Wczesny buddyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Północne Indie w czasach Buddy

Wczesny buddyzm – pierwszy okres w historii buddyzmu, który rozpoczął się wraz z podjęciem działalności przez historycznego Gautamę Buddę (Siakjamuniego), a zakończył pierwszą schizmą i powstaniem wczesnych szkół buddyjskich.

Badania dotyczące tego okresu oscylują wokół trzech głównych problemów: kwestii historyczności Siakjamuniego i jego życia, głoszonej przez niego nauki (w literaturze polskiej zwanej czasami „buddyzmem pierwotnym”[1]) oraz organizacji życia zakonnego (sangi). Dużą uwagę poświęca się również sytuacji politycznej, ustrojowej i gospodarczej państw indyjskich oraz kondycji dominującego wówczas braminizmu. Według uczonych czynniki te miały istotny wpływ na powstanie pierwotnej doktryny oraz jej przyszły sukces i szybkie rozpowszechnienie.

Rys historyczny[edytuj | edytuj kod]

Ok. XV wieku p.n.e. Indoariowie po przekroczeniu Hindukuszu rozpoczęli podbój Półwyspu Indyjskiego. Ich przybycie zbiegło się z upadkiem cywilizacji doliny Indusu (ok. XIII wieku p.n.e.), której północne, pokrywające się z terenem dzisiejszego Pendżabu obszary, początkowo zasiedlili. Od X wieku p.n.e. stopniowo przesuwając się w kierunku wschodnim, zajmowali żyzne ziemie pomiędzy Indusem i rzeką Jamuną, gdzie stworzyli wysokorozwiniętą cywilizację, składającą się z grupy samodzielnych, rywalizujących ze sobą państewek. Ich cechą wspólną pozostawała religia oparta o Wedy, a także społeczny podział na cztery klasy (warny), dwie wyższe: kapłanów i wojowników oraz dwie niższe: rolników i niewolnych[2][3].

Wraz z rozwojem cywilizacyjnym i licznymi zapożyczeniami z religii ludów podbitych, wedyzm wyewoluował w kierunku braminizmu, religii mocno zrytualizowanej i zdominowanej przez dziedzicznych kapłanów. Ci, którym nie wystarczały proste wierzenia oparte o kult sił przyrody, wiedzę natury filozoficzno-religijnej czerpały z Upaniszad (komentarze do Wed). Ich motywem przewodnim były rozważania o brahmanie (byt absolutny) oraz jego relacje z transmigrującym (reinkarnującym się) atmanem[4][5] (duszą osobową).

Indie w VI wieku p.n.e.[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Historia IndiiSamana.

Życie i działalność Gautamy Buddy przypadły na okres istotnych przemian politycznych i ekonomicznych w Indiach, w VI wieku p.n.e.[5][6][7] Przejście od gospodarki naturalnej do opartej na pieniądzu gospodarki towarowej zapoczątkowało niespotykany dotąd w historii rozwój produkcji i handlu. Korzystała na tym nowo powstała klasa kupców oraz władcy, którzy w celu zdobycia wytworzonych bogactw, posuwali się do gwałtów i bezprawia[5][6].

W tym czasie w północnej części półwyspu rywalizowało ze sobą 16 państw, monarchii i republik, pogrążonych w permanentnej wojnie, a kilka z nich zorganizowanych w sposób autokratyczny, szukało powszechnej dominacji. Zgromadzone dobra pozwalały co ambitniejszym władcom na zbudowanie potężnych monarchii i zmuszenie mniejszych sąsiadów do uległości. Frustracja wywoływana bezradnością wobec tych, ingerujących w tradycyjny sposób życia zmian, rodziła poczucie zagrożenia wśród mieszkańców mniejszych krain. Obawiali się oni utraty niezależności, a co za tym idzie swojej dotychczasowej pozycji społecznej, determinującej jakość egzystencji w systemie kastowym[5][6].

W tych okolicznościach silnie zrytualizowana religia bramińska okazała się zawodna, nie potrafiąc zapewnić oparcia w nowej, stymulującej ale również pełnej zagrożeń sytuacji. Nasilił się za to, zakorzeniony w tradycji sięgającej czasów cywilizacji doliny Indusu i opozycyjny w stosunku do braminizmu ruch filozoficzno-religijny, reprezentowany przez tzw. śramanów. Byli to wędrowni, wywodzący się z różnych kast i żyjący z jałmużny asceci[8], którzy odrzucali opartą na Wedach religię, a pozostając na marginesie życia społecznego dążyli do uspokojenia umysłu poprzez umartwienie i jogę oraz rozmyślania natury filozoficznej i nauczanie. Negując tradycyjne, boskie wyobrażenie praw rządzących wszechświatem, zaczęli szukać satysfakcjonującego wyjaśnienia nurtujących ich pytań poprzez racjonalizację, znacznie przyczyniając się do rozwoju astronomii, matematyki i medycyny. Doprowadziło to odrzucenia wiedzy opartej na autorytecie i założenie jej weryfikowalności[5][6].

