Obóz Internowania nr 6 w Aleksandrowie Kujawskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Widok ogólny cmentarza ukraińskiego w Aleksandrowie Kujawskim
Wikimedia Commons

Obóz Internowania nr 6 w Aleksandrowie Kujawskimpolski obóz internowania przeznaczony dla żołnierzy armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, powstały w konsekwencji postanowień polsko-radzieckiej umowy rozejmowej z 12 października 1920, przegranej militarnej wojsk Armii URL z Armią Czerwoną, która nastąpiła w listopadzie 1920 r. i internowania żołnierzy Armii URL na terenie Polski. Działał oficjalnie do 9 października 1921.

Obóz, przewidywany początkowo dla trzech tysięcy żołnierzy, na przestrzeni niecałego roku istnienia mieścił w szczytowym momencie 3565 osób, przez większość czasu funkcjonowania ponad 3000 internowanych. Rozlokowany został w barakach wzniesionych przez wojsko niemieckie w 1914 lub 1915. Internowani w większości byli oficerami i żołnierzami 6 Siczowej Dywizji Strzelców (największa grupa), 4 Dywizji Kijowskiej oraz 3 Żelaznej Dywizji Armii URL. Komendantem obozu powołanym przez polskie władze wojskowe był mjr Alfred Jogiel, zaś wewnętrznym komendantem ukraińskim – gen. Marko Bezruczko, uprzednio dowódca 6 Dywizji.

Istotną częścią życia obozowego była, prowadzona za zgodą polskich władz, działalność kulturalna i religijna internowanych – istniało prawosławne Bractwo Opieki Matki Bożej, wydawanych było kilkanaście pism o różnej częstotliwości ukazywania się, działały teatr, orkiestra i organizacje sportowe.

Okoliczności powstania obozu[edytuj | edytuj kod]

Po zawarciu przez Polskę z radziecką Rosją umowy rozejmowej z 12 października 1920, walcząca w sojuszu z Polską armia Ukraińskiej Republiki Ludowej po przeprowadzeniu samodzielnych działań w listopadzie 1920 r. została pobita w polu przez Armię Czerwoną i zmuszona do wycofania się na teren Polski, gdzie została internowana. W związku z tym władze polskie utworzyły sieć specjalnych obozów internowania, której częścią był obóz utworzony około półtora kilometra od centrum Aleksandrowa Kujawskiego[1]. Jako zabudowania obozowe wykorzystano baraki wzniesione przez wojsko niemieckie w czasie jego stacjonowania na Kujawach w 1914-1915[2]. Baraki te były przeznaczone dla tymczasowego pobytu dwóch tysięcy osób jednorazowo, posiadały polowy szpital z 25 łóżkami, kuchnię, ambulatorium oraz pomieszczenie przeznaczone do odbywania kwarantanny przez chorych na choroby zakaźne z miejscem na 500 mieszkańców[2]. Po wycofaniu się Niemców z Kujaw, od listopada 1918 opisany kompleks obiektów był wykorzystywany jako punkt etapowy Państwowego Urzędu ds. Powrotu Jeńców, Uchodźców i Robotników, w których czasowo zamieszkiwali robotnicy i jeńcy rosyjscy powracający z Niemiec do ojczyzny[3], a po jego zamknięciu w 1919 – jako Stacja Rozdzielcza Frontu Pomorskiego. Pełniła ona funkcje tymczasowego zgrupowania jeńców wojennych i internowanych wziętych do niewoli przez jednostki Frontu Pomorskiego; działała od stycznia do lutego 1920[4]. 14 marca 1920 władze wojskowe urządziły w barakach Obóz Jeńców nr 6 przeznaczony dla internowanych żołnierzy rosyjskiej białej 7 Dywizji Piechoty, która znalazła się na terytorium Polski po tzw. Marszu Bredowskim[5]. Żołnierze ci znajdowali się w Aleksandrowie Kujawskim do lipca 1920[6].

Organizacja obozu[edytuj | edytuj kod]

Za datę rozpoczęcia funkcjonowania Obozu Internowanych nr 6 przyjmuje się 8 grudnia 1920, gdy mianowany został dowódca obozu – mjr Alfred Jogiel[7]. Jednak pierwsze transporty internowanych dotarły do Aleksandrowa Kujawskiego kilka dni wcześniej, 5 grudnia 1920. W założeniach polskich władz wojskowych obóz przeznaczony był dla 3 tys. osób. Taka liczba internowanych znalazła się w nim już po tygodniu od oficjalnego otwarcia. Według danych z 15 grudnia 1920 przebywało w nim 900 oficerów, 2504 szeregowców, 95 kobiet oraz 29 dzieci[7].

