Przejdź do zawartości

Pancernikowce

To jest dobry artykuł
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Pancernikowce
Cingulata[1]
Illiger, 1811[2]
Ilustracja
Włosopuklerznik kosmaty (Chaetophractus villosus)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

(bez rangi) Atlantogenata
Nadrząd

szczerbaki

Rząd

pancernikowce

Rodziny

zobacz opis w tekście

Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Pancernikowce[11] (Cingulata) – rząd lądowych ssaków łożyskowych z podgromady żyworodnych i grupy szczerbaków. Zalicza się doń dwie współczesne rodziny, pancernikowate i Chlamyphoridae z 21–35 gatunkami, w zależności od ujęcia. Współcześnie są to zwierzęta małych lub średnich rozmiarów, w przeszłości też duże, z buławą na ogonie. Głównie owadożerne, nie gardzą też innym pokarmem. Chroni ich przed drapieżnikami pancerz, jak też umiejętności zwijania się w kulę i kopania jam w ziemi. Wiodą samotny, nocny tryb życia. Występują w Ameryce Południowej, Środkowej i na południu Ameryki Północnej, zamieszkując szeroki wachlarz siedlisk.

Budowa

[edytuj | edytuj kod]
Najmniejszym współczesnym pancernikowcem jest puklerzniczek karłowaty

Pancernikowce są obecnie zwierzętami niewielkimi bądź średnich rozmiarów[12], cechując się tutaj istotną różnorodnością. Najmniejsi przedstawiciele, jak puklerzniczek karłowaty zwany też pancernikiem karłowatym, osiągają zaledwie 12 cm długości głowy i tułowia, a największe, jak zębolita olbrzymia zwana też pancernikiem olbrzymim, 1 m[13]. W przeszłości osiągały większe rozmiary, na przykład Pampatheriidae osiągające 3 m długości[12]. Masa ciała dzisiejszych pancernikowców waha się pomiędzy 100 g a 80[14]-100 kg[13]. Dawne Glyptodontia ważyły i dwie tony[15].

Występować może dymorfizm płciowy, np. u zębolity olbrzymiej samce są większe od samic[14].

Wśród szczerbaków pancernikowce zachowały najwięcej cech niezaawansowanych ewolucyjnie[16].

Najbardziej rzucającą się w oczy specjalizacją pancernikowców jest pancerz, który pokrywa ciało. Wraz z pewnymi przystosowaniami behawioralnymi umożliwia on tym zwierzętom ochronę przed drapieżnikami[13]. Obecnie pancernikowce są jedyną grupą ssaków stosującą taki sposób obrony[12], aczkolwiek w przeszłości pancerze nosiły też inne grupy zwierząt, na przykład ankylozaury[17]. Pancerz pancernikowców budują niewielkie kostno-rogowe płytki[13], występujące w setkach[12], pomiędzy którymi leży zwykła, owłosiona skóra. Właśnie jej pasma umożliwiają zwierzęciu zachowanie giętkości, dzięki czemu niektóre pancernikowce w razie zagrożenia potrafią zwinąć się w kulkę, podobnie jak jeżowate (ewolucja konwergentna). Do mistrzostwa tę taktykę doprowadziła bolita południowa. Ma ona pewne wady: nie chroni przed przejeżdżającymi drogi samochodami, przyczyniając się do istotnej umieralności (również i w tym pancernikowce przypominają jeże). Pancerz nie obejmuje również brzusznej strony ciała, na której także obserwuje się owłosienie[13]. Wymarłe Pampatheriidae miały pancerz powierzchownie przypominający spotykany u form dzisiejszych, z dwiema dużymi płytami ochraniającymi obręcze barkową i miedniczną. Gliptodontidae miały pancerz gruby i nieruchomy[12].

Budowa

[edytuj | edytuj kod]

Czaszka u Gliptodontidae była krótka i wysoka[12]. Czaszka u Chlamyphoridae mieści dość dobrze rozwinięty, lecz stosunkowo gładki mózg; jego masa wynosi ok. 70–98% wartości oczekiwanej dla ssaka o podobnych rozmiarach, podczas gdy u pancernika dziewięciopaskowego ok. 57%[15]. Węch jest dobrze rozwinięty[15]. Narząd Jacobsona (narząd lemieszowo-nosowy), wykrywający feromony, działa przynajmniej u włosopuklerznika kosmatego[15]. Bulla tympanica jest dobrze rozwinięta, a przedstawiciele Chlamyphoridae jako zwierzęta przebywające pod ziemią dobrze odbierają niskie dźwięki[15].

