Bolita brazylijska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pancernik kulowaty)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bolita brazylijska
Tolypeutes tricinctus[1]
(Linnaeus, 1758)
Bolita brazylijska
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd włochacze
Podrząd pancernikowce
Rodzina pancernikowate
Podrodzina bolity
Plemię Tolypeutini[2]
Rodzaj bolita
Gatunek bolita brazylijska
Synonimy
  • T. globulus (Olfers, 1818)[2]
  • [Dasypus] tricinctus Linnaeus, 1758[2]
  • [Dasypus] quadricinctus Linnaeus, 1758[2]
  • Tolypeutes Globulus Iliiger, 1815[2]
  • T[olypeutis]. globulus Olfers, 1818[2]
  • T[olypeutis]. quadricinctus Olfers, 1818[2]
  • Tatusia quadricincta: Lesson, 1827[2]
  • Das[ypus (Apara)]. tricinctus: McMurtrie, 1831[2]
  • T[olypeutes]. tricinctus: Turner, 1853[2]
  • Cheloniscus tricinctus J. E. Gray, 1873[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Bolita brazylijska[4], pancernik kulowaty, bolita (Tolypeutes tricinctus) – gatunek ssaka z rodziny pancernikowatych (Dasypodidae).

Systematyka[edytuj]

Bolita brazylijska zalicza się do rodzaju Tolypeutes, który oprócz niego obejmuje jeszcze drugi gatunek, bolitę południową[5]. Należą one do wyróżnianego niekiedy plemienia Tolypeutini[2] oraz podrodziny Tolypeutinae[5] razem z rodzajami Cabassous i Priodontes. Podrodzina ta należy do rodziny pancerników[6]. Rodzina ta liczy w sumie 21 gatunków w 8 rodzajach. Należy do podrzędu Cingulata. Razem z leniwcami i mrówkojadami należy do rzędu szczerbaków[7], liczącego obecnie 31 gatunków w 13 rodzajach[8].

Podgatunków nie wyróżnia się[1].

Budowa[edytuj]

W rozpoznawaniu tego gatunku ważną rolę odgrywa ilość palców zwieńczających kończynę przednią. Bolita brazylijska ma tam po 5 palców, podczas gdy bolita południowa – jedynie 3 lub 4[2].

Tryb życia[edytuj]

Okaz zwinięty w kulę w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie

Bolita brazylijska nie potrafi kopać w ziemi[3].

W razie zagrożenia zwierzę zwija się w kulę, którą łatwo przenieść[3].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj]

Zwierzę to jest endemitem Brazylii[3], jedynym ze swej rodziny, chociaż w Brazylii żyje 5 rodzajów i 10 gatunków pancernikowatych. Jego zasięg występowania nie należy do największych ani najmniejszych wśród Dasypodidae[7]; obejmuje następujące stany: Alagoas, Bahia, Ceará, Goiás (północny kraniec), Mato Grosso (na wschodzie) Minas Gerais (północnozachodni skraj), Paraíba, Pernambuco, Piauí, Rio Grande do Norte, Sergipe, Tocantins (wschód)[3]. Obszar ten mierzy 700 000 km²[9]. Zasięg występowania tego gatunku jest jednak silnie rozczłonkowany[3] i nie ma informacji na temat powierzchni terenów rzeczywiście zajmowanych przez bolity brazylijskie[9].

Karol Linneusz w 1758, a następnie w 1766 określił miejsce życia tego stworzenia jako India orientali. Jednak w tym czasie inni autorzy, począwszy od Buffona (1763) podawali, że żyje on w Brazylii. Jednak jeszcze w 1911 Thomas, korzystając z Linneusza, zaproponował lokalizację typową zwierzęcia jako Surinam. Sprzeciwił się temu Sanborn w 1930, widząc lokalizację typową bolity brazylijskiej w Brazylii. Autor ten zauważył, że gatunku nie spotyka się na Gujanach, a Linneusz sam również korzystał z wcześniejszego źródła, napisanego przez Marcgrafa w 1648[2].

Ekologia[edytuj]

Spośród 6 biomów wyróżnianych przez Anacleto i współpracowników spodziewano się obecności przedstawicieli rodzaju Tolypeutes w 4: Caatinga, Cerrado, lesie atlantyckim i Pantanalu, jednakże T. tricinctus występuje tylko w dwóch: w Caatinga i niewielkiej przyległej[7], wschodniej[3] części Cerrado. Wydaje się bowiem, że pancernikowate mają specyficzne wymagania siedliskowe i w przypadku bolity brazylijskiej jest to Caatinga[7], czyli suche tereny porosłe ciernistymi krzewami[3] bądź drzewami liściastymi[2]. Rozciągają się one na północnym wschodzie Brazylii[3]. Zdarzają się też opinie, wedle których zamieszkuje on głównie Cerrado[8], czyli porośniętą buszem sawannę, występującą w środkowej Brazylii[3]. Zwierzę nie występuje w Amazonii[8].

Status[edytuj]

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zainteresowała się tym gatunkiem w 1982, opierając się na pracy Thornbacka i Jenkinsa, nie przyznając wtedy gatunkowi statusu. Następnie jeszcze 3 razy pozostawiano rodzaj jako indeterminate. W 1994 dzięki Groombridge'owi bolicie brazylijskiej przyznano status zagrożonego wyginięciem (EN – Endangered). Dwa lata później powzięto inną decyzje, osłabiając status do gatunku narażonego na wyginięcie (wrażliwego, VU – Vulnerable). Następnie status ten nie ulegał już zmianie. IUCN motywuje go, zwracając uwagę na spadek liczebności populacji[3]. Jest to jedyny zagrożony pancernikowaty żyjący w Brazylii oprócz pancernika olbrzymiego[7][10].

