Rodzina d’Obyrn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Obyrn, należący do polskiej gałęzi rodu
Herb należący do irlandzkiej gałęzi rodu

O’Byrnowie herbu własnego, znani również jako d’Obyrnowie – żyjący do dziś polski ród arystokratyczny, wywodzący się z irlandzkiego klanu O’Byrne lub Byrne (irl. Ó Broin). Członkowie głównej gałęzi O’Byrnów są potomkami Brana mac Máelmórda(fr.)króla Leinsteru[1], należącego do szczepu Uí Fáeláin(fr.) rodu Uí Dúnlainge(fr.)[2].

Do rodziny d’Obyrnów należał również Tytus O’Byrn, pułkownik w powstaniu styczniowym.

Etymologia nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Większość irlandzkich nazwisk ma pochodzenie celtyckie i wywodzi się z IV wieku p.n.e. Celtowie ustanowili system dziedzicznych nazwisk, dodając przed drugim imieniem „Mac” (syn) lub „O” (wnuk lub potomek). O’Byrn jest więc nazwiskiem odosobowym, wywodzi się od imienia starożytnego celtyckiego wodza, Brana mac Maolmòrrdha – króla Leinster, zmarłego w 1052 roku. Jego potomkowie z języka gaelickiego nazywali siebie Ó Broin, co oznacza wnuka lub potomka Brana. Irlandzka forma nazwiska uległa zanglicyzowaniu, w wyniku czego powstał obecnie znany O’Byrne[3].

Według legendy rodzinnej, przedrostek d’ pojawił się w rodzinie dopiero w XVIII w., kiedy to jeden z członków owego rodu, Jakub, służył w armii francuskiej i prawdopodobnie otrzymał od króla tytuł szlachecki[4][5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Gałąź irlandzka[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Bran mac Máelmórda(fr.) był królem Leinster, który został obalony w 1018, a zmarł w 1052 roku. Jego ojciec, Maelmorda, był królem Leinster i zmarł po bitwie pod Clontarf w 1014. Jeszcze za życia Maelmorda poprowadził irlandczyków z Leinster w sojuszu z Norsami z Dublina przeciwko Brianowi Boru. Po tym, jak Maelmorda został zabity w 1014, jego syn Bran został królem Leinster, ale rządził tylko przez cztery lata. W 1018 Bran został oślepiony przez rywala o imieniu Sihtric. To ubezwłasnowolnienie Brana sprawiło, że nie mógł zostać królem, ponieważ zgodnie ze starożytnymi irlandzkimi prawami brehonów tylko fizycznie nieskazitelni członkowie rodziny mogli służyć jako przywódcy (królowie lub wodzowie klanu). Potomkowie Brana nazywali się na jego cześć „O'Bran”. Ród tem rządził niegdyś ze swojego fortu w Naas równiną Liffey – najbogatszą krainą północnego Kildare. Nieco ponad sto lat po śmierci Brana, O'Byrnowie oraz ich blisko spokrewnieni sojusznicy, O'Toolowie, zostali zmuszeni do opuszczenia swoich domów przez inwazję Normanów i Anglików. Ta inwazja była spowodowana walką o to samo królestwo Leinster, które wcześniej należał do przodka O’Byrnów, Brana. Droga inwazji Strongbowa w celu zdobycia Dublina przebiegała przez terytorium O'Byrnów i O'Toolów którzy zostali stosunkowo łatwo pokonani[3].

Anglo-normański schyłek[edytuj | edytuj kod]

Mapa południowo-wschodniego Leinster w XVI wieku; Terytorium O'Byrne znajduje się pod nazwą Críoch Branach.

Wraz z postępami podbojów anglo-normandzkich na terenie Irlandii, klany O'Byrne i O'Toole zostały zmuszone do migracji ze swoich ówczesnych terenów do biedniejszych krain oraz gór na wschodzie. Góry te zapewniły im azyl, umożliwiający stopniowy wzrost wielkości i siły. Na początku XIII wieku oba klany kontrolowały większość dzisiejszego hrabstwa Wicklow. Często łączyły swoje siły w najazdach na „Blego”. Przez prawie trzysta lat O'Byrnowie i ich sojusznicy O'Toole byli najpotężniejszą siłą na południe od Dublina. Kraj O'Byrnów znany był po irlandzku jako „Críoch Branach[3].

Na początku XIV wieku istniały dwie odrębne gałęzie klanu O'Byrnów. Oddział „Crioch” rządził ziemią na wschodzie od Delgany aż do przedmieść Arklow. Półautonomiczny oddział zajmował górzysty kraj na wschód od Imaal, między Glendalough i Shillelagh i był znany jako „Gabhal Raghnaill” (od którego pochodzi nazwisko Ranelagh). Jej terytorium koncentrowało się wokół głównej siedziby rodu w Ballincor[3].

W XVI wieku wódz O'Byrne, Thady O'Byrne i przywódcy klanu żyjący na równinach w pobliżu morza poddali się angielskiej władzy. Podwładny Sept Ranelagh mieszkający w górach i dowodzony przez Hugh McShane O'Byrna odmówił podążania za ich szefem i nie poddawał się angielskim rządom. Thady O'Byrne zmarł w 1578 roku, a jego następcą został Dunlaing O'Byrne, który również nie chciał stawiać oporu Anglikom. W 1580 roku zginęli zarówno nowy wódz Dunlaing, jak i górski wojownik Hugh McShane O'Byrne[3].