Dzisiejsze pancernikowce dysponują wieloma podobnymi do siebie zębami policzkowymi[13]. U Pampatheriidae zęby były dwupłatowe, o płaskiej koronie, natomiast u gliptodontów (Gliptodontidae) trójpłatowe[12].

U gliptodontów część kręgów zrastała się ze sobą[12].

Ciało wieńczy ogon; u gliptodontów bywał on zakończony kostną buławą[12].

Ogon rodzaju Glyptodon bywał zakończony kostną buławą

Przednie kończyny są silne i przystosowane do drążenia w ziemi nor lub poszukiwania pokarmu[13]. U gliptodontów były wyjątkowo masywne; ich proporcje porównywano do kończyn słoni[12].

Ewolucja

[edytuj | edytuj kod]

Pancerz pancernikowców sprzyja zachowywaniu się okazów tych zwierząt w zapisie kopalnym. Ich skamieniałości należą do najwcześniej poznanych pozostałości szczerbaków. Najstarsze kopalne pancernikowce pochodzą ze środkowego paleocenu; znaleziono je w Brazylii (Itaboraí). Kolejne znaleziska pochodzą z eocenu, m.in. z poziomów określanych jako Casamayoran[12]. W eocenie, ok. 45 milionów lat temu, wyodrębniły się Chlamyphoridae; ich najstarsze znane skamieniałości są o ok. 3 miliony lat młodsze. Grupa ta rozwijała się dalej, osiągając znaczną różnorodność. Podział pomiędzy Tolypeutinae i Chlamyphorinae miał miejsce ok. 33 miliony lat temu, a te ostatnie podzieliły się ponownie ok. 11 milionów lat temu[15]. Częstsze są natomiast znaleziska Cingulata z miocenu. W 2006 r. znano 38–39 kopalnych gatunków[12]. Obecnie wymienia się ok. 100 rodzajów kopalnych, z czego ok. 65 należy do Gliptodontia; różnorodność tej grupy zmniejszyło wymieranie w plejstocenie[15].

Systematyka

[edytuj | edytuj kod]

Wraz z rzędem włochaczy obejmującym liściożery[18] i giętkojęzykowe[19] rząd pancernikowców tworzy nadrząd szczerbaków (Xenarthra), pochodzący z Ameryki Południowej[16]. Monofiletyzm szczerbaków potwierdziły liczne badania[20]. Pozycja samych szczerbaków na drzewie rodowym ssaków nie została jednak ustalona jednoznacznie i istnieją konkurencyjne hipotezy[21]:

Systematyka Cingulata bywa różnie ujmowana przez różnych autorów. Niektórzy dzielą ten klad na dwie główne linie: Dasypodidae i Euphracta[12].

Do rzędu zaliczano w przeszłości pojedynczą rodzinę obejmującą wszystkie współczesne gatunki i część wymarłych:

Wspomniane badania genetyczne wskazały, że rodzaj Dasypus stanowi takson siostrzany wszystkich pozostałych współczesnych pancernikowców[12]. W efekcie w nowszych ujęciach podział na rodziny (zgrupowane w obrębie dwóch podrzędów)[32] przedstawia się następująco[15][31][33]:

  • podrząd: †Paracingulata Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026
  • podrząd: Eucingulata Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026
  • rodzina: Dasypodidae J.E. Gray, 1821 − pancernikowate
  • rodzina: †Pucatheriidae Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026
  • bez rangi: Glyptophracta Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026
  • bez rangi: Euphracta Engelmann, 1985
  • bez rangi: †Glyptodonta Engelmann, 1985
Doedicurus należał do Glyptodontia

Wymarłe taksony o statusie incertae sedis[33]:

  • Utaetus F. Ameghino, 1902
  • Parutaetus F. Ameghino, 1902

Systematyka i filogeneza

[edytuj | edytuj kod]

Pokrewieństwa obrazuje następujący kladogram[12]:

Bradypus, Tamandua


Cingulata

Peltephilus

Dasypus, Stegotherium

Priodontes

Cabassous

Tolypeutes

Prozaedius

Eutatus
Euphracta

Euphractus

Chaetophractus

Chlamyphorus, Zaedius

Paleuphractus

Proeuphractus

Doellotatus

Macroeuphractus

Proeutatus


Glyptodonta

Propalaeohoplophorus

Vassallia















Kladogram z pracy Porpino et al. dotyczącej Glyptodontia[34]:

Dasypus

Eutatus

Euphractus

Pachyarmatherium

Pampatherium


Glyptodontia
Propalaehoplophoridae

Eucinepeltus

Propalaeohoplophorus

Stromaphorus

Hoplophractus

Eosclerocalyptus

Pseudoplohophorus
Panochthidae

Neosclerocalyptus

Hoplophorus, Panochthus

Urotherium

Plohophorus

Doedicurus, Glyptodon














W literaturze spotyka się rozbieżności co do liczby gatunków. Gaudin i Wible podają, że obecnie pancernikowce obejmują ok. 21–35 gatunków[12] (dla porównania liściożery to dwa rodzaje liczące łącznie 6 gatunków[11]).

Kladogram na podstawie analizy filogenetycznej bazującej na połączeniu danych morfologicznych, molekularnych i stratygraficznych[35]:

Cingulata
†Paracingulata


†Palaeopeltis

†Machlydotherium

†Ronwolffia

†Epipeltephilus

†Peltephilus

†Parapeltecoelus







Eucingulata
Dasypodoidea


†Pucatherium

†Lumbreratherium


†Riostegotherium

†Prostegotherium

†Astegotherium

†Stegosimpsonia


†Stegotherium

†Pseudostegotherium

†Plesiodasypus

†Anadasypus

†Propraopus

Dasypus










Chlamyphoroidea


†Utaetus

†Parutaetus



Glyptophracta
Euphracta



†Kuntinaru

†„Isutaetus”


Tolypeutes

†Pedrolypeutes

†Vetelia

Priodontes

Cabassous


†Chlamydophractus

Chlamyphorous

Calyptophractus




†Proeutatus

†Meteutatus

†Sadypus

†Barrancatatus

†Stenotatus
kkk

†„Laventan Eutatini”

†Chasicotatus

†Ringueletia

†Paraeuphractus

†Eutatus

†Doellotatus

†Mendozaphractus

†Prozaedyus

†Paleuphractus


†Proeuphractus

†Chorobates

†Macroeuphractus

†Macrochorobates

Euphractus

Chaetophractus

Zaedyus

Dasyphractus












†Glyptodonta


†Eocoleophorus



†Vassallia

†Plaina

†Pampatherium


†Scirrotherium

†Kraglievichia

†Tonnicinctus

†Holmesina


†Proeocoleophorus

†Glyptatelus

†Clypeotherium


†Pachyarmatherium

†Neoglyptatelus

†Parapropalaehoplophorus

†Eucinepeltus


†Propalaehoplophorus

†Cochlops

†Palaehoplophorus

†Boreostemma


†Andinoglyptodon

†Glyptotherium

†Glyptodon


†Kelenkura

†Cranithlastus


†Stromaphorus

†Pseudoplohophorus

†Plohophorus

†Eosclerocalyptus


†Eleutherocercus

†Doedicurus

†Neosclerocalyptus

†Hoplophorus

†Nopachtus

†Neuryurus

†Propanochthus

†Panochthus

























    – †Palaeopeltidae
    – †Peltephilidae
    – †Pucatheriidae
    – Dasypodidae
    – Tolypeutidae
    – Chlamyphoridae
    – Euphractidae
    – †Pampatheriidae
    – †Glyptatelidae
    – †Pachyarmatheriidae
    – †Glyptodontidae

Rozmieszczenie geograficzne

[edytuj | edytuj kod]
Pancernik dziewięciopaskowy z Florydy

Rząd obejmuje gatunki występujące w Ameryce[31]. Gliptodonty należały do najpowszechniejszych ssaków Ameryki Południowej późnego kenozoiku[12]. Obecnie pancernikowce również cechują się szerokim zasięgiem: na północy sięgają południa Ameryki Północnej, dalej zamieszkują Amerykę Środkową i całą Amerykę Południową[13]. Chlamyphoridae ograniczają się do krainy neotropikalnej[15]. Natomiast niektóre pancernikowate sięgają USA – przykładem pancernik dziewięciopaskowy spotykany m.in. na południu Stanów Zjednoczonych (na południe jego zasięg sięga Argentyny)[36].

