Wypowiedź

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Wypowiedź lub wypowiedzenie (stgr. ῥήτρα, łac. oratio), niekiedy stanowisko lub oświadczenie (ang. statement) – ustny lub pisemny komunikat językowy wyrażający stanowisko, pogląd czy opinię autora. Wypowiedź jest tworem jednego nadawcy i posiada konkretnego odbiorcę. Spajającym czynnikiem wypowiedzi jest jej temat. Teorią wypowiedzi zajmuje się retoryka[1].

Wypowiedź jest tworem jednego nadawcy, to znaczy orzeczenia (typu „uważam”, „chcę”, „wiem”, „czuję”, „sądzę” itp.) w ramach całego tekstu mają podmiot odnoszący się do tej samej osoby lub grupy osób. Wypowiedź ma odbiorcę, to znaczy zdania skierowane są w całym tekście do tej samej osoby lub grupy osób[2].

Wypowiedź jest rzeczywistym a nie fikcyjnym aktem mowy lub pisma. Oznacza to, że autor wypowiedzi rzeczywiście twierdzi, pyta, nakłania, ostrzega, grozi itp., by w rezultacie wywołać określony skutek[3].

Wypowiedź nie ma ograniczonej długości. Może składać się zaledwie z jednego zdania (np. „Kocham was”) lub równoważnika zdania (np. „Zgoda z przedmówcą”) lub też mieć formę bardzo rozbudowaną, np. długiego przemówienia lub obszernej książki[4].

Porządki wypowiedzi[edytuj]

Wyróżnia się dwa porządki wypowiedzi – wypowiedź w porządku naturalnym (łac. ordo naturalis) oraz wypowiedź w porządku artystycznym (łac. ordo artificialis)[5].

Porządek naturalny[edytuj]

Wypowiedź w porządku naturalnym jest intuicyjnym komunikatem autora, opartym na powszechnie stosowanej normie językowej, zrozumiałej dla odbiorcy. Wypowiedź ta zakłada istnienie przedtekstowego i pozatekstowego – naturalnego, cywilizacyjnego, kulturowego, społecznego itp. – porządku, który jest podstawą wzajemnego zrozumienia pomiędzy autorem i odbiorcą. Wypowiedź taka jest zazwyczaj uporządkowana za pomocą intuicyjnie przyjmowanych związków przyczynowo-skutkowych lub też wyraża emocje w sposób słabo uporządkowany[4].

Celem autora wypowiedzi jest wyrażenie własnych racji, opinii itp., dlatego wypowiedź w porządku naturalnym jest zazwyczaj intuicyjnie dostosowana do możliwości poznawczych, wiedzy ogólnej czy mentalności słuchaczy lub czytelników. Porządek naturalny opiera się więc na nawiązaniu i utrzymywaniu wzajemnego zrozumienia między autorem a odbiorcą[6].

Porządek artystyczny[edytuj]

Porządek artystyczny (sztuczny) to zmodyfikowany porządek naturalny. Modyfikacje polegają na przestawieniu, skróceniu, rozwinięciu, przekształceniu „naturalnej” wypowiedzi. Ordo artificialis stał się, w historii retoryki i literatury, formalnym punktem wyjścia dla różnorakich form prozy[4].

Klasyczna wypowiedź w porządku artystycznym składa się z pięciu części: wstępu (łac. exordium), narracji (łac. narratio), argumentacji (łac. probatio), refutacji (łac. refutatio) i zakończenia (łac. conclusio)[7].

Twórcą nauki o porządku artystycznym był Arystoteles. Początkowo uważał on, że podczas wypowiedzi występują tylko dwie części – narracja i argumentacja. Zmienił jednak zdanie i na kartach Retoryki dodał jeszcze wstęp i zakończenie. Podział na cztery części wypowiedzi, za Arystotelesem, przyjmowali za obowiązujący retorzy greccy. Autorzy łacińscy, zwłaszcza Cyceron, wydzielili z argumentacji osobną część, poświęconą odpowiedzi na zarzuty wobec opinii autora. Podział na pięć części ugruntowało stanowisko Kwintyliana, który jako czwartą część wypowiedzi, przed zakończeniem, przewidywał zbijanie zarzutów (refutację). Chociaż podział na pięć części, ugruntowany autorytetami Cycerona i Kwintyliana, uważany jest za klasyczny, niektórzy późniejsi autorzy dodawali niekiedy szóstą lub nawet siódmą część – po narracji a przed argumentacją. Propozycje te jednak nie zostały powszechnie przyjęte[8].

Z pięciu części wypowiedzi artystycznej, w niektórych okolicznościach można pominąć pierwszą, czyli wstęp. Jak stwierdził Arystoteles nie należy stosować wstępu, jeżeli temat wypowiedzi jest niedługi lub oczywisty[7].

Rodzaje wypowiedzi[edytuj]

Wypowiedź może zostać wygłoszona lub napisana w jednym z trzech rodzajów – jako wypowiedź uzasadniająca (łac. genus deliberativum), wypowiedź osądzająca (łac. genus iudiciale) albo wypowiedź oceniająca (łac. genus demonstrativum). Rodzