Dasyurus maculatus (Kerr, 1792) niełaz wielki 2 podgatunki endemit Australii: północny i południowo-wschodni Queensland, wschodnia Nowa Południowa Walia, wschodnia i południowa Wiktoria, południowo-wschodnia Australia Południowa oraz Tasmania (z niektórymi wyspami Cieśniny Bassa) DC: 31–76 cm
DO: 28–55 cm
MC: 0,8–5 kg		  NT 
 Dasyurus albopunctatus Schlegel, 1880 niełaz białoplamkowany monotypowy Indonezja i Papua-Nowa Gwinea: Nowa Gwinea (za wyjątkiem nizin w południowo-wschodniej części wyspy) i Yapen; niepewny na półwyspie Ptasia Głowa; zakres wysokości: 0–3600 m n.p.m. DC: 23–35 cm
DO: 21–29 cm
MC: 520–710 g		  NT 
 Dasyurus viverrinus (G.K. Shaw, 1800) niełaz plamisty monotypowy endemit Australii: obecnie tylko na Tasmanii i Wyspie Bruny; zakres wysokości: 0–1000 m n.p.m. DC: 28–45 cm
DO: 17–28 cm
MC: 0,7–1,9 kg		  EN 
 Dasyurus geoffroii J. Gould, 1841 niełaz eukaliptusowy 2 podgatunki endemit Australii: południowo-zachodnia Australia Zachodnia, historycznie szeroko rozpowszechniony; introdukowany do Parku Przyrodniczego Julimar DC: 26–40 cm
DO: 21–35 cm
MC: 0,6–2,2 kg		  NT 
Dasyurus spartacus Van Dyck, 1987 niełaz spiżowy monotypowy Indonezja i Papua-Nowa Gwinea: południowa Nowa Gwinea (region Morehead na obszarach trawiastych Trans-Fly); niepotwierdzony w Parku Narodowym Wasur i obszarze zarządzania dziką przyrodą Tonda DC: 30–38 cm
DO: 28–28 cm
MC: około 684 g[c]		  NT 

Kategorie IUCN:  NT  – gatunek bliski zagrożenia,  EN  – gatunek zagrożony.

Opisano również gatunek wymarły z pliocenu Australii[25]:

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Dasyurus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1796.
  2. ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała
  3. ↑ Masa ciała dla podana tylko dla samic (u samców nieznana).

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 É. Geoffroy Saint-Hilaire. Dissertation sur les animaux à bourse (Didelphis L.). „Magasin Encyclopédique”. Seconde Année. 3, s. 469, 1796. (fr.).
  2. ↑ Anonim: Zoology. W: The London encyclopaedia, or, Universal dictionary of Science, art, literature, and practical mechanics, comprising a popular view of the present state of knowledge, illustrated by numerous engravings, a general Atlas, and appropriate diagrams. Cz. 22. London: Thomas Tegg, 1829, s. 743. (ang.).
  3. 1 2 J.B. Harvey. A sketch of the natural history of Port Lincoln. „The South Australian Magazine”. 1 (6), s. 210, 1841. (ang.).
  4. 1 2 3 4 P. Matschie. Die Verbreitung der Beuteltiere auf NeuGuinea mit einigen Bemerkungen über ihre Einteilung in Untergattungen. „Mitteilungen aus dem Zoologischen Museum in Berlin”. 8, s. 262, 1915-1917. (niem.).
  5. ↑ Pocock 1926 ↓, s. 1082.
  6. 1 2 Pocock 1926 ↓, s. 1083.
  7. 1 2 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 7. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  8. 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 60–70. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  9. 1 2 3 4 5 A.M. Baker: Family Dasyuridae (Carnivorous Marsupials). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 301–305. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).
  10. ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Dasyurus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-23].
  11. 1 2 3 4 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 44–45. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
  12. ↑ O. Thomas: Catalogue of the Marsupialia and Monotremata in the collection of the British Museum (Natural History). London: The Trustees, 1888, s. 261. (ang.).
  13. ↑ T.S. Palmer: Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. Washington: Government Printing Office, 1904, s. 218, seria: North American Fauna. (ang.).
  14. ↑ Genus Dasyurus Geoffroy, 1796. [w:] Australian Faunal Directory [on-line]. Australian Biological Resources Study. [dostęp 2024-05-10]. (ang.).
  15. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 127.
  16. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 175.
  17. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 167.
  18. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 72.
  19. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 228.
  20. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 90.
  21. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 248.
  22. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 194.
  23. ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.3) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-11-17]. (ang.).
  24. ↑ Taxonomy: Dasyurus – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-11-17]. (ang.).
  25. ↑ A. Bartholomai. Dasyurus dunmalli, a new species of fossil marsupial (Dasyuridae) in the Upper Cainozoic deposits of Queensland. „Memoirs of the Queensland Museum”. 16 (1), s. 20, 1971. (ang.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • R.I. Pocock. The External Characters of Thylacinus, Sarcophilus and some related Marsupials. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 96 (4), s. 1037–1084, 1926. DOI: 10.1111/j.1096-3642.1926.tb02233.x. (ang.). 
  • Edmund C. Jaeger, Source-book of biological names and terms, wyd. 3, rewizja 2, Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316, OCLC 11069271 (ang.).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Niełaz&oldid=78100612”