Rzeczywiście w ciągu ostatnich 10-12 lat całkowita liczebność gatunku obniżyła się o ponad 30% i spada nadal. Uważano już niegdyś, że gatunek wyginął, aż odkryto go ponownie na początku ostatniej dekady XX wieku w kilku rozrzuconych lokalizacjach[3]. Znaleziono go wtedy w pozostałościach lasu tropikalnego sezonowo suchego w prowincji Bahia[11].

Istnieją obszary, na których szczerbak ten cechuje się wysokim zagęszczeniem. IUCN podaje wartość 0,97 osobnika na km², zauważa jednak, że nie należą doń obszary znajdujące się pod wpływem działalności ludzkiej, na których jest znacznie rzadszy[3]. Inne źródła podają, że pancernik ten jest niezwykle rzadki[12].

IUCN upatruje wśród przyczyn tego zjawiska degradację i eksploatację środowiska naturalnego tego szczerbaka[3][9], co ma miejsce głównie w Cerrago, gdzie zakłada się plantacje trzciny cukrowej i soi[3] i gatunek stracił dużo siedlisk[9], a także polowania. W Caatinga poluje się nań dla przeżycia[3]. Stanowi on zdobycz choćby ludności Queixo d'Antas zamieszkującej Park Narodowy Boqueirao da Onca, choć poluje ona głównie na pancernika dziewęciopaskowego (40% wskazań ankietowanych w porównaniu z 2,5% dla pancernika kulowatego, nazywanego tatu-bola). Ludność ta dodaje do posiłków jego krew, lecząc w ten sposób niedożywienie[13].

Anacleto et al. zauważają, że specyficzne wymagania siedliskowe pancernikowatych mogą utrudniać prowadzenie programów ochronnych[7].

Zwierzę zamieszkuje tereny chronione. W Caatinga zamieszkuje właściwie głównie tereny chronione, populacje rozmieszczone są wyspowo. Jednak tereny chronione nie obejmują obszaru o największej gęstości występowania. Wśród parków narodowych zamieszkałych przez to zwierzę IUCN wymienia Park narodowy Serra da Capivara, Park narodowy Serra das Confusões, Park narodowy Grande Sertão Veredas, a wśród innych obszarów objętych ochroną – Serra Geral do Tocantins, Park Stanowy Jalapão, rezerwaty Raso da Catarina i Veredas do Oeste Baiano[3].

W kulturze[edytuj]

Bolita brazylijska została wybrana oficjalną maskotką Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej rozgrywanych w 2014 w Brazylii, pokonując w eliminacjach pumę, arę i Saci[14].

Przypisy

  1. a b Tolypeutes tricinctus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h i j k l m n o Ralph M. Wetzel, Alfred L. Gardener, Kent H. Redford, John F. Eisenberg: Alfred L. Gardner: Mammals of South America. Cz. 1: Marsupials, Xenarthrans, Shrews, and Bats. Chicago: University Of Chicago Press, 2008, s. 157. ISBN 9780226282428. (ang.)
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q Tolypeutes tricinctus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 25. ISBN 978-83-88147-15-9.
  5. a b Tolypeutes, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2014]
  6. Tolypeutinae, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2014]
  7. a b c d e f Teresa Cristina S. Anacleto, José Alexandre F. Diniz-Filho & Marcos Vinícius C. Vital. Estimating potential geographic ranges of armadillos (Xenarthra, Dasypodidae) in Brazil under niche-based models. „Mammalia”. 70, s. 202–213, 2006. DOI: 10.1515/MAMM.2006.039 (ang.). 
  8. a b c Leonardo de Carvalho Oliveira, Sylvia Miscow Mendel, Diogo Loretto, José de Sousa e Silva Júnior & Geraldo Wilson Fernandes. Edentates of the Saracá-Taquera National Forest, Pará, Brazil. „Edentata”, s. 3-7, 2006 (ang.). 
  9. a b c d Manuel Abba, Agustín & Mariella Superina. The 2009/2010 Armadillo red list assessment. „Edentata”. 11 (2), s. 135-184, 2010 (ang.). 
  10. Leonora Pires Costa, Yuri Luiz Reyes Leite, Sérgio Lucena Mendes & Albert David Ditchfield. Mammal Conservation in Brazil. „Conservation Biology”. 19 (3), s. 672-679, 2005 (ang.). 
  11. Inara R. Leal, José Maria Cardoso da Silva, Marcelo Tabarelli, Thomas E. Lacher Jr. Changing the course of biodiversity conservation in the Caatinga of Northeastern Brazil. „Conservation Biology”. 19 (3), s. 701-706, 2005 (ang.). 
  12. Tolypeutes tricinctus (ang.). W: Mammal Species of the World [on-line]. [dostęp 2014-01-31].
  13. Pamela Roberta Dantas-Aguiar, Rebeca Mascarenhas Barreto, Dídac Santos-Fita & Ednei Barros dos Santos. Hunting activities and wild fauna use: a profile of queixo d’antas community, campo formoso, Bahia, Brazil. „Hunting activities and wild fauna use: a profile of queixo d’antas community, campo formoso, Bahia, Brazil”. 5, s. 1-10, 2011 (ang.). 
  14. Pancernik kulowaty maskotką w Brazylii. sport.tvn24.pl, 2012-03-12. [dostęp 2014-01-31].