Puszczyk mszarny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Puszczyk mszarny
Strix nebulosa[1]
J. R. Forster, 1772
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd sowy
Rodzina puszczykowate
Podrodzina puszczyki
Rodzaj Strix
Gatunek puszczyk mszarny
Podgatunki
  • S. nebulosa nebulosa J.R. Forster, 1772
  • S. nebulosa laponnica Thunberg, 1798
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Strix nebulosa (Chouette lapone) - 393.jpg

Puszczyk mszarny[3], sowa mszarna (Strix nebulosa) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny puszczykowatych (Strigidae), zamieszkujący tajgę na dalekiej północy Europy, Azji i Ameryki Północnej. Osiadły, ale w razie niedostatku pokarmu może koczować lub podejmować wędrówki. Gatunek długowieczny. W niewoli dożywa nawet 40 lat[4], jest obok puchacza wirginijskiego najdłużej żyjącą sową i jednym z najdłużej żyjących ptaków drapieżnych.

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Strix nebulosa lapponica

Podgatunek występujący na terenach północnych Europy i Azji, charakterystyczna duża okrągła szlara. Nieznacznie większy od Strix nebulosa nebulosa.

Strix nebulosa nebulosa

Występuje na północy kontynentu północnoamerykańskiego, mniejsza szlara ze słabiej wyróżnionymi prążkami niż u Strix nebulosa lapponica, nieznacznie też od niego mniejszy. Smukła budowa ciała.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny
Duża sowa, wielkości zbliżonej do puchacza bengalskiego, ale mniejsza od puchacza zwyczajnego. Skrzydła i ogon długie i zaokrąglone. W upierzeniu brak dymorfizmu płciowego, jednak samice większe od samców. Głowa duża, okrągła. Szlara kolista, duża, przy oczach i dziobie czarna z jasnymi półksiężycami między oczyma. Pozostała część jasnoszara z drobnymi, ciemnymi, koncentrycznymi pręgami, przypominającymi nieco słoje drzewa. Oczy żółte, stosunkowo małe, dziób żółty. Podbródek czarny. Pióra na wierzchu ciała ciemne z nieregularnymi szarymi i brudnobiałymi plamami. Pióra na spodzie ciała białe, z delikatnie zaznaczonym poprzecznym rysunkiem i ciemnymi, podłużnymi plamami wzdłuż stosin. Sterówki i lotki w kolorze brązowym z jasnymi – od białych po kremowe – plamami. Nogi silnie opierzone. Strix nebulosa lapponica pod względem budowy ciała nieznacznie większy niż Strix nebulosa nebulosa, ma również większą okrągłą szlarę.
Bartkauz 0504025 w +eye.jpg
Rozmiary
długość ciała ok. 65–70 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 140–145 cm
Masa ciała
ok. 900–1200 g
Głos
Głos terytorialny: niskie, głuche „hu” dość szybko powtarzane w seriach po 8–12 razy. Samica może odzywać się podobnie jak samiec (ale bardziej ochryple) lub, częściej, głosem kontaktowym – wysokim, piszczącym „kje”. Samce są aktywne głosowo głównie w sezonie lęgowym (od lutego do lipca), a w ciągu doby – o świcie i zmierzchu. Poza sezonem lęgowym ciche. Na intruza zbliżającego się do gniazda reagują kłapaniem dzioba i alarmowym „huch huch huch”. Młode osobniki wydają inne dźwięki.
Zachowanie
Aktywny głównie o zmierzchu i o świcie, a zimą i podczas wychowywania młodych (w czerwcu) – również w dzień. Odpoczywa wtedy w środku nocy. Lot spokojny, z powolnymi uderzeniami skrzydeł (podobnie jak czapla). Całkowicie niepłochliwy, ale przy gnieździe może być agresywny i niebezpieczny dla człowieka, zwłaszcza w okresie lęgowym. Silnie rozwinięty terytorializm. Podczas lęgów nie toleruje innych ptaków swojego gatunku.
Długość życia
W stanie dzikim kilkanaście (do 20) lat. W hodowli dożywa nawet 40 lat, co jest czasem wyjątkowo długim i czyni go jedną z najdłużej żyjących sów[4][5]. Pod tym względem czasami dorównuje mu puchacz wirginijski[6].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Strefa tajgi od Norwegii do pacyficznych wybrzeży Syberii, a także północna część Ameryki Północnej (głównie Alaska i Kanada)[7].

W Polsce po 1945 r. obserwowano rzadko zalatujące ptaki z białoruskiej części Puszczy Białowieskiej, rzadko spotykany tam do dziś. W 2008 roku zaobserwowany został na Śląsku[8][9], a w roku 2010 doszło do stwierdzenia pierwszych w kraju lęgów na Polesiu Lubelskim; w roku 2012 gniazdowało na tym terenie już co najmniej 8 par[8], gatunek ten gniazdował tam także w 2013 r.[10] Ze względu na coraz częstsze przypadki lęgów puszczyka mszarnego w Polsce prognozuje się, że poza Polesiem Lubelskim populacja tych sów może skolonizować Puszczę Solską i Lasy Janowskie, jak również Podlasie i Bagna Biebrzańskie. Wiele tych sów przebywa w ośrodkach edukacji ekologicznej i sokolarniach, gdzie cenione są przez zwiedzających za nietypowy wygląd.

