Targum

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Strona z XI-wiecznego egzemplarza Biblii hebrajskiej z targumem.

Targum (aram./hebr. תרגום – „tłumaczenie”[1]; od hetyckiego tarkummaj – „proklamacja”, „wyjaśnienie”, „tłumaczenie”[2]) – przekład Biblii hebrajskiej na język aramejski charakteryzujący się dwiema podstawowymi cechami: z jednej strony wysoką dosłownością, a z drugiej skłonnością do uzupełnień, wyjaśnień, rozwinięć[3]. Te właśnie tylko pozornie sprzeczne cechy stanowią o specyfice tego typu literatury. Podstawową różnicę względem pozostałej literatury rabinicznej (np. midraszy) stanowi natomiast ciągła forma komentarza, który nie przerywa oryginalnej struktury narracji biblijnej, ale ją rozwija.

Targumy palestyńskie i babilońskie różniły się między sobą pod względem języka, te powstające w Palestynie były dodatkowo o wiele mniej dosłownymi tłumaczeniami i często przybierały formę parafrazy oryginalnego tekstu[1].

Tło historyczne – tradycyjna interpretacja[edytuj]

Do niedawna uważano, że kontekstem powstania targumów była synagoga. Ponieważ po powrocie z niewoli babilońskiej Hebrajczycy powszechnie zaczęli posługiwać się językiem aramejskim, powstała potrzeba tłumaczenia treści Biblii hebrajskiej, zwłaszcza Tory, na ten język oraz objaśniania jej znaczenia[4]. Objaśnienia te zwane targumami początkowo miały formę ustną, pierwotnie zapewne tłumaczono zapewne jedynie co trudniejsze fragmenty, z czasem jednak tłumaczenia obejmowały coraz większe porcje tekstu a ostatecznie zaczęto je spisywać[1][4].

Za czytanie i tłumaczenie tekstu świętego były odpowiedzialne dwie grupy osób: lektorzy i tłumacze zwani meturgemanim (hebr. ‏מתורגמנים‎)[1][2]. Obie te funkcje wyraźnie rozdzielano, a ich posługę regulowały drobiazgowe reguły[5].

Sytuację tę opisano w Księdze Nehemiasza 8:1-8, dokładne zasady tłumaczenia precyzuje Miszna[4]. Zgodnie z Megilą (IV, 4) podczas czytania Tory każdy kolejny wers miał być podawany tłumaczowi, natomiast podczas czytania Nevi'im lektor mógł czytać po trzy wiersze na raz, chyba że każdy z nich stanowił osobny akapit[4]. Tekst precyzował także które części tekstu miały być przemilczane i ostrzegał przed zbyt swobodnym czy alegorycznym przekładem[4].

Współczesne badania[edytuj]

Współczesne odkrycia (m.in. hebrajskie teksty w Qumran) i badania kwestionują jednak całkowity zanik użycia języka hebrajskiego w Palestynie[6][7]. Uważa się raczej, że był to świat dwu- albo nawet trój-języczny (hebrajski, aramejski, greka). Nie do utrzymania jest już teza, że targumy powstawały w liturgicznym kontekście synagogi (jednym z najstarszych musiał być targum do nieużywanej w liturgii Księgi Hioba, odnaleziony w Qumran)[8]. Współcześnie uważa się raczej, że środowiskiem ich powstania było Bet Sefer - szkoła studium nad Pismem. Użycie języka aramejskiego pozwalało otoczyć należnym szacunkiem święty język hebrajski, w którym samo Pismo zostało spisane.

Opis[edytuj]

Targumy znaleziono wśród zwojów znad Morza Martwego (4Q156 [4QtgLev] zawierający mały fragment Księgi Kapłańskiej 16:12-15, 18-21, 4Q157 [4QtgJob] zawierający Hioba 3:5,6 i 4:17–5:4 oraz 11Q10 [11QtgJob] zawierający Hioba 17:14–42:11), co świadczy o ich powszechnym użyciu w czasach przedchrześcijańskich[9]. Targumy palestyńskie i babilońskie różniły się językowo. Ponadto targumy powstające w Palestynie były o wiele mniej dosłownymi tłumaczeniami, często stawały się faktycznie parafrazami oryginalnego tekstu. Po odkryciach dokonanych w Qumran zaczęto rozróżniać targumy: targum rabiniczny (RtrgHi), targum qumrański (TrgQ).