Względna siła obu gałęzi zmieniła się w połowie XVI wieku wraz z objęciem stanowiska wodza Gabhal Raghnaill – Hugh McShane O'Byrna. Pod przywództwem Hugh, oddział Gabhal Raghnaill agresywnie prowadził politykę oporu wobec anglizacji Irlandii, sami O'Byrnowie stali się potężną siłą. Regularnie najeżdżali i nękali mieszkańców The Pale wokół Dublina. Hugh został zastąpiony jako przywódca Gabhal Raghnaill w 1579 roku przez jego syna, Fiacha McHugh O'Byrna(ang.), który stał się największym wojownikiem, jaki kiedykolwiek został nazwany O'Byrne'em[3].

Fiach O'Byrne, wraz z lordem The Pale, Jamesem Eustace(ang.) (trzecim wicehrabią Baltinglass), kontynuował działania wojenne wobec angielskiej administracji. Wielkie siły angielskie pod dowództwem Lorda Deputowanego Irlandii(ang.), Earla Graya de Wiltona(ang.), zostały wysłane, by ich pokonać, jednakże wpadły w zasadzkę i zostały pokonane w Bitwie pod Glenmalure(ang.) w 1580 roku, tracąc przy tym ponad 800 wojskowych. Fiach pomógł także w ucieczce Hugh Roe O'Donnella(ang.) z Zamku Dublińskiego w 1591 roku. Po ucieczce Hugh Roe przebywał z O'Byrnem w Ballinacor[6].

W 1595 roku Ballinacor został zajęty przez garnizon Tudorów, jednakże waleczny Fiach O'Byrne zdołał wypędzić garnizon i zniszczyć znajdujący się tam fort. Zginął dopiero w wyniku zdrady przez siły Lorda Deputowanego Irlandii w Fananerin w dniu 8 maja 1597 roku. Został powieszony, wypatroszeny i poćwiartowany, a jego głowa została wysłana do Zamku Dublińskiego i umieszczona na kolcu. Głowę później zakonserwowano i wysłano do Anglii[6].

Z biegiem czasu sytuacja Irlandczyków stawała się coraz trudniejsza – pogorszyło ją także to, że nie odnieśli się entuzjastycznie do reformacji angielskiej. Po spustoszeniu kraju przez wojska Oliwera Cromwella rozpoczęła się intensywna kolonizacja, wysiedlenia i konfiskaty majątków. Gdy zaś większość Irlandczyków poparla Jakuba II w wojnie z Wilhelmem III Orańskim, po klęsce Stuarta w bitwie nad Boyne w której brał udział przodek polskich O’Byrnów[7] wprowadzono tzw. Prawa Karne (Penal Laws(ang.))[8]. Uniemożliwiały one katolikom irlandzkim posiadanie ziemi i praw wyborczych, oraz możliwość służby w wojsku lub studiów uniwersyteckich, stało się to więc impulsem do masowej emigracji szlachty. Tak liczny odpływ zwłaszcza młodych mężczyzn za granicę nazwano Odlotem Dzikich Gęsi[9]. Podobnie jak inni, O’Byrnowie rozpoczęli emigrację do Francji i innych krajów[10].

Gałąź polska[edytuj | edytuj kod]

Dzisiejsza polska rodzina d’Obyrn wywodzi się od Jamesa O’Byrna, syna baroneta Gregory'ego Byrne z Timogue, Queen’s County (dziś Co. Laois), który około 1725 roku osiedlił się w Polsce, obejmując stanowisko kapitana Gwardii Królewskiej Augusta II, podczas gdy jego brat John James zaagażował się w armii Saksonii[10]. Obydwaj służyli na pewno wcześniej w Niemczech, ale ich poprzednie etapy kariery wojskowej nie są znane. Niemieccy O’Byrnowie służyli na dworze Króla Saksonii i piastowali wysokie stopnie wojskowe[4][5].

Synowie Jakuba O’Byrna – Jakub d’Obyrn, kanonik poznański (w 1791 roku proboszcz prużański), wraz z Jerzym, podpułkownikiem wojsk litewskich, otrzymali w 1764 roku polski indygenat z potwierdzeniem ich szlachectwa i prawem do kładzenia korony hrabiowskiej nad tarczą w ich herbie[11] od Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jeden z nich, Jerzy, był pułkownikiem wojsk litewskich, drugi zaś, dr Jakub d’Obyrn duchownym. Jakub mieszkał w Warszawie, choć w późniejszych latach rodzina żyła głównie w zaborze rosyjskim na Ziemiach Zabranych. Najbardziej znanym przedstawicielem polskiej linii d’Obyrnów (O’Byrnów) jest pułkownik i powstaniec styczniowy Tytus O’Byrn, którego gałąź rodziny zrezygnowała z francuskiego przedrostka d’[4][5].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. O’Byrne 2001 ↓, s. 27–48.
  2. Byrne-Rothwell 2010 ↓, s. 95–160.
  3. a b c d e f The O'Byrne Clan ↓.
  4. a b c Gmerek 2020 ↓, s. 67–88.
  5. a b c O’Byrne 1872 ↓.
  6. a b Byrne-Rothwell 2010 ↓.
  7. O’Callaghan 1855 ↓, s. 1.
  8. Morley 2017 ↓, s. 73–75.
  9. Ciardha 2004 ↓, s. 112–181.
  10. a b Gmerek 2018 ↓, s. 136–141.
  11. Uruski 1915 ↓, s. 235.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]