Oliver Cromwell

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oliver Cromwell
Oliver Cromwell by Samuel Cooper.jpg
Data i miejsce urodzenia 25 kwietnia 1599
Huntingdon
Data i miejsce śmierci 3 września 1658
Londyn
Lord protektor Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii
Okres od 16 grudnia 1653
do 3 września 1658
Poprzednik król Karol I Stuart
Następca Richard Cromwell
Oliver Cromwell Signature.svg

Oliver Cromwell (ur. 25 kwietnia 1599 w Huntingdon, zm. 3 września 1658 w pałacu Whitehall w Londynie) – polityk angielski, główna postać angielskiej wojny domowej, lord protektor Anglii, Szkocji i Irlandii 1653–1658. Cromwell uważany jest[przez kogo] za dziesiątego spośród 100 najwybitniejszych Brytyjczyków wszech czasów.

Przodkowie[edytuj]

Był synem Roberta i Elżbiety ze Stewartów z hrabstwa Norfolk. Pochodził z rodziny szlacheckiej, która wybiła się i wzbogaciła w XVI wieku dzięki Thomasowi Cromwellowi, urzędnikowi na dworze kardynała Wolseya, a potem pierwszego ministra Henryka VIII. Można mówić o ogromnym awansie społecznym tejże rodziny, gdyż ojciec Thomasa, Walter, parał się jeszcze rzemiosłem (był kowalem). Ogromne bogactwo i majątek Thomas zbił na akcie supremacji Henryka VIII wydanym w roku 1534 i idącą za tym sekularyzacją, czyli konfiskatą mienia kościelnego. Niezwykle ważnym szczegółem w historii jego i Anglii jest adopcja swojego siostrzeńca, syna swojej siostry Katarzyny i kupca Morgana Williamsa, Ryszarda Williamsa, który w ten sposób przyjął nazwisko Cromwell. Został on pasowany na rycerza przez ostatniego męskiego króla z dynastii Tudorów i obdarzony maleńkim hrabstwem Huntingdon. Sam Thomas zrobił to niemal w ostatniej chwili, gdyż niedługo potem został oskarżony o zdradę stanu i ścięty z rozkazu Henryka VIII.

Młodość[edytuj]

Oliver Cromwell wykształcenie odebrał w huntingdońskim kolegium. 23 kwietnia 1616 wyjechał na uniwersytet w Cambridge, jednak musiał go opuścić po roku, po śmierci ojca zmuszony do zaopiekowania się rodzinnym majątkiem i młodszym rodzeństwem. Nie był pilnym uczniem, nie znał żadnego języka obcego, nawet z łaciną miał problemy; wyróżniał się za to w jeździe konnej, walce na kije i piłce nożnej. Na jego poglądy i osobowość istotny wpływ wywarł Tomasz Beard – nauczyciel z kolegium huntingdońskiego, uczony autor pism i prac teologicznych, zagorzały purytanin.

W tym czasie rodzina Cromwella utraciła już dawny prestiż i pozycję z XVI wieku, zachowując status średniej szlachty. Przyczynił się do tego stryj Olivera (wnuk Ryszarda) o tym samym imieniu, prowadzący wystawne życie i okazale przyjmując króla Jakuba I Stuarta; w 1627 opuścił Huntingdon.

Oliver Cromwell młodszy był niezwykle radykalnym purytaninem o głębokiej religijności. W latach 1627-1640 miał podobno doznać olśnienia, słysząc jakoby głos Boży i mając widzenia, które pozwoliły mu z łaski Bożej (jak twierdził) wybrać właściwą drogę[potrzebny przypis].

W 1620 udał się do Londynu, gdzie zyskał doświadczenie prawnicze, wyróżniając się w otoczeniu dzięki protestanckiej gorliwości i zdolnościom oratorskim. 22 sierpnia 1620 r. poślubił Elizabeth Bouchier (1598-1665), córkę kupca Jamesa Bouchiera, z którą miał ośmioro dzieci:

W 1628 wybrano go po raz pierwszy na reprezentanta hrabstwa Huntingdon do Izby Gmin, lecz nie miał możliwości wykazania się w tej roli wskutek rychłego rozwiązania parlamentu przez króla Karola I (wygłosił tylko jedną mowę przeciwko biskupowi Richardowi Neile’owi)[potrzebny przypis]. Nie wyróżnił się również niczym szczególnym w późniejszym okresie, oprócz odrzucenia w 1631 tytułu rycerskiego. Poza tym biernie obserwował sytuację w kraju i poczynania monarchy, rozważając w ostateczności wyjazd do Ameryki. Zajmował się przede wszystkim hodowlą koni, polowaniami, lekturą pism purytańskich oraz zapoznawaniem się ze strategią i techniką wojenną protestanckiego wodza Gustawa Adolfa.