Targumy[edytuj]

Niektóre ważniejsze zachowane Targumy to:

  • Targum Jeruszalmi II, wywodzący się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich lecz zredagowany około II wieku n.e., znany jest z XVI-wiecznego odpisu pochodzącego z Kodeksu Neofiti 1 a znajdującego się w Bibliotece Watykańskiej,
  • Targum Onkelosa, z I/II wieku n.e., zredagowany ok. III/IV wieku, który zawiera oficjalną rabiniczną interpretację Tory,
  • Targum Pseudo-Jonatana, zwany też Jeruszalmi I, zredagowany około VII wieku n.e.,
  • Targum Jonatana ben Uzziela, odnoszący się do pism prorockich ST, pochodzący I/II wieku n.e.,
  • Targum Jeruszalmi III, nazwa nadana fragmentom pochodzącym ze starych wydań Pięcioksięgu: Lizbona (1491), Saloniki (1520), Konstantynopol (1546), Wenecja (1591) oraz z kilku rękopisów. Prawie wszystkie te fragmenty zostały opublikowane przez Christiana Ginsburga, „Das Fragmententargum” (1899), str. 71–74[4].

Pomiędzy VI a IX wiekiem powstały targumy odnoszące się do innych ksiąg biblijnych. Mają one różne formy, od dosłownego przekładu jak w wypadku Księgi Hioba czy Psalmów, po bardzo swobodne jak w wypadku Pieśni nad pieśniami. Nie zachowały się natomiast targumy do ksiąg Daniela, Ezdrasza i Nehemiasza[10].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d Majewski 2011 ↓, s. 152.
  2. a b Borzymińska i Żebrowski 2003 ↓, s.v. Targum.
  3. P.V.M. Flesher, B. Chilton, The Targums. A Critical Introduction, Leiden-Boston 2011, 19-36.
  4. a b c d e f Schühlein 1912 ↓, s.v. Targum.
  5. Przekłady - Aramejski. biblia.wiara.pl, 2005-05-26. [dostęp 2013-07-02].
  6. J. Fitzmyer, «The Languages of Palestine in the First Century A.D.», w: CBQ 32(1970), 503.
  7. S. Fassberg, «Which Semitic Language Did Jesus and Other Contemporary Jews Speak? », w: CBQ 74(2012), 274.
  8. E. Levine, The Aramaic Version ofthe Bib!e: Contents and Context (BZAW 174), Berlin-New York 1988, 9.
  9. Jerzy Woźniak. Targum Hiob 21,20–27 w Qumran. „Studia Bydgoskie”, s. 137-152, 2/2008. 
  10. Marek Baraniak: Targumy rabiniczne a chrześcijaństwo. W: (rozdział w pliku pdf) Jezus i chrześcijanie w źródłach rabinicznych. Kraków: Uniwersytet Jagielloński - Estetyka i Krytyka, 106. [dostęp 2013-07-02].

Bibliografia[edytuj]

  • ZofiaZ. Borzymińska ZofiaZ., RafałR. Żebrowski RafałR. (red.), Polski słownik judaistyczny: dzieje, kultura, religia, ludzie, T. 2, Warszawa: Prószyński i S-ka, , ISBN 8372551758, OCLC 176686460.
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać MarcinM. Majewski MarcinM., Klasyfikacja języków semickich, J.J. Uliasz (red.), „Studia Leopoliensia”, 4 (2011), Materiały z międzynarodowego sympozjum w Lwowie-Brzuchowicach; licencja CC-by 3.0, 2011, s. 137-155 [dostęp 2016-07-13] [zarchiwizowane z adresu].
  • FranzF. Schühlein FranzF., Targum, [w:] The Catholic Encyclopedia [online], Vol. 14; tekst w domenie publicznej, New York: Robert Appleton Company, 1912 [dostęp 2016-07-14] (ang.).