W sferze religijnej większość śramanów przyjmowała, zapoczątkowaną przez Upaniszady doktrynę reinkarnacji, zakładając jednak, że celem najwyższym nie powinno być ziemskie szczęście (osiągalne poprzez moralne życie, które w przyczynowo-skutkowym prawie karmana zapewnia dobre odrodzenie), ale całkowite wyzwolenie transmigrującej duszy z cyklu wcieleń[6].

Budda[edytuj | edytuj kod]

Lumbini (Nepal). Zgodnie z tradycją miejsce narodzin księcia Siddharthy
 Osobny artykuł: Budda Siakjamuni.

Chociaż pojawiały się próby wyjaśnienia fenomenu Buddy poprzez konotacje mityczne[9] (szczególnie wśród uczonych XIX-wiecznych), w świetle współczesnych badań, historyczność założyciela buddyzmu nie budzi już żadnych wątpliwości[9][10]. Przedmiotem długoletniej dyskusji pozostawała także kwestia datowania, szeroko opisywanej w źródłach paranirwany (momentu śmierci), stanowiącej punkt wyjścia dla wszelkich ustaleń chronologicznych. Pomimo nie do końca wyjaśnionych wątpliwości[11][12] od dłuższego czasu przyjmuje się jednak, że Budda zmarł ok. roku 480 p.n.e.[13], a dokładniej w 486 p.n.e.[14][15] (na podstawie informacji źródłowych o tym, że w chwili śmierci miał 80 lat, wnioskuje się że urodził się w 566 p.n.e.[14])

Przyszły Budda przyszedł na świat jako Siddhartha z rodu Gautama (Gotama), z plemienia Siakjów (jego przydomek Siakjamuni oznacza mędrca z kraju Siakjów, sanskr. muni mędrzec[16]). Jego ojcem był władca małego miasta-państwa Kapilavastu, utożsamianego współcześnie ze stanowiskiem archeologicznym na terenie miasta Tilaurakot w południowym Nepalu[17]. Państwo Siakjów pozostawało w zależności od któregoś z większych sąsiadów, ale posiadało ustrój republikański, a władca był obieralny[14].

Drzewo pod którym Budda miał doznać oświecenia Bodh Gaja

Pomimo tego, iż młody książę Siddhartha miał rodzinę (żonę i syna), w wieku 29 lat zdecydował się porzucić bliskich, aby wieść życie śramana. Po 6 latach praktyk jogicznych i ascezy osiągnął oświecenie (miał wtedy 35 lat) i rozpoczął nauczanie[18].

Sangha[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Sangha (buddyzm)Wihara.

Pierwszymi uczniami oświeconego Buddy byli asceci z Parku Jeleni w indyjskiej miejscowości Sarnath, z którymi ten medytował przez kilka wcześniejszych lat. Podobnie jak w przypadku innych szkół, wokół zrealizowanego mistrza i jego uczniów zgromadzili się świeccy, chcący podążać ich drogą[19]. Pierwotna buddyjska sangha zorganizowana była wokół czterech niezależnych grup: dwóch zakonnych (mnichów bhikszu i mniszek bhikuszini) oraz dwóch świeckich (mężczyzn upasaka i kobiety upasika). Mnisi zajmowali się praktyką i nauczaniem, a świeccy zapewniali im środki niezbędne do życia[20]. Poszczególne zgromadzenia pozostawały od siebie niezależne, a mnisi spotykali się regularnie w celu uregulowania spraw bieżących, przy czym decydował głos większości (wzorem dla tej praktyki był prawdopodobnie republikański ustrój rodzimego miasta Siakjamuniego[6]). W celu uniknięcia konfliktów z władzami i niepotrzebnych napięć wewnątrz zgromadzeń, do wspólnoty nie przyjmowano ludzi w służbie królewskiej, przestępców chcących uniknąć odpowiedzialności oraz osób chorych zakaźnie. Wewnątrzwspólnotowe zasady współżycia opisane zostały w tzw. Vinayi[14][21].