Oprócz polskiego dowódcy obozy internowania dla Ukraińców posiadały dowódców ukraińskich, mianowanych przez emigracyjne władze wojskowe URL. Posiadali oni w stosunku do internowanych kompetencje dyscyplinarne. Żyjący w obozie mieli prawo do prowadzenia na jego terenie działalności kulturalnej, sportowej, religijnej, wydawniczej oraz rzemieślniczej. Za utrzymanie dyscypliny odpowiadał wewnętrzny oddział porządkowy[8].

Warunki życia w obozie[edytuj | edytuj kod]

Liczba i pochodzenie internowanych[edytuj | edytuj kod]

Grupa internowanych tworzących w obozie spółdzielnię-herbaciarnię

W Obozie Internowanych nr 6 w Aleksandrowie Kujawskim zgrupowani zostali żołnierze 6 Siczowej Dywizji Strzelców (największa grupa), 4 Kijowskiej Dywizji Strzelców oraz 3 Żelaznej Dywizji Strzelców[7]. Liczba internowanych ulegała wahaniom. W okresie między grudniem 1920 a marcem 1921 utrzymywała się na poziomie 3200-3500 (największa jednorazowa liczba internowanych – 3565 osób 21 grudnia 1920), by następnie ulegać systematycznemu spadkowi. 12 października 1921 odnotowano 1861 osadzonych w obozie[9]. Niezmiennie największą grupę stanowili szeregowcy, których liczba do maja 1921 przekraczała 2000 osób, zaś w momencie zamknięcia obozu spadła do 1296. Liczba oficerów do marca tego samego roku przekraczała 800 osób, by ostatecznie spaść do 475. Stale w obozie przebywało kilkanaścioro dzieci oraz grupa kilkudziesięciu kobiet, która w szczytowym momencie liczyła 112 (marzec 1921)[9]. Zmniejszanie się liczby internowanych miało związek z polityką władz polskich, które dążyły do zamknięcia obozów. Kolejne grupy żołnierzy były zatem kierowane do pracy poza obozem (pierwsza grupa w sierpniu 1921)[10].

Na spadek liczby mieszkańców obozu wpływ miały również ucieczki internowanych. Zjawisko to szczególnie zintensyfikowało się wiosną i latem 1921, gdy większość z nich straciła nadzieję na wybuch nowej wojny polsko-bolszewickiej i tym samym na kolejną szansę włączenia się w walkę o niepodległość Ukrainy[10]. Władze polskie nie podejmowały szerszych działań na rzecz zapobiegania ucieczkom – ci zbiegowie, którzy zdołali znaleźć pracę, otrzymywali zwykle prawo stałego pobytu w nowym miejscu zamieszkania[11].

Warunki lokalowe[edytuj | edytuj kod]

Widok baraków obozowych, na pierwszym planie grupa internowanych. 1921.

Opis obozu aleksandrowskiego sporządzony przez polskie władze wojskowe pochodzi jeszcze z okresu, gdy w kompleksie jego budynków przebywali internowani Rosjanie. Składał się on z trzech baraków przeznaczonych dla 800 osób każdy oraz z pięciu mniejszych, każdy z dwoma pomieszczeniami kuchennymi. Wszystkie te obiekty wzniesione były z drewna[12]. Komenda obozu zajmowała jeden z mniejszych baraków[12]. W obozie działała pralnia, sanitariaty, 4 komory dezynfekcyjne oraz pomieszczenie kwarantanny[12]. Do zabudowań doprowadzony był wodociąg i kanalizacja, w barakach zainstalowane zostało oświetlenie elektryczne[12]. Obiekt był natomiast całkowicie nieprzystosowany do warunków zimowych i nie posiadał szpitala. W związku z tym w pierwszych dniach po przywozie internowanych do Aleksandrowa Kujawskiego w grudniu 1921 musieli oni pozostać w wagonach kolejowych, zaś osoby chore były przewożone do szpitala Obozu Internowanych nr 15 w Toruniu[10]. Doraźnych remontów obiektów dokonywały grupy sformowane z samych żołnierzy[8].