Behawior i ekologia

[edytuj | edytuj kod]

Zwierzęta te spotyka się w zróżnicowanych siedliskach (poza wysokimi skałami, dużymi zbiornikami wodnymi i terenami często zalewanymi); zwykle preferują jednak miejsca wilgotne. Zasiedlają zarówno tereny otwarte (stepy i inne formacje trawiaste, a nawet pustynie), jak i formacje zaroślowe oraz leśne, w tym lasy tropikalne. Chlamyphoridae występują w ekoregionach takich jak Amazonia, Caatinga, Cerrado, Chaco, las atlantycki, las patagoński, pampa, Pantanal, puna, stepy i yungas[15].

Prowadzą głównie nocny[13] i zwykle samotny tryb życia, choć obserwowano zachowania społeczne także poza okresem rozrodu. Areały osobników mogą zachodzić na siebie, co prowadzi do spotkań. Notowano zgromadzenia do 30 osobników puklerznika sześciopaskowego – wiązano je z wyjątkowo obfitym źródłem pokarmu lub wymuszoną koncentracją osobników podczas podtopień[15].

Współczesne Cingulata są wszystkożercami bądź owadożercami[12]. Zjadają głównie owady i inne bezkręgowce wygrzebywane ze ściółki lub ziemi; istotną część menu mogą stanowić mrówkowate[13] i termity (m.in. u zębolity i kabassu)[15]. Spożywają też wykopywane bulwy oraz owoce[13]. Przy ograniczonej dostępności bezkręgowców Chlamyphoridae mogą zjadać także niewielkie kręgowce, jaja ptaków, pająki, węże i padlinę; opisywano również próby polowań u włosopuklerzników kosmatych i puklerzników sześciopaskowych na zwierzęta hodowane w niewoli[15]. Zdobywanie pokarmu ułatwia dobrze rozwinięty węch; żerują zwykle samotnie[15]. Wymarłe Pampatheriidae i Gliptodontidae odżywiały się głównie pokarmem roślinnym[12].

Są przystosowane do kopania[12]. Zakopywanie się w ziemi jest – obok zwijania się w kulkę – strategią unikania ataku drapieżnika, przez co pancernikowce relatywnie rzadko padają jego łupem[13]. Kopią również jamy; opisywano nory z 5–7 wejściami[15].

Na północnym i południowym krańcu zasięgu występowania może występować sen zimowy[13].

Rozmnażanie

[edytuj | edytuj kod]

Informacje o rozrodzie tej grupy zwierząt są skąpe; w przypadku niektórych gatunków dostępne dane pochodzą głównie z doniesień anegdotycznych[15].

Dojrzałość płciową osiągają po ok. 9 miesiącach[15] bądź po roku[13]; część osobników nie uczestniczy jednak w rozrodzie jeszcze przez kolejny rok[15].

Według części źródeł rozmnażanie może zachodzić przez cały rok, jednak porody notuje się najczęściej latem[13]. Inne wskazują na sezonowość przynajmniej u niektórych gatunków Chlamyphoridae (być może u wszystkich przedstawicieli tej rodziny). U puklerzyka różowego opisywano owulację indukowaną i wiązanie rozrodu z dostępem do światła. Samce zabiegają o samicę i gonią za nią; wobec innych samców mogą zachowywać się agresywnie[15].