Wódz podczas wojny domowej[edytuj]

Po zwołaniu 13 kwietnia 1640 tzw. Krótkiego Parlamentu, Cromwell został kolejny raz wybrany jako poseł do Izby Gmin, reprezentując tym razem okręg Cambridge. Ponowne zwołanie parlamentu 5 listopada 1640 (Długi Parlament) nie wnosiło zmian personalnych, wskutek czego Cromwell zasiadł również w nim, reprezentując ten sam okręg wyborczy. Dał się wtedy poznać jako doskonały mówca i śmiały polityk, często wyrażając głośno to, co obawiali się wypowiedzieć inni, a co zjednywało mu sympatię i poparcie. W parlamencie ugruntowało to jego pozycję, na co wpływ miała również zażyłość z Johnem Hampdenem i znajomość z Johnem Pymem.

Po wypowiedzeniu wojny parlamentowi przez Karola I 22 sierpnia 1642 pod Nottingham i mobilizacji wojsk parlamentarnych, Cromwell stanął pod jego sztandarami. Początkowo dowodził zaledwie 60 kawalerzystami, którymi byli chłopi z jego dóbr ziemskich (oddział ten był podstawą powstałej potem wyborowej kawalerii zwanej Ironsides)[1].

Jako pierwszy jawnie wytykał złe przygotowanie wojsk przedstawicielstwa stanowego Anglii. Pojmował, że rzemieślnicy, wieśniacy i kupcy, nigdy nie uczestniczący w walkach, nie mogą skutecznie się przeciwstawić wyszkolonym i walczącym o własną pozycję szlachcicom, sprawnie kierowanym przez wyrobionych dowódców (m.in. przez księcia Ruperta). Parlament potrzebował karnych fanatyków, których mógłby przeciwstawić zdeterminowanym rojalistom, a Cromwell umiał ich przyciągnąć. Już w sierpniu 1642 mówił o ludziach „oddanych sprawie”, którzy „bali się Boga i mieli sumienie”. Pierwszy i główny pobór odbył się z terenów tzw. Związku Wschodniego (zjednoczenie 6 hrabstw wsch. Anglii broniących swej sprawy). W początku 1643 został pułkownikiem; w porównaniu z innymi jego regiment był stosunkowo liczny. Do kwietnia zwerbował 12 tys. ochotników. Jego oddziały były silnie zdemokratyzowane, zgodnie z duchem purytanizmu, o awansie decydowało nie pochodzenie a zasługi i przydatność do służby kandydata, w czym zrywano z feudalnymi tradycjami.

Podczas wojny w latach 1642-1645, mimo że naczelnym dowódcą jego sił był hrabia Manchester, a później sir Thomas Fairfax, Cromwell odniósł liczne zwycięstwa m.in. 13 maja 1644 pod Graham, 28 lipca 1644 pod Gainsborough, 11 października 1644 pod Winceby, 2 lipca 1644 na Marston Moor, co oznaczało początek końca władzy Karola I. Ostatnia bitwa wojny domowej rozegrała się 14 czerwca 1645 roku pod Naseby i zakończyła się bezsprzecznym zwycięstwem wojsk parlamentu.

Po wojnie[edytuj]

W parlamencie, który wówczas zajmował się głównie sporami religijnymi, ścierały się dwie frakcje: prezbiterian i independentów; istotą był spór o niezależność Kościoła od władz świeckich, o jego demokratyzację i zniesienie hierarchii kościelnej. Było to piętno, jakie odcisnęły na społeczeństwie tzw. wojny biskupie z lat 1639 i 1640. Oprócz tego parlamentarzyści zastanawiali się nad sposobem pozbycia się armii i jej głównych przywódców (przede wszystkim Cromwella), którzy spełnili już swe zadanie i stali się niewygodni. Zwycięstwo w tych sporach zdobył bardziej umiarkowany odłam purytanów – prezbiterianie, którzy zażądali złożenia przez oficerów ich wyznania wiary. Między innymi w następstwie tych działań parlamentu oraz prób jego ugody z pokonanym, lecz nadal intrygującym monarchą, Cromwell 6 września 1647 zajął Londyn.

