Ugoda austriacko-węgierska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bandera floty handlowej Austro-Węgier

Ugoda austriacko-węgierska (kompromis austriacko-węgierski, niem. Ausgleich, węg. Kiegyezés) – ugoda zawarta pomiędzy Austriakami a Węgrami w 1867. Jej skutkiem było powstanie Austro-Węgier.

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Cesarstwo Austriackie stłumiło powstanie węgierskie 1848 jedynie dzięki pomocy Imperium Rosyjskiego. Pomimo klęski powstania tendencje separatystyczne na Węgrzech co jakiś czas jednak nabierały na sile. W 1862 r. Lajos Kossuth wystąpił z planem konfederacji krajów naddunajskich, jednak pomysł ten zdecydowanie odrzuciła zarówno szlachta węgierska jak i nieufni w stosunku do Kossutha Rumuni i Serbowie. Nie udały się też plany wzniecenia powstania na Węgrzech w związku z wybuchem powstania styczniowego w Polsce: spisek został wykryty, a jego przywódcy (István Nedeczky i Pál Almássy) skazani na śmierć. Wyroków jednak nie ośmielono się wykonać, co przekonało Węgrów, że pozycja cesarza nie jest tak silna jak w 1861 r., gdy po wystąpieniu Ferenca Deáka o przywrócenie konstytucji z 1848 r. natychmiast rozwiązał węgierski Sejm.

W tej sytuacji Deák wiosną 1865 r. ogłosił ponownie publiczny apel do cesarza, by ten wprowadził na Węgrzech ustrój oparty na konstytucji z 1848 r., nieznacznie tylko zmodyfikowanej. W obliczu trudnej sytuacji międzynarodowej cesarz zdymisjonował liberalny rząd Antona Schmerlinga i odwołał tzw. patent lutowy z 1861 r., co było odznaką ostatecznego upadku austriackiego centralizmu. W czerwcu 1865 r. cesarz przybył do Pesztu i przywrócił Radę Namiestniczą. W grudniu tegoż roku zebrał się węgierski sejm, na forum którego zaczęły się jednak znów ścierać dwie koncepcje przebudowy monarchii: federalistyczna, reprezentowana przez konserwatywną arystokrację węgierską i wspierana przez rząd austriacki Belcrediego oraz dualistyczna, którą reprezentowali liberałowie Deáka.

Ugoda[edytuj | edytuj kod]

Po klęsce pod Sadową w 1866 r. (patrz: wojna prusko-austriacka) Austria została wyparta przez Prusaków z Niemiec. Dodatkowo straciła swe wpływy we Włoszech, gdzie została wyparta z Wenecji. W tej sytuacji cesarz austriacki musiał ustąpić żądaniom stronnictwa Deáka i zgodzić się na ugodę z Węgrami, którą zawarto w lutym 1867 r. Cesarstwo Austriackie przekształcono na monarchię podwójną (dualistyczną), aby utrzymać ją jako całość. Węgrzy dążyli do niepodległości, jednak związek z bardziej zamożną i bardziej uprzemysłowioną Austrią również był korzystny. Powstały dwa odrębne państwa, mające odrębne rządy, odrębne parlamenty, ale wspólnego monarchę — cesarza w Austrii (Przedlitawii), a króla na Węgrzech (Zalitawii; oficjalnej koronacji dokonano w 1867). Ugoda weszła w życie po koronacji i oficjalnym uznaniu przez nowego króla ustawy zasadniczej. Pierwszym premierem rządu węgierskiego został hrabia Gyula Andrássy.

Franciszek Józef I jako król Węgier

Oprócz monarchy wspólnymi instytucjami były: ministerstwo spraw zagranicznych, ministerstwo wojny oraz specjalne ministerstwo finansów, które opłacało koszty tych dwu odrębnych resortów. Wspólny budżet właśnie dla wspólnych spraw uchwalać miały delegacje obu parlamentów, austriackiego, czyli Rady Państwa, i sejmu węgierskiego. Delegacje te zbierały się raz w Budapeszcie, a raz w Wiedniu, ale obradowały i głosowały osobno. Równocześnie ustanowiono podział wspólnych dochodów z wyraźnym uprzywilejowaniem Węgier, które miały pokrywać tylko 30% sum potrzebnych na wspólny budżet.

Ugoda była ważna tylko na dziesięć lat, więc co dziesięć lat Węgrzy mieli możność stawiania nowych warunków, ponieważ mieli faktycznie pozycję silniejszą niż Austria. Było to podyktowane ich korzystniejszą sytuacją wewnętrzną. Mieli oni bowiem zdecydowaną przewagę nad innymi narodowościami w swym państwie, zarówno w dziedzinie materialnej, jak kulturalnej i politycznej.

Zobacz także[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Wereszycki – „Historia Austrii”, Warszawa 1972
  • Wacław Felczak – „Historia Węgier”, Warszawa 1983, ISBN 83-04-01028-3