Występuje ciąża trwająca około 2 miesięcy[13] (u puklerzyka różowego 58–60 dni)[15]. U części gatunków opisywano ciążę przedłużoną, sięgającą ok. pół roku[13] (np. u bolity ok. 114 dni; również u zębolity jest długa). Następnie samica – zwykle samotnie[15] – rodzi od 1 do 4 młodych, niekiedy 8 lub więcej. Samica pancernika dziewięciopaskowego zawsze wydaje na świat cztery młode, które są jednojajowe[13]. Masa noworodków waha się od ok. 50 g (puklerzyk różowy) do 115 g (puklerznik sześciopaskowy); według niepotwierdzonych danych noworodki zębolity olbrzymiej miałyby ważyć 1,9–3,5 kg. Młode ssą mleko matki i przebywają z nią we wspólnej norze do czasu usamodzielnienia. Opisywano, że samica nie przenosi ich typowo „za kark”, lecz raczej chwytając za przednie kończyny lub brzeg pancerza. Śmiertelność młodych bywa wysoka; wskazywano też na przypadki dzieciobójstwa, także ze strony samców (w tym tego samego gatunku)[15].

Genetyka

[edytuj | edytuj kod]

Diploidalna liczba chromosomów (2n) przyjmuje różne wartości: od 38 (bolita południowa), przez 46 (kabassu jednopaskowy) i 50 (zębolita olbrzymia), do 58 (puklerzniczek karłowaty), 60 (włosopuklerznik kosmaty) i 62 (puklerzyk różowy, włosopuklerznik wrzaskliwy, kabassu północny). Żeński chromosom płciowy opisywano jako metacentryczny bądź prawie metacentryczny, natomiast Chromosom Y jako akrocentryczny i niewielki[15].

Status

[edytuj | edytuj kod]
Pancernik włochaty narażony na wyginięcie. Na zdjęciu holotyp

Pancernikowce obejmują gatunki o różnym statusie zagrożenia[11]:

Pancernikowce i człowiek

[edytuj | edytuj kod]

Pierwotne społeczności ludzkie niekiedy spożywały pancernikowce i miejscami pozostają one w jadłospisie do dziś. Wykorzystywano je też do produkcji instrumentów muzycznych i ozdób. W medycynie tradycyjnej przypisywano im znaczenie jako źródłu środków mających leczyć m.in. astmę, kamicę nerkową, oparzenia, reumatyzm, zapalenia, ugryzienia węży, bóle kostne i uszu oraz głuchotę[15].

Pancernikowce dziwiły Europejczyków, którzy zetknęli się z nimi w Nowym Świecie. W literaturze wskazuje się na wzmiankę z 1588 r., gdy P. Belon – obserwując zwierzę przywiezione z Brazylii do Europy – uznał je za krewnego jeża. Z czasem rozpoczęto hodowlę pancernikowców w ogrodach zoologicznych. W Europie najczęściej hoduje się włosopuklerznika kosmatego, w USA zaś przedstawicieli bolit. Niektóre gatunki, jak zębolita olbrzymia, są bardzo trudne w utrzymaniu w niewoli. Ponadto kilka gatunków bywa nielegalnie utrzymywanych jako zwierzęta domowe[15].