Cromwell uważał, iż machina rewolucji za bardzo się rozpędziła, pociągnęła za sobą zmiany społeczne, gospodarcze, ustrojowe, religijne i nie można już było jej zatrzymać poprzez próbę przywrócenia starego porządku. Do tego jednak usilnie dążył parlament, wciąż częściowo wspierając Stuarta. Po zorientowaniu się w intrygach króla (którego Cromwell do końca 1648 wciąż poważał, szanował, a nawet chronił) oraz nie mogąc znieść uporu przedstawicielstwa stanowego, Cromwell 6 grudnia 1648 zmniejszył liczebność parlamentu z około 193 do posłusznych mu 50 osób, poprzez usunięcie reprezentacji prezbiterian. Od tego czasu parlament znany był pod nazwą Kadłubowego. Jego postępowanie stało się bardziej radykalne. Musiał także rozwiązać wszystkie problemy związane z biedą i ruiną kraju wynikającą z wojny domowej, problemy religijne i niezadowolenie armii. Dodatkowo w 1648 rojaliści wywołali powstanie w południowej Walii, szybko jednak stłumione. Udało im się jednak uzyskać poparcie Szkotów, którzy najechali na Anglię. Cromwell stawił im czoło i w dniach 17-19 sierpnia 1648 pokonał ich w swojej pierwszej samodzielnej bitwie pod Preston.

Cromwell zdecydował się również ostatecznie rozwiązać problem z monarchą. Jednym z kroków do tego prowadzących, równoznacznym ze spaleniem za sobą mostów, było powołanie Najwyższego Trybunału Sądowego i postawienie przed nim króla, który miał być wspólnym wrogiem wszystkich i przyczyną wszelkich nieszczęść kraju. 30 stycznia 1649 Karol I Stuart, zachowując godność oraz majestat monarchy i człowieka, został publicznie ścięty. Domniemanym komentarzem Cromwella na to miały być słowa „smutna konieczność”. Oznaczało to także likwidację angielskiej monarchii i ogłoszenie w Anglii republiki (19 maja 1649).

Kolejnym zadaniem Cromwella było „przywrócenie porządku” w Irlandii. Ta w większości katolicka wyspa pozostawała wierna Domowi Stuartów. Cromwell przybył na wyspę w sierpniu 1649 i pozostawał tam przez 9 miesięcy. 15 sierpnia przypłynął do Dublina. Następnie zajął porty Drogheda i Wexford. W każdym z tych miast Armia Nowego Wzoru dokonała masakry mieszkańców (3500 w Drogheda i 2000 w Wexford). Wydarzenia te zapadły w pamięć Irlandczyków, a nazwisko Cromwella wciąż jest na wyspie wymawiane z nienawiścią. Po upadku Wexfordu (październik 1649), Cromwell wysłał część swojej armii do Ulsteru, sam zaś przystąpił do oblężenia Waterford, Kilkenny i Clonmel na południowym wschodzie Irlandii. Przy oblężeniu pierwszego i ostatniego z tych miast doznał jednak porażki. Udało mu się jednak przeciągnąć na stronę parlamentu protestanckich rojalistów. 26 maja 1650 opuścił Irlandię, gdyż doszły go wieści, że syn Karola I, Karol II Stuart, został ogłoszony królem w Szkocji i szykuje się do najazdu na Anglię.

W błyskawicznej kampanii latem 1650 Cromwell wyruszył na północ i 3 września rozbił szkockie wojska pod Dunbar. W 1651 Karol II i jego szkoccy sojusznicy próbowali zaatakować Anglię pod nieobecność Cromwella. Oliver wyruszając na południe, doścignął rojalistów i 3 września zadał im ostateczną klęskę pod Worcester. Ukrywający się przez pewien czas Karol II, w końcu uciekł do Francji; w Szkocji jeszcze kilkakrotnie wybuchały rojalistyczne powstania (największe w latach 1653-1655).

Między innymi dzięki Cromwellowi zostały uchwalone 9 października 1651 „akty nawigacyjne” – ustawy decydujące dla kształtowania merkantylizmu w Anglii.

Lord protektor[edytuj]

Postępująca niewydolność Parlamentu Kadłubowego i zastój reform spowodowały zamach stanu 20 kwietnia 1653. Cromwell powołał wtedy tzw. Mały Parlament, który jednak szybko upadł, nie spełniając praktycznie żadnej funkcji, a następnie postanowił rządzić samodzielnie. 16 grudnia 1653 proklamował konstytucję pod nazwą „Instrument Rządzenia”, która dawała mu pełnię władzy i przyjął tytuł lorda protektora Anglii, Szkocji i Irlandii.

