Theremin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Theremin wyprodukowany przez przedsiębiorstwo Roberta Mooga
Próbka dźwięku thereminu. Melodia to fragment kantaty Herz und Mund und Tat und Leben J.S. Bacha
Efekty dźwiękowe możliwe do uzyskania na thereminie

Theremin (eterofon, termenvox) – instrument muzyczny z grupy elektrofonów elektronicznych skonstruowany przez rosyjskiego fizyka i wynalazcę Lwa Termena. Dźwięki produkowane przez theremin są ubogie harmonicznie i przypominają w swym brzmieniu wycie, jęk, kobiecy głos, gwizd, piłę, flet, skrzypce lub inne instrumenty.

Działanie[edytuj]

Theremin działa na podobnej zasadzie co Audion Piano. Termen wykorzystał wyraźną niedoskonałość tego typu urządzenia, objawiającą się w zakłóceniach pracy, gdy w polu jej działania znajdowało się ciało ludzkie. Instrument jest dostrojony do wzorcowej częstotliwości, zmienianej przełącznikiem. Dodatkowe modulacje, powodujące zmiany w częstotliwości dźwięku, powodowane są ruchem rąk wokół jednej z anten; z pomocą drugiej z nich, w podobny sposób, reguluje się jego głośność.

Historia[edytuj]

W ZSRR zbudowano 600 egzemplarzy tego instrumentu. W 1928 Termen uzyskał amerykański patent na to urządzenie. W USA theremin był produkowany przez RCA, a jego tranzystorowa modyfikacja przez przedsiębiorstwo Roberta Mooga.

Zastosowanie[edytuj]

Theremin znalazł szerokie zastosowanie, w szczególności w ścieżkach dźwiękowych do filmów. Po raz pierwszy użył go w 1945 roku Miklós Rózsa w thrillerze Urzeczona Alfreda Hitchcocka, w scenach nawrotów paranoi u głównego bohatera, granego przez Gregory Pecka; za tę muzykę przyznano mu Oscara. W 1951 roku theremin wkroczył do filmów science-fiction, po tym, jak w filmie science-fiction Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia jego dźwięk towarzyszył „latającemu talerzowi”. Specyficzna „magia” instrumentu spowodowała pewne zainteresowanie nim przez muzyków rockowych jeszcze w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Powszechnie acz niewłaściwie uważa się, że grupa The Beach Boys wykorzystała instrument przy nagrywaniu piosenki „Good Vibrations” (w rzeczywistości użyto imitującego dźwięk thereminu instrumentu „electro-theremin”). W 1967 r. na swoim debiutanckim albumie Safe as Milk awangardowa grupa muzyczna Captain Beefheart and His Magic Band użyła thereminu w utworach „Electricity” i „Autumn's Child”. Rockowa grupa Led Zeppelin użyła w przeboju „Whole Lotta Love” z 1969 r., Jean Michel Jarre używał sterownika MIDI opartego na tej zasadzie w „Oxygene 10” i na wielu koncertach, między innymi na Przestrzeni Wolności w Stoczni Gdańskiej. Również obecnie podczas swoich koncertów Jarre korzysta z Theremina. W roku 1997 Jim Parker wykorzystał theremin jako instrument solowy głównego motywu muzycznego serialu Morderstwa w Midsomer i motyw ten, jeden z symboli serii, pozostaje niezmieniony przez cały czas produkcji serialu (w 2014 r. serial był nadal kręcony). W czerwcu 2011 r. Sting wykorzystał instrument w trakcie wykonania utworu „Moon over Bourbon Street” podczas koncertu w gdańsko-sopockiej Ergo Arenie.

Instrumenty zainspirowane thereminem[edytuj]

Theremin dał początek całej rodzinie instrumentów, w których używano ruchów ciała ludzkiego jako zasady tworzenia i modulowania dźwięku. Do najbardziej znanych należały fale Martenota skonstruowane przez Maurice'a Martenota w 1928 oraz La Croix Sonore utworzony i używany przez awangardowego artystę Mikołaja Obuchowa w latach 1929–1934. Idea zastosowana została również w sterownikach MIDI (kontrola dłonią) i instumentach wirtualnych (portamento).

Ciekawostki[edytuj]

W 1947 roku Samuel Hoffman, który wcześniej nagrywał na thereminie do filmu (Urzeczona), wydał płytę Out of the Moon. „Nieziemskie” brzmienie instrumentu w połączeniu z żeńskim chórkiem i orkiestrą tak skutecznie relaksowało słuchaczy, że wkrótce sukces rynkowy odniosły kolejne płyty, zapoczątkowując styl dziś znany jako house lub chill out. Fanem Hoffmanna został Neil Armstrong i dwadzieścia lat później, wybierając się na Księżyc, zabrał na pokład „Apolla 11”– obok nagrania Symfonii z Nowego świata Dvořaka – tę właśnie „lunarną” płytę[1].

W jednym z odcinków serialu telewizyjnego Teoria wielkiego podrywu (seria 4, odcinek 12) Sheldon Cooper (Jim Parsons) gra na thereminie.

Film biograficzny[edytuj]

W 1994 roku powstał dokumentalny film biograficzno-muzyczny o życiu i twórczości Lwa Termena Theremin: An Electronic Odyssey, w którym wynalazca wystąpił jako on sam wraz z Lydią Kaviną[2].

Thereminiści[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Thereminiści.

Przypisy

  1. Danuta Gwizdalanka Sowiecki Faust, "Tygodnik Powszechny" 20 XII 2010 [1]
  2. Theremin: An Electronic Odyssey

Linki zewnętrzne[edytuj]