Internowani zostali zakwaterowani w barakach według przynależności do poszczególnych jednostek[10]. Kontrolę nad działaniami Ukraińców przejęła grupa najwyższych stopniem oficerów[10], na czele których stał gen. Marko Bezruczko[13]. Opuszczanie terenu obozu było dozwolone jedynie w razie otrzymania przepustki od polskich władz wojskowych i zgody oficerów ukraińskich[10].

Internowani w polskich obozach dla żołnierzy URL otrzymywali wyżywienie według tabeli C w skali od A do E, co oznaczało dzienną rację 700 g chleba, 250 g mięsa, 700 g ziemniaków, 150 g jarzyn, przyprawy, 2 porcje kawy oraz 100 g mydła na miesiąc. Oznaczało to ich zaprowiantowanie na takich samych zasadach, jak polskich żołnierzy w służbie garnizonowej. W praktyce jednak Obóz Internowania nr 6 miał stałe problemy z dostarczeniem oczekiwanej ilości prowiantu – zwłaszcza mięso i chleb były często zastępowane przez dodatkowe porcje ziemniaków i jarzyn[14]. Mimo trudności lokalowych i aprowizacyjnych stan zdrowotny mieszkańców obozu był dobry[15].

Życie kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Natychmiast po przyjeździe do obozu internowani Ukraińcy zaczęli organizować obozowe życie kulturalne[9]. Wspierał ich w tym polski oddział YMCA[16]. Co najmniej od stycznia 1921 w każdym baraku były organizowane kursy czytania i pisania, na których uczyło się 947 analfabetów i półanalfabetów[9]. W momencie likwidacji obozu wśród osadzonych nie było osób niepiśmiennych[17]. Od końca lutego tego samego roku organizowane były wykłady na tematy historii i geografii Ukrainy, języka ukraińskiego oraz poruszające szersze kwestie polityczne i moralne[9]. Oficerowie uczestniczyli w kursach ekonomii politycznej, geografii, historii[18]. Działała Sekcja Dramatyczna im. Mykoły Sadowskiego, która organizowała inscenizacje w teatrze obozowym[16]. Dwudziestu internowanych sformowało orkiestrę obozową[16], podobną liczebność miały chór i koło malarskie[19]. Codziennie czynne było kino[16]. Co najmniej od wiosny 1921 w obozie działało stowarzyszenie sportowe, które w dniu 29 maja 1921 zorganizowało turniej lekkoatletyczny i piłkarski oraz pokaz gimnastyczny[16]. Kobiety przebywające w obozie były zrzeszone w Związku Ukrainek[16]. Działała spółdzielnia-herbaciarnia, której członkowie propagowali koncepcję spółdzielczości poprzez wykłady oraz pismo Zirnycia[20].

Obóz w Aleksandrowie Kujawskim był pierwszym obozem żołnierzy URL w Polsce, w którym Ukraińcy podjęli działalność wydawniczą. 19 grudnia 1920 wyszedł pierwszy numer obozowego pisma Nowe żyttia, redagowanego w języku ukraińskim i rozsyłanego również do innych społeczności ukraińskich emigrantów w II Rzeczypospolitej[16].

5 kwietnia 1921 obóz odwiedził Symon Petlura, gen. Mychajło Omelianowicz-Pawlenko oraz gen. Wołodymyr Salśkyj[21], wizytowały go również misje brytyjska i amerykańska[22].

Działalność wydawnicza[edytuj | edytuj kod]

Prasa wydawana w Obozie Internowania nr 6 była przygotowywana przez sekcje kulturalno-oświatowe działające przy poszczególnych dywizjach, z których pochodzili żołnierze, w dalszym okresie również przez towarzystwa kulturalne powstałe już w obozie. Działalność tego typu była bardzo pozytywnie oceniana przez ukraińskich komendantów obozu. Gazety miały w pierwszej kolejności podnosić internowanych na duchu, proponując im teksty poświęcone najnowszym wydarzeniom związanym z ukraińską walką narodowowyzwoleńczą. Mogły być również wykorzystywane jako środek do nauki czytania dla analfabetów[23]. Pisma obozowe były drukowane w większości na powielaczach, a ich nakłady nie przekraczały 50 egzemplarzy. Redagujący gazety nie otrzymywali za swoją pracę wynagrodzenia; pisma oprócz tekstów autorskich drukowały teksty z czasopism polskich lub działających na terytorium URL[24]. Pisma podlegały cenzurze zewnętrznej oraz wewnętrznej[25]

Najszerzej zakrojoną działalność wydawniczą podjął w obozie oddział kulturalno-oświatowy 6 Siczowej Dywizji Strzelców, który dzięki staraniom gen. Marka Bezruczki pozyskał w kwietniu 1921 maszynę drukarską. Oddział ten przetłumaczył z języka niemieckiego pracę Ericha Ludendorffa Praca kulturalno-oświatowa w armii, zaś z francuskiego broszurę Armia, jakiej nam trzeba. Opublikowany został również słownik ukraińsko-rosyjski z gramatyką porównawczą obydwu języków. Do druku przygotowane zostało także 120-stronicowe kompendium Nasza ojczyzna – Ukraina, którego druk zakończono już w obozie w Szczypiornie[25].