W czasie swego protektoratu Oliver Cromwell wprowadził wiele reform, m.in. rewizję parlamentu, cenzus majątkowy do zasiadania w nim, zlikwidował i uporządkował w dużej części tzw. „zgniłe miasteczka”, zawarł pokój z Portugalią i Holandią (po wygranej I wojnie angielsko-holenderskiej, która wybuchła z powodu Aktów Nawigacyjnych) oraz sojusz ze Szwecją. Zaprowadził tolerancję wyznaniową (pozwolił wrócić do Anglii Żydom, których wygnał król Edward I w XIII w.), zapewnił ład wewnętrzny dzięki powołaniu policji. W 1656 zwołał ostatni parlament protektoratu, w którym sam nie mógł jednak odnaleźć właściwego sobie stronnictwa, a przedstawiciele stanów angielskich – zaprzestać sporów między sobą i w pełni zaufać lordowi protektorowi. Mimo to w 1657 parlament zaoferował Cromwellowi tytuł królewski w zamian za ograniczenie własnej władzy na rzecz parlamentu. Oznaczałoby to jednak zdegradowanie również roli oficerów, którzy w żaden sposób nie chcieli się na to zgodzić. Ostatecznie poprzestano na nieznacznym powiększeniu kompetencji urzędu protektoratu, zamieniając go w stanowisko dziedziczne. Miało to na celu w przyszłości złamanie zbyt silnej pozycji armii. Na to nie starczyło mu już jednak czasu.

Oliver Cromwell był niechętny Polsce ze względu na jej katolicyzm i ustrój demokracji szlacheckiej. W związku z tym nakłaniał protestanckiego króla Szwecji Karola X Gustawa, wzywając go, aby utrącił róg (Polskę) na głowie bestii (Kościoła katolickiego). Przyczynił się w ten sposób do najazdu szwedzkiego na Rzeczpospolitą w 1655 (potop szwedzki)[2].

3 września 1658, w rocznicę zwycięstw pod Dunbar i Worcester, Oliver Cromwell, lord protektor Anglii, Szkocji i Irlandii zmarł. Przedwcześnie postarzały, być może otruty, miał wyrzec słowa: „Dzieło moje skończone”. Utrwalił wszystkie zdobycze tego okresu , zmieniając na stałe oblicze Anglii, która właściwie jemu zawdzięczała swoją pozycję jednego z najważniejszych mocarstw świata w XVII wieku[potrzebny przypis].

Po restauracji Stuartów w kwietniu 1660 ciało lorda protektora zostało 30 stycznia 1661 usunięte z grobowca, publicznie powieszone na czas dłuższy, a następnie pochowane w nieznanym miejscu na terenie Londynu[potrzebny przypis].

Upamiętnienie i odwołania w kulturze popularnej[edytuj]

  • Został umieszczony na 10 miejscu na liście plebiscytu na „100 Najwybitniejszych Brytyjczyków” przeprowadzonego przez BBC.
  • W 1989 powstała piosenka o Oliverze Cromwellu opisująca najważniejsze wydarzenia z tamtejszej rewolucji. Autorami tekstu są członkowie grupy Monty Pythona, a muzyka to słynny polonez As-dur op. 53 Chopina.
  • Jacek Kaczmarski napisał balladę Cromwell[3] inspirowaną dziejami rewolucji.
  • Fiński zespół doom metalowy Reverend Bizarre na swojej drugiej płycie II: Crush the Insects zamieścił utwór zatytułowany Cromwell i poświęcony jego postaci.
  • W roku 1970 powstał film pt. Cromwell poświęcony jego życiu i działalności (z Richardem Harrisem w roli tytułowej).
  • W 2003 powstał film Zabić króla, ukazujący moment dojścia Cromwella do władzy.

Przypisy

  1. Włodzimierz Kwaśniewicz. Od rycerza do wiarusa, czyli słownik dawnych formacji, funkcji, instytucji i stopni wojskowych. Zielona Góra: Lubuska Oficyna Wydawnicza, 1993, s. 73-74
  2. Zbigniew Wójcik, Międzynarodowe położenie Rzeczypospolitej, w: Polska XVII wieku, Warszawa 1974, s. 54.
  3. Jacek Kaczmarski, Cromwell, [w:] Ale źródło wciąż bije, Warszawa 2002, s. 264 (nagranie na płycie Wojna postu z karnawałem).



Poprzednik
Lord protektor Republiki Anglii, Szkocji i Irlandii Następca
Richard Cromwell