Rolnicy niekiedy oceniają pancernikowce pozytywnie (np. włosopuklerznik kosmaty, puklerznik sześciopaskowy), kiedy indziej uznając je za szkodniki niszczące plony[15].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Cingulata, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 1 2 J.K.W. Illiger: Prodromus systematis mammalium et avium: additis terminis zoographicis utriusque classis, eorumque versione germanica. Berolini: Sumptibus C. Salfeld, 1811, s. 110. (łac.).
  3. ↑ F. Vicq d’Azyr: Encyclopédie méthodique. Systême anatomique. Quadrupèdes. T. 2. Paris; Liège: Panckoucke; Plemteux, 1792, s. ciii. (fr.).
  4. ↑ P.W. Lund. Nouvelles observations sur la Faune fossile du Brésil, extraites d’une lettre adressée aux rédacteurs par M. Lund. „Annales des Sciences Naturelles, Zoologie”. Seconde série. 12, s. 207, 1839. (fr.).
  5. ↑ R. Owen, Description of the Skeleton of an Extinct Gigantic Sloth, Mylodon robustus, Owen, with Observations on the Osteology, Natural Affinities, and Probable Habits of the Megatherioid Quadruped in General, London: R. and J.E. Taylor, 1842, s. 167 (ang.).
  6. ↑ Ch.G.A. Giebel: Die säugethiere in zoologischer, anatomischer und palæontologischer beziehung umfassend dargestellt. Leizpzig: A. Abel, 1855, s. 412. (niem.).
  7. ↑ T.N. Gill. On the characteristics of the primary groups of the class of mammals. „The American naturalist”. 5 (8–9), s. 531, 1871. (ang.).
  8. 1 2 Ameghino 1889 ↓, s. 758.
  9. ↑ Ameghino 1889 ↓, s. 878.
  10. ↑ І.В. Загороднюк. Наукові назви рядів ссавців: від описових до уніфікованих. „Вісник Львів. Ун-ту”. Серія біологічна. 48, s. 36, 2008. (ukr.).
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 23–25. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Timothy J. Gaudin, John R. Wible, The Phylogeny of Living and Extinct Armadillos (Mammalia, Xenarthra, Cingulata): A Craniodental Analysis, [w:] Amniote Paleobiology: Perspectives on the Evolution of Mammals, Birds, and Reptiles, Chicago, IL: University of Chicago Press, 2006, s. 153–198 (ang.).
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 108.
  14. 1 2 Tracy S. Carter, Mariella Superina, David M. Leslie jr., Priodontes maximus (Cingulata: Chlamyphoridae), „Mammalian Species”, 48 (932), 2016, s. 21–34 (ang.).
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 M. Superina, A. Abba, Family Chlamyphoridae (Chlamyphorid Armadillos), [w:] R.A. Mittermeier, D.E. Wilson, Handbook of the Mammals of the World, cz. 8 Insectivores, Sloths and Colugos, Barcelona: Lynx Edicions, 2018, s. 48–65, ISBN 978-84-16728-08-4 (ang.).
  16. 1 2 Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 107.
  17. ↑ Tracy L Ford, A new look at the armor of Ankylosaurus, just how did it look?, [w:] DE Brown, The Mesozoic in Wyoming, Casper, Wyoming: The Geological Museum, Casper College, 2003, s. 48–68 (ang.).
  18. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 109.
  19. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 110.
  20. ↑ Daniela C. Kalthoff, Microstructure of dental hard tissues in fossil and recent xenarthrans (Mammalia: Folivora and Cingulata)., „Journal of Morphology”, 272 (6), 2011, s. 641–661 (ang.).
  21. 1 2 3 4 5 Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 89.
  22. 1 2 Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 90.
  23. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 91–96.
  24. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 96–98.
  25. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 98–99.
  26. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 99–101.
  27. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 101–105.
  28. ↑ Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 104–107.
  29. ↑ William J. Murphy, Thomas H. Pringle, Tess A. Crider, Mark S. Springer, Webb Miller, Using genomic data to unravel the root of the placental mammal phylogeny, „Genome research”, 17 (4), 2007, s. 413–421 (ang.).
  30. 1 2 Gliwicz i Błaszak 2020 ↓, s. 111.
  31. 1 2 3 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 120–124. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  32. ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.5) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-08-02]. (ang.).
  33. 1 2 D.M. Casali, M.C. Castro, M.R. Ciancio, T.J. Gaudin, J.L. Bramblett, A. Boscaini, F.A. Perini & M.C. Langer. Unravelling the phylogeny of armadillos and their kin (Mammalia, Xenarthra, Cingulata) combining morphological, molecular, and stratigraphic data. „Cladistic”, 2026. DOI: 10.1111/cla.70048. (ang.).
  34. ↑ Kleberson de O. Porpino, Juan C. Fernicola, Lílian P. Bergqvist, Revisiting the intertropical Brazilian species Hoplophorus euphractus (Cingulata, Glyptodontoidea) and the phylogenetic affinities of Hoplophorus, „Journal of vertebrate paleontology”, 30 (3), 2010, s. 911–927 (ang.).
  35. ↑ D.M. Casali, M.C. Castro, M.R. Ciancio, T.J. Gaudin, J.L. Bramblett, A. Boscaini, F.A. Perini & M.C. Langer. Unravelling the phylogeny of armadillos and their kin (Mammalia, Xenarthra, Cingulata) combining morphological, molecular, and stratigraphic data. „Cladistic”, 2026. DOI: 10.1111/cla.70048. (ang.).
  36. ↑ Loughry, J., McDonough, C. & Abba, A.M. 2014, Dasypus novemcinctus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [dostęp 2021-09-25] (ang.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pancernikowce&oldid=80317659”