Strigilis (przyrząd)
_September_2015-1.jpg)
Strigilis, strygila (łac. strĭgĭlĭs od stringō – oczyścić z czegoś, skrobać, zeskrobać; stgr. στλεγγίς stlengís albo ξύστρα ksýstra) – w starożytności zakrzywiona skrobaczka służąca do zabiegów higieny osobistej.
Była to podłużna, wąska płytka z metalu lub kości o nieco wklęsłym i wygiętym w kształcie sierpa zakończeniu ze stępionym ostrzem. Pierwotnie, u starożytnych Greków, stosowana głównie przez atletów (zapaśników) przed umyciem, do zeskrobywania ze skóry oliwy, którą namaszczano ciało dla osłabienia chwytu przeciwnika[1]. Później, w Rzymie ze skrobaczki takiej korzystano dość powszechnie – mężczyźni po zakończonych ćwiczeniach fizycznych, kobiety – do usuwania wonnych olejków i maści[2].
W Grecji toaletowy alabastron i gąbka do mycia oraz skrobaczka stanowiły obowiązkowe wyposażenie dzieci i młodzieży płci męskiej (paides) już w wieku 12-15 lat, korzystających zwyczajowo z ćwiczeń gimnastycznych w palestrze. Przed zajęciami uczestnicy myli się, następnie namaszczając oliwą i wcierając w ciało piasek albo pył przesiewany przez palce; po zajęciach zeskrobywano je za pomocą tej zakrzywionej, rynienkowatej szpachelki i obmywano się ponownie[3]. Wolnemu obywatelowi w drodze do gimnazjonu i na miejscu towarzyszył niewolnik (bądź kilku), noszący i podający panu przybory potrzebne do ćwiczeń i kąpieli, jak naczynie z oliwą, skrobaczkę – stlengis oraz ręczniki[4]. Po zakończonych ćwiczeniach oczyszczano się z nalotu tej oliwno-piaskowej mazi skrobaczką. Wraz z podręcznym naczynkiem zawierającym oliwę, stała się ona rozpoznawczym znakiem starogreckiego atlety[5], którego typ w naturalistycznym ujęciu przedstawia posąg Apoksjomenosa ze strygilą – jedna z najważniejszych rzeźb w dorobku Lizypa[6]. W przypadku zawodników nacieranie ciała oliwą było nie tylko uzupełnieniem stosowanego też wtedy masażu mięśni, lecz chroniło także przed nadmiernym spaleniem ciała przez słońce, gdy atletyczne zawody odbywały się pod gołym niebem. Natomiast posypywanie piaskiem zarówno umożliwiało przeciwnikowi pewniejszy chwyt ciała pokrytego oliwą, jak i zmniejszało potliwość w trakcie rozgrywanych zapasów[7].
W Rzymie strygili używano nie tylko do usuwania zanieczyszczeń (oliwy, potu, kurzu i błota) z ciał starożytnych zapaśników czy sportowców, ale również podczas zabiegów higienicznych przez korzystających z łaźni prywatnych i publicznych. Ostrza o długości od 16 do 30 cm wykonywano przede wszystkim z metalu (brązu, żelaza, a nawet srebra, złota, elektronu czy ołowiu), lecz także z rogu, kości, kamieni ozdobnych bądź z twardego drewna (np. hebanu). Często zdobione były ornamentem geometrycznym lub figuralnym, niekiedy nosiły inskrypcje[8][9]. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że do zestawu dwóch (lub więcej) strygili zwykle dołączano metalowe naczynka albo niewielkie aryballosy zawierające oleiste pachnidła kosmetyczne.
Do masaży i namaszczeń ciała służyło w termach rzymskich osobne pomieszczenie – unctorium[10] (od unctio – nacieranie olejkiem). Zabiegów z użyciem skrobaczek dokonywano na ogół w pomieszczeniu zwanym caldarium, dokąd przechodzono po skorzystaniu z łaźni suchej (sudatorium – potni), i chłodzono się oraz oczyszczano przy basenie labrum. Ponieważ samodzielnie było to niemożliwe, zwykle korzystano z płatnej pomocy innych osób bądź z własnych niewolników[11]. W malarstwie nowożytnym atmosfera tego miejsca została przedstawiona przez Lawrence Alma-Tademę w nastrojowej scenie rodzajowej z rzymskich term, zatytułowanej Strygile i gąbki.
Natomiast w palestrze pomieszczeniem do tego przeznaczonym było destrictarium, gdzie ćwiczący oczyszczali się (se detergunt), zdrapując strygilą pot z oliwą i kurzem boiska[12]. Z drobnej wzmianki Swetoniusza wiadomo jednak, że nadużywanie skrobaczki mogło skutkować trwałymi uszkodzeniami skóry, jak w przypadku cesarza Augusta (Żywoty cezarów, Boski August 80).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Flacelière 1985 ↓, s. 132.
- ↑ Fredouille 1996 ↓, s. 260.
- ↑ Flacelière 1985 ↓, s. 97.
- ↑ Winniczuk 1983 ↓, s. 410.
- ↑ Łanowski 2000 ↓, s. 84-85.
- ↑ Ostrowski 1994 ↓, s. 136.
- ↑ Łanowski 2000 ↓, s. 85.
- ↑ Sztuka świata 2013 ↓, t. 18, s. 247.
- ↑ Mała encyklopedia 1983 ↓, s. 706.
- ↑ Mała encyklopedia 1983 ↓, s. 434.
- ↑ Carcopino 1966 ↓, s. 248-249.
- ↑ Étienne 1971 ↓, s. 290, 339.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: „Książnica”, 1996. ISBN 83-85348-76-X.
- Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z. Zdzisław Piszczek (red.). Warszawa: PWN, 1983. ISBN 83-010-3529-3.
- Sztuka świata. Słownik terminów. T. 17. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 2013. ISBN 978-83-213-4726-4.
- Robert Flacelière: Życie codzienne w Grecji za czasów Peryklesa. Warszawa: PIW, 1985. ISBN 83-06-00999-1.
- Jérôme Carcopino: Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu cesarstwa. Wyd. 2. Warszawa: PIW, 1966.
- Jerzy Łanowski: Święte igrzyska olimpijskie. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2000. ISBN 83-7177-011-1.
- Lidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-03113-1.
- Robert Étienne: Życie codzienne w Pompejach. Warszawa: PIW, 1971. OCLC 749616050.
- Janusz A. Ostrowski: Słownik artystów starożytności. Katowice: Wyd. „Książnica”, 1994. ISBN 83-85348-61-1.