Odrębną działalność wydawniczą podjęło działające w obozie prawosławne Bractwo Opieki Matki Bożej pod kierownictwem ks. Piotra Biłona. Oprócz czasopisma o tematyce religijnej wydrukowało ono modlitewnik, zbiór psalmów i kazań, teksty Świętej Liturgii oraz pocztówki z fotografią ikonostasu z kaplicy obozowej[26].

Wykaz czasopism publikowanych w obozie[edytuj | edytuj kod]
Jeden z numerów obozowego pisma Nowe żittia
  • Almanach – pismo Oddziału Kulturalno-Oświatowego sztabu 4 Dywizji Kijowskiej. Opublikowany został 1 numer o 66 stronach, poświęcony przede wszystkim analizie bieżącej sytuacji Ukraińców oraz wspomnieniom z walk o niepodległość Ukrainy[27].
  • Hrimasa (pol. Grymas) – pismo satyryczne redagowane przez grupę żołnierzy 4 Dywizji Kijowskiej. Opublikowano co najmniej 1 numer[28].
  • Zirnycia (pol. Jutrzenka) – pismo obozowego ruchu spółdzielczego, poświęcone głównie tej tematyce. Ukazało się sześć numerów[29].
  • Komar – czasopismo satyryczne. Jego wydawcy ani liczba wydanych numerów nie są znane – pismo jest jedynie wzmiankowane we wspomnieniach, nie odnaleziono żadnego numeru[30].
  • Nasze żittia (pol. Nasze życie) – pismo satyryczne, parodia innej obozowej gazety Nowe życie. Po wydaniu pierwszego numeru w lutym 1921 zostało skonfiskowane przez cenzurę wewnętrzną, dalsze numery nie wyszły[31].
  • Nowe żittia (pol. Nowe życie) – pismo wydawane przez żołnierzy 6 Dywizji Strzeleckiej. Wydanych zostało kilkaset numerów, z różną częstotliwością. Pismo poruszało tematykę kulturalną i wojskową, publikowało analizy sytuacji politycznej na Ukrainie oraz przyczyn klęski dotychczasowych dążeń narodowowyzwoleńczych. Zawarte w nim były również wiadomości z życia obozu w Aleksandrowie, gdyż redakcja stawiała sobie za cel integrację jego społeczności[32].
  • Okrip (pol. Ukrop) – pismo satyryczne oddziału kulturalno oświatowego 4 Dywizji Kijowskiej. Zawierało przede wszystkim teksty humorystyczne oraz zagadki. We wspomnieniach mowa jest o wydaniu 20 numerów, z czego odnalezione zostały trzy[33].
  • Połyn (pol. Piołun) – pismo satyryczne 6 Dywizji Strzeleckiej. W Aleksandrowie wydrukowanych zostało jego 6 numerów, w Szczypiornie dalsze dwa. Pisany był ręcznie i publikował głównie karykatury związane z życiem obozu. Żaden egzemplarz nie został do tej pory odnaleziony[34].
  • Religijno-Naukowyj Wisnyk (pol. Zwiastun Religijno-Naukowy) – pismo prawosławne redagowane przez działające w obozie Bractwo Opieki Matki Bożej, działające następnie także w Szczypiornie. Część tekstów publikowanych przez pismo nadsyłana była przez autorów z innych społeczności ukraińskich na emigracji. Oprócz tekstów typowo religijnych publikowane były artykuły opisujące historię prawosławia na Ukrainie[35].
  • Ukrajinśkyj striłeć (pol. Ukraiński strzelec) – pismo 6 Dywizji Strzeleckiej. Poświęcone tematyce wojskowej, w formacie książkowym. Opublikowanych zostało ok. 5 egzemplarzy[36].