Zbudowana przez króla Aśokę Stupa Dhamekh w miejscu, w którym Budda wygłosił pierwsze nauki

Warto zwrócić uwagę na to, iż założone przez Buddę zgromadzenie nie było ani jedynym, ani nawet największym w tym czasie. Oprócz Siakjamuniego i jego uczniów istniało sześć innych szkół, skupionych wokół cieszących się dużym autorytetem nauczycieli z kręgu śramanów. Należeli do nich:

  • Maskarin Gośala przywódca adźiwików, którego poglądy oscylowały wokół fatalizmu
  • jego uczeń Mahawira założyciel szkoły dżinijskiej
  • Adźita Keśakambali przedstawiciel materializmu
  • Kakuci Katjajana (eteryczność)
  • Sandżajin Wajratiputra (agnostycyzm)
  • Purana Kaśjapa[6][8] (zaprzeczenie wszelkiej moralności, swoisty nihilizm).

Nauki[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: BuddyzmDharma.

Budda nie zostawił żadnych spisanych nauk, pomimo tego iż od momentu oświecenia działał przez kolejnych 45 lat. Dlatego też w trzy miesiące po jego śmierci odbył się pierwszy sobór buddyjski, na którym recytowano z pamięci wskazania mistrza, po czym spisano je w formie tzw. sutr, które razem z Vinayą (reguły monastyczne) i Abhidharmą (komentarze) stworzyły kanoniczną Tripitakę[22].

Miejsce śmierci Buddy. Kushinagar, Indie

Dostęp do sutr zgromadzonych w Tripitace nie oznacza jednak bezpośredniego wglądu w pierwotne nauczanie Buddy. Ze względu na to, iż każda z późniejszych tradycji (pozainyjskich) stworzyła własne tłumaczenia i komentarze, różnią się ona od siebie znacznie, również w kwestiach natury doktrynalnej. Na domiar złego oryginalne indyjskie teksty zostały zniszczone w wyniku trzynastowiecznych, muzułmańskich najazdów oraz związanego z nimi planowego burzenia szkół i klasztorów[23].

W tej sytuacji porównano teksty Tripitaki różnych tradycji oraz dokonano przeglądu źródeł zewnętrznych. Szybko okazało się, że rekonstrukcję pierwotnej doktryny ułatwia porównanie sutr do nauczania współczesnych Buddzie konkurencyjnych szkół oraz w miarę możliwości odtworzenie ich wzajemnych relacji (w kwestiach doktrynalnych). W ten sposób ustalono, że wczesny buddyzm charakteryzowało[24]:

  • odrzucenie wiedzy opartej na autorytecie oraz podkreślenie, że prawda musi zostać odkryta osobiście przez praktykującego (empiryzm i weryfikowalność)
  • przekonanie o skuteczności działania (stanowisko opozycyjne do fatalizmu Adźiwików)
  • brak przywiązania, osiąganego poprzez tzw. „drogę środka”, czyli odrzucenie hedonizmu i nadmiernej ascezy
  • przekonanie o powszechnej nietrwałości
  • przekonanie o powszechnej przyczynowości (prawo karmana)
  • przekonanie o ograniczonych możliwościach poznania i wiedzy

W tym świetle doktryna buddyjska wyłamuje się z prostych prób zakwalifikowania jej jako religii lub filozofii i według badaczy ...tak długo jak religia opisywana będzie przy użyciu terminów wyłącznie teistycznych, a filozofia z pominięciem kwestii czysto duchowych i etycznych, buddyzm nie będzie żadną z nich[25].

Przypisy

  1. Mejor 2001 ↓, s. 14-15.
  2. Kieniewicz 1985 ↓, s. 35-43.
  3. Stein 2010 ↓, s. 39-68.
  4. Warder 2004 ↓, s. 19-24.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Akira 1990 ↓, s. 13-20.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Warder 2004 ↓, s. 27-42.
  7. Kieniewicz 1985 ↓, s. 75-76.
  8. 8,0 8,1 Mejor 2001 ↓, s. 45-46.
  9. 9,0 9,1 Mejor 2001 ↓, s. 54-55.
  10. Gethin 1998 ↓, s. 13.
  11. Bechert 2005 ↓, s. 64-72.
  12. Cousins 2005 ↓, s. 105-113.
  13. Rapson 1922 ↓, s. 156.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Warder 2004 ↓, s. 43-80.
  15. Lamotte 1988 ↓, s. 13-22.
  16. Grimes 1996 ↓, s. 196.
  17. Nakamura 1987 ↓, s. 16-21.
  18. Eliade 1984 ↓, s. 178.
  19. Akira 1990 ↓, s. 20-38.
  20. Mejor 2001 ↓, s. 100-118.
  21. Akira 1990 ↓, s. 60-69.
  22. Akira 1990 ↓, s. 38-59.
  23. Warder 2004 ↓, s. 1-14.
  24. Warder 1956 ↓, s. 43-63.
  25. Sangharakshita 1975 ↓, s. 84.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]