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Tajga i inne rozległe bory sosnowe i świerkowe, z domieszką innych drzew iglastych i liściastych. W sąsiedztwie powinny znajdować się tereny otwarte (polany, zręby), na których zdobywa pożywienie.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Niewielkie gryzonie, głównie norniki. Sporadycznie chwyta też ptaki, płazy, gady i owady. Poluje zwykle z zasiadki, spadając na ofiarę z gałęzi, słupa czy innego wyniesionego punktu o wysokości 1–4 m. Może również zawisać w powietrzu czy wypatrywać ofiar z ziemi lub niskich krzaków i złomów. Często dopada ofiary poruszające się pod śniegiem. Poluje raczej na terenach otwartych – polanach, zrębach, torfowiskach, skrajach lasu.

Wypluwki są duże (7,5–10 cm długości i 2,5–5 cm szerokości). Mają kolor ciemnoszary lub czarny i zwartą strukturę.

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Jajo
Szlara puszczyka mszarnego

Wyprowadza jeden lęg w roku.

Gniazdo
Charakterystycznym miejscem jest szczyt złamanego pnia, może być to również opuszczone gniazdo ptaków krukowatych lub drapieżnych, zwłaszcza jastrzębia, myszołowa i trzmielojada. Rzadziej gnieździ się bezpośrednio na ziemi. Przed zajęciem gniazda czyści je i wyścieła gałązkami iglastymi, sierścią, korą i mchem, co nie jest typowe dla sów.
Jaja i wysiadywanie
Samica w kwietniu składa 2 do 5 jaj w odstępach 1–2 dni. Jaja wysiadywane są poczynając od pierwszego jaja przez okres około 30 dni, wyłącznie przez samicę. Samiec przynosi pokarm dla niej i piskląt, kiedy już się wyklują.
Pisklęta
Pisklęta opuszczają gniazdo po 3–4 tygodniach. Nie potrafią jeszcze wtedy latać, ale dobrze się wspinają. Po ok. 8 tygodniach są już lotne, ale pozostają w okolicy gniazda jeszcze przez kilka miesięcy.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Gatunek nie jest zagrożony według danych IUCN (status LC – least concern). Na terenie Polski jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Strix nebulosa, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Strix nebulosa. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Striginae Leach, 1820 - puszczyki (Wersja: 2020-01-13). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-04-06].
  4. a b Deane Lewis, Great Grey Owl (Strix nebulosa) - Information, Pictures, Sounds, The Owl Pages [dostęp 2020-04-06] (ang.).
  5. What is the World's Largest Owl Species?, WorldAtlas [dostęp 2019-07-13] (ang.).
  6. Laura Klappenbach, Fascinating Great Horned Owl Facts, ThoughtCo. [dostęp 2019-07-13] (ang.).
  7. Stajszczyk M., 2013: Mszarny w ekspansji. „Ptaki Polski”, nr 2/2013, strona 19.
  8. a b Komisja Faunistyczna, Raport nr. 29, „Ornis Polonica” 2013, s.136
  9. Henryk Dec, Marek Stajszczyk Puszczyk mszarny Strix nebulosa – nowy gatunek sowy na Śląsku, „Ptaki Śląska” 20, 2013
  10. Stajszczyk M., 2013: Mszarny w ekspansji. „Ptaki Polski”, nr 2/2013, strona 18.
  11. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP "pro Natura", Wrocław 2003, ​ISBN 83-919626-1-X​, s. 479-480
  • praca zbiorowa pod red. Romualda Mikuska, 2005, Metody badań i ochrony sów, Kraków, Fundacja Wspierania Inicjatyw Ekologicznych, ​ISBN 83-87331-71-6​, s. 134-137
  • Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany, Paul Sterry, Richard Allen (ilust.), Emil Gola (tłum.), Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 238, ISBN 83-7311-826-8, OCLC 749151835.
  • Klaus Richarz, Anne Puchta Ptaki – Przewodnik, Muza SA, Warszawa 2006, ​ISBN 83-7495-018-8​, ​ISBN 978-83-7495-018-3​, s. 248
  • Peter Hayman, Rob Hume, Ptaki drapieżne, Andrzej Kruszewicz (tłum.), Agnieszka Czujkowska (tłum.), Warszawa: Muza SA, 2007, s. 156-157, ISBN 978-83-7495-075-6, OCLC 749292163.
  • Lars Jonsson, Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, Magnus Ullman i inni, wyd. Wyd. 3, Warszawa: Muza SA, 2006, s. 320, ISBN 83-7319-927-6, OCLC 749649489.