Życie religijne[edytuj | edytuj kod]

Ikonostas w obozowej kaplicy św. Mikołaja

Większość żyjących w obozie była wyznania prawosławnego[37]. Pierwszym kapłanem pełniącym funkcje kapelana był nieznany z imienia ks. Martynycz, przybyły z Obozu Internowania nr 3 w Łańcucie, w związku z prośbą gen. Marka Bezruczki skierowaną do metropolity warszawskiego Jerzego (Jaroszewskiego) i naczelnego kapelana żołnierzy prawosławnych w Wojsku Polskim Bazylego Martysza[38]. Duchowny ten przed świętami Paschy w 1921 uciekł z obozu i próbował przedostać się na Ukrainę Radziecką; przy przeprawie przez Dniestr został schwytany przez bolszewików i zastrzelony[39]. Zastąpił go ks. Petro Biłon, który przybył do obozu jako szeregowy żołnierz, a na kapłana wyświęcono go po ukończeniu kursu teologicznego. Być może duchowny ten działał w Aleksandrowie Kujawskim już w lutym 1921. Z pewnością zaś w kwietniu tego samego roku był on inicjatorem powstania Bractwa Opieki Matki Bożej, które zrzeszało ok. 100 członków i oprócz działalności wydawniczej prowadziło kursy śpiewu cerkiewnego[40].

W pierwszych dwóch miesiącach istnienia obozu internowani uczestniczyli w nabożeństwach w cerkwi św. Aleksandra Newskiego w Aleksandrowie Kujawskim. W czasie obchodów Bożego Narodzenia w 1921 (7 stycznia wg kalendarza juliańskiego) przeszli w uroczystym pochodzie ze świątyni do oddalonego o półtora kilometra kompleksu budynków obozowych. Władze polskie uznały to wydarzenie za manifestację polityczną i zabroniły Ukraińcom udawania się na nabożeństwa do cerkwi. W związku z tym internowani urządzili w jednym z baraków kaplicę z ikonostasem zaprojektowanym przez W. Bokit'kę i wykonanym przez F. Melanuka i M. Kruszelnyckiego. Związek Ukrainek Emigrantek przekazał dla tejże świątyni haftowane chorągwie procesyjne[40]. Wyposażenie kaplicy zostało przeniesione do obozu w Szczypiornie po likwidacji obozu aleksandrowskiego[41].

Na gruncie przylegającym do obozu urządzono cmentarz siedemnastu internowanych, którzy zmarli w czasie pobytu w nim. Usypany został na nim pamiątkowy kurhan z krzyżem zaporoskim oraz tablicą pamiątkową w języku ukraińskim. Personalia pochowanych nie są znane z powodu znacznej dewastacji cmentarza po II wojnie światowej[42].

