Pszonak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pszonak
Ilustracja
Morfologia (pszonak drobnokwiatowy)
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd różopodobne
Rząd kapustowce
Rodzina kapustowate
Rodzaj pszonak
Nazwa systematyczna
Erysimum L.
Sp. Pl. 660. 1753[3]
Typ nomenklatoryczny

Erysimum cheiranthoides L.[3]

Synonimy
  • Cheiranthus Linnaeus
  • Cheirinia Link
  • Cuspidaria (de Candolle) Besser
  • Syrenia Andrzejowski ex Besser.[4]
Typowe dla pszonaków dwudzielne włoski (E. capitatum)
Erysimum cheiri
Erysimum bicolor
Erysimum capitatum
Erysimum caboverdeanum
Erysimum jugicola

Pszonak (Erysimum L.) – rodzaj roślin z rodziny kapustowatych obejmujący ponad 250[5] gatunków roślin zasiedlających strefę umiarkowaną i ciepłą półkuli północnej[6]. Występują głównie w Europie i Azji, tylko kilka gatunków rośnie dziko w Ameryce Północnej[6]. W naturze spotykane zwykle na obszarach suchych i skalistych[7]. Nazwa rodzaju pochodzi od greckiego eryso – uwalniać od czegoś, w tym wypadku choroby i ma związek ze zastosowaniami leczniczymi niektórych gatunków już w czasach starożytnych[8]. Niektóre gatunki, zwłaszcza lak pospolity (Erysimum cheiri, syn. Cheiranthus cheiri), są szeroko rozpowszechnione w uprawie. Walorem są barwne i pachnące, choć u laku pozbawione nektaru kwiaty[7].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Rośliny z tego rodzaju są szeroko rozpowszechnione na półkuli północnej, przy czym największe zróżnicowanie rodzaj osiąga w Europie i Azji[4]. Z Europy podawanych jest co najmniej 38 gatunków[7]. Na kontynencie północnoamerykańskim rośnie 19 gatunków[8]. Osiem gatunków rośnie w północnej Afryce i w Makaronezji[4]. Jako rośliny zawleczone pszonaki występują też w Australii i Ameryce Południowej[8]. W granicach Polski naturalnie występuje pięć gatunków, kilka innych przejściowo lub trwale dziczeje[9].

Gatunki flory Polski[9]

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny jednoroczne, dwuletnie i byliny osiągające do 1,2 m wysokości, u niektórych gatunków z drewniejącą dolną częścią pędów[7], rzadko krzewy[4]. Pędy pokryte są włoskami dwudzielnymi lub gwiazdkowatymi, przy czym jeśli są dwudzielne, to dwie części włoska skierowane są w przeciwne strony wzdłuż osi pędu[4]. Pędy prosto wzniesione lub podnoszące się, nierozgałęzione lub rozgałęziające się w części dolnej, czasem górnej[8].
Liście
Skrętoległe, łodygowe i czasem skupione w rozecie przyziemnej[8]. Zwykle zwężone u nasady[7], ogonkowe lub siedzące[8]. Blaszka całobrzega lub ząbkowata, czasem zatokowa, rzadko pierzasto silniej powcinana[8]. Często liście są nieco mięsiste[7].
Kwiaty
Promieniste, obupłciowe, zebrane w grona. Działki kielicha 4, prosto wzniesione, równowąskie lub lancetowate, boczne czasem z woreczkowatą ostrogą, owłosione. Płatki korony najczęściej żółte lub pomarańczowe, rzadziej białe, różowe lub fioletowe. W górnej części zaokrąglona, w dole z wyraźnym paznokciem i tu u nasady pręcików z miodnikami produkującymi nektar. Pręciki w liczbie 6, prosto wzniesione z pylnikami podłużnymi lub równowąskimi. Zalążnia górna, z wyraźną szyjką słupka[4][7]. Znamię główkowate[8].
Owoc
Łuszczyna, o licznych nasionach w każdej komorze ułożonych w jednym rzędzie[4].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Większość gatunków to rośliny dwuletnie, choć zdarzają się rośliny jednoroczne lub byliny, a nawet krzewy[4]. Rośliny obcopylne, zapylane przez owady, zwłaszcza pszczoły[7]. Większość gatunków jest trująca.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonimy

Acachmena H. P. Fuchs, Cheiranthus L., Dichroanthus Webb & Berthel., Syrenia Andrz. ex Besser, Zederbauera H. P. F[10]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta)[2][11].

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), plemię Erysimeae Dumort., podplemię Erysiminae Prantl in Engl. & Prantl, rodzaj pszonak (Erysimum L.)[12].

Wykaz gatunków[5][13]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Niektóre gatunki znajdują zastosowanie w ziołolecznictwie, gdzie służą do pozyskiwania glikozydów nasercowych, takich jak erizymina i erizymozyd. Starożytni Grecy używali pszonaka do leczenia wysiękowego zapalenia opłucnej i innych chorób. W starożytnym Rzymie poznano działanie nasercowe i moczopędne pszonaka oraz stosowano go w puchlinie wodnej. W średniowieczu zaczęto używać pszonaka głównie jako środek nasercowy.
  • Niektóre gatunki (np. Erysimum cheiri) są uprawiane jako rośliny ozdobne.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
  3. a b Erysimum. W: Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2016-02-11].
  4. a b c d e f g h Erysimum Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-11].
  5. a b c Erysimum. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2016-02-11].
  6. a b Geoffrey Burnie i inni, Botanica : ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134.
  7. a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 162. ISBN 0-333-74890-5.
  8. a b c d e f g h Ihsan A. Al-Shehbaz: Erysimum Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-02-11].
  9. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  10. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-27].
  11. List of Genera in BRASSICACEAE (not fully reorganized), [w:] Vascular plant families and genera [online], Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2010-11-10] (ang.).
  12. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Erysimum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-30].
  13. Nazwy polskie według Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 80. ISBN 978-83-925110-5-2.