Vatnajökull

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Vatnajökull
Ilustracja
Vatnajökull, zdjęcie satelitarne NASA
Państwo  Islandia
Rodzaj umiarkowany
Klasa lodowca czapa lodowa
Powierzchnia (2018) 7800 km²
Wysokość maksymalna (2018) 2110 m n.p.m.
Wysokość minimalna (2018) -300 m n.p.m.
Położenie na mapie Islandii
Mapa lokalizacyjna Islandii
Vatnajökull
Vatnajökull
Ziemia64°24′N 16°48′W/64,400000 -16,800000

Vatnajökulllodowiec w południowo-wschodniej części Islandii na terenie parku narodowego Vatnajökull.

Ma formę czapy lodowej i zajmuje powierzchnię 7800 km² (stan na 2018 rok), co czyni go największym lodowcem Islandii i jednym z największych w Europie. Z lodowca wypływa większość większych rzek na wyspie, a pod jego kopułą skrywają się jedne z najbardziej aktywnych wulkanów Islandii.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Vatnajökull to połączenie słów jökull (pol. lodowiec) i vatna (pol. woda)[1]. Nazwa pochodzi od licznych jezior subglacjalnych, tworzących się wskutek podlodowcowej działalności wulkanicznej[1].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Lodowiec znajduje się w południowo-wschodniej części Islandii[2]. Zajmuje powierzchnię 7800 km² (stan na 2018 rok), co czyni go największym lodowcem Islandii i jednym z największych w Europie[2].

Ma formę czapy lodowej, która zaczęła się formować ok. 4000 BP[2]. Czapa zajmuje prawie 8% powierzchni Islandii (stan na 2018 rok) a zmagazynowana w niej woda równa się ilości wody z opadów jakie wyspa otrzymuje przez 17 lat[2].

Czapa jest największą pod względem objętości w Europie i drugą w Europie pod względem zajmowanej powierzchni po lodowcu Austfonna w norweskim Svalbardzie[2]. Zawiera 3200 km³ lodu – tyle lodu starczyłoby by pokryć calą powierzchnię wyspy warstwą o grubości 30 m[2].

Średnia grubość lodowca to 400–500 m a maksymalna to 950 m[2]. Vatnajökull wznosi się na ponad 2000 m n.p.m. a jego najwyższy punkt Hvannadalshnjúkur (2110 m n.p.m.) jest zarazem najwyższym szczytem Islandii[2]. Najniższy punkt lodowca to 300 m p.p.m. – pod nim znajdują się dwa najbardziej aktywne wulkany Skeiðarárjökull i Breiðamerkurjökull[2].

W 2008 roku dla ochrony lodowca, wulkanów i okolicznych terenów utworzono Park Narodowy Vatnajökull[3].

Czapa jest wrażliwa na zmiany klimatyczne[2]. Od końca XIX w. czapa straciła ok. 10% swojej objętości[4]. Proces topnienia przyspieszył w XXI w., ujmując kolejne 3% z objętości lodowca[4].

Budowa lodowca[edytuj | edytuj kod]

Czapa jest lodowcem umiarkowanym, tj. lód ma temperaturę bliską temperaturze topnienia[1]. Zbudowana jest z czasz lodowych, strumieni lodowych i licznych lodowców wyprowadzających[2]. Główne czasze to: Kverkfjöll na północnej krawędzi czapy, Breiðabunga na wschodzie, Háabunga pośrodku oraz Bárðarbunga i Grímsfjall w części zachodniej[2].

Strome lodowce wyprowadzające płyną na południe i na wschód, opadając do wysokości 50–100 m n.p.m.[2] Łagodniejsze i szersze lodowce wyprowadzające płyną na zachód i na północ, zatrzymując się na wysokości 600–800 m n.p.m.[2]. Od początku XXI w. przy lodowcach wyprowadzających na południu tworzą się nowe jeziora proglacjalne a te już istniejące powiększają się[2].

Największym lodowcem wyprowadzającym na południu jest Skeiðarárjökull o powierzchni 1380 km²[2]. Jego sandrSkeiðarársandur – jest największym stożkiem napływowym przed aktywnym lodowcem na świecie[2]. Osady nagromadziły się tu przez ostatnie 10 tys. lat naniesione przez rzeki lodowcowe i w trakcie jökulhlaupów – powodzi glacjalnych, których odnotowano 40[2].

Lodowiec wyprowadzający Breiðamerkurjökull cieli się do Jökulsárlón – największego jeziora proglacjalnego na Islandii, które połączone jest z oceanem wąskim, głębokim kanałem[2]. Breiðamerkurjökull jest jedynym lodowcem Islandii, który cieli się do wód oceanicznych[2].

Na północy, Kverkfjöll i lodowiec wyprowadzający Kverkfjöll dzielą czapę na dwa płaskie lodowce wyprowadzające: Dyngjujökull (o powierzchni 1000 km²) na zachodzie i Brúarjökull (1600km²) na wschodzie – największy lodowiec wyprowadzający Vatnajökull[2]. Brúarjökull tworzy jedną piątą całej powierzchni czapy lodowej i jest najszerszym i najbardziej płaskim lodowcem wyprowadzającym na Islandii[2]. Jego średnia grubość to 445 m a całkowita objętość szacowana jest na 728 km³[2].

Po czapą znajdują się liczne aktywne wulkany, co powoduje topnienie lodu – z lodowca wypływają setki rzek, z których największe to Thjórs, Skjálfandafljót, Jökulsá á Fjöllum i Jökulsá á Fljótsdal[5].

Wulkany[edytuj | edytuj kod]

Zachodnia część Vatnajökull przykrywa system szczelin wulkanicznych Grzbietu Śródatlantyckiego, który przebiega w poprzek Islandii[1]. Pod lodem znajdują się następujące wulkany (w nawiasie podano datę ostatniej aktywności): Barðarbunga (2014–2015), Kverkjöll (1400 BP), Hamarinn (XVIII w.), Grímsvötn (2011), Þórðarhyrna (1903), Esjufjöll (szac. 1927) i Öræfajökull (1727)[2].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Maria Górzyńska. Zmiana zasięgu lodowca Vatnajökull na Islandii w latach 1991–1999 na podstawie obrazów satelitarnych wykonanych przez satelitę Landsat. „Teledetekcja Srodowiska”, s. 85–99, 2008. 40. ISSN 0071-8076 (pol.). 
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Snorri Baldursson, Jónas Guðnason, Hrafnhildur Hannesdóttir, Þorvaldur Þórðarson: Nomination of Vatnajökull National Park – dynamic nature of fire and ice (ang.). W: Vatnajökull National Park [on-line]. [dostęp 2018-07-06].
  3. Vatnajökull National Park: About the National Park (ang.). [dostęp 2018-07-06].
  4. a b The Institute of Earth Sciences: Glaciers in Iceland (ang.). [dostęp 2018-07-06].
  5. Vatnajökull. W: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc., 2013-02-21. [dostęp 2018-07-06]. (ang.)