Zamknięcie obozu[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na wysoki koszt utrzymania obozów dla internowanych Rosjan i Ukraińców władze polskie dążyły do likwidacji obozów co najmniej od wiosny 1921[20]. Formalne zamknięcie obozu aleksandrowskiego zostało ogłoszone 9 października 1921, po zakończeniu wymiany jeńców z Rosją Radziecką[43]. Do wiosny 1922 rozstrzygane były dalsze losy tych internowanych, którzy pozostawali w Aleksandrowie w momencie likwidacji placówki. 500 osób znalazło się w Obozie nr 10 w Kaliszu (Szczypiorno), zaś 1300 w Obozie nr 1 Strzałkowie. Do 25 października 1921 kompleks baraków został całkowicie zwolniony. W Aleksandrowie, z prawem pobytu, pozwolono pozostać tym internowanym, którzy znaleźli stałe zatrudnienie; w ten sposób w mieście powstała kolonia ukraińska, istniejąca do II wojny światowej. Część byłych mieszkańców obozu przeniosła się do innych miast w województwie pomorskim, tworząc w kilku z nich podobne społeczności (np. w Toruniu[44]).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. A. Urbański. Ukraiński cmentarz wojskowy w Aleksandrowie Kujawskim. „"Pomorze i Kujawy"”. 1/1998, s. 21-22, listopad-grudzień 1998. Toruń: PTTK. 
  2. 2,0 2,1 Z. Karpus, Obozy..., s.53
  3. Z. Karpus, Obozy..., s.51
  4. Z. Karpus, Obozy..., ss.54-55
  5. Z. Karpus, Obozy..., s.56
  6. Z. Karpus, Obozy..., s.58
  7. 7,0 7,1 7,2 Z. Karpus, Obozy..., s.59
  8. 8,0 8,1 E. Wiszka, Emigracja..., s.27
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Z. Karpus, Obozy..., s.61
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Z. Karpus, Obozy..., s.60
  11. E. Wiszka, Emigracja..., s.29
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Z. Karpus, Obozy..., s.57
  13. A. Urbański, Ukraiński..., s. 23
  14. Z. Karpus, Obozy..., ss.60-61
  15. E. Wiszka, Emigracja..., s.28
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 <Z. Karpus, Obozy..., s.62
  17. I. Sbirniak, Kulturno-oswitnia..., s.69
  18. Z. Karpus, Obozy..., ss.61-62
  19. I. Sbirniak, Kulturno-oswitnia..., s.71
  20. 20,0 20,1 Z. Karpus, Obozy..., s.63
  21. A. Bieroza, Kozacki Kurhan w Aleksandrowie Kujawskim, "Polski Żołnierz Prawosławny", nr 3 (65), lipiec-sierpień-wrzesień 2010, ISSN 1233-7587, s.9
  22. A. Urbański, Ukraiński..., s.24
  23. E. Wiszka, Ukraińska prasa., s.77
  24. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., s.77-78
  25. 25,0 25,1 E. Wiszka, Ukraińska prasa..., s.78
  26. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., s.79
  27. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., ss.79-80
  28. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., ss.80-81
  29. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., ss.81-82
  30. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., ss.82-83
  31. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., s.83
  32. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., s.83-86
  33. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., s.86
  34. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., s.87
  35. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., ss.87-88
  36. E. Wiszka, Ukraińska prasa..., ss.89-90
  37. Z. Waszkiewicz, Życie ..., s.91
  38. A. Bieroza, Kozacki kurhan..., s.9
  39. Z. Waszkiewicz, Życie..., ss.94–95
  40. 40,0 40,1 Z. Waszkiewicz, Życie religijne..., s.95
  41. Z. Waszkiewicz, Życie..., s.98
  42. Z. Waszkiewicz, Życie..., s.91
  43. Z. Karpus, Obozy..., ss.63-64
  44. Z. Karpus, Emigracja rosyjska i ukraińska w Toruniu w okresie międzywojennym, Rocznik Toruński 16/1983, s.96

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bieroza A., Kozacki Kurhan w Aleksandrowie Kujawskim, "Polski Żołnierz Prawosławny", nr 3 (65), lipiec-sierpień-wrzesień 2010, ISSN 1233-7587
  • Bruski J. J., Petlurowcy Kraków 2004 ,Wyd. Arcana , ISBN 83-86225-03-3
  • Karpus Z., Obozy uchodźców, jeńców i internowanych w Aleksandrowie Kujawskim 1918-1921 [w:] red. E. Wiszka, Aleksandrów Kujawski. Obozy jeńców i internowanych 1918-1921, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2008, ISBN 978-83-231-2212-8
  • Karpus Z. Ukraiński sojusznik Polski w wojnie 1920 roku. Walka oddziałów Ukraińskiej Republiki Ludowej u boku Wojska Polskiego i ich dalsze losy Biuletyn IPN nr 7-8/2010, Warszawa 2010 s.16-33 wersja elektroniczna;
  • Potocki R., Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939) Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999 ; ISBN 83-85854-46-0
  • Urbański A., Ukraiński cmentarz wojskowy w Aleksandrowie Kujawskim, Pomorze i Kujawy, nr 1/1998
  • Sribniak I., Kulturno-oswitna robota w tabori internowanych wijśk UNR Aleksandriw Kujawśkyj u 1920-1921 rr., [w:] red. E. Wiszka, Aleksandrów Kujawski. Obozy jeńców i internowanych 1918-1921, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2008, ISBN 978-83-231-2212-8
  • Waszkiewicz Z., Życie religijne w Obozie Internowanych nr 6 w Aleksandrowie Kujawskim w 1921 roku [w:] red. E. Wiszka, Aleksandrów Kujawski. Obozy jeńców i internowanych 1918-1921, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2008, ISBN 978-83-231-2212-8
  • Wiszka E., Ukraińska prasa obozowa wydawana w Aleksandrowie Kujawskim (1920–1921), [w:] Aleksandrów Kujawski. Obozy jeńców i internowanych 1918-1921, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2008, ISBN 978-83-231-2212-8
  • Wiszka E., Emigracja ukraińska w Polsce 1920–1939, Mado, Toruń 2005, ISBN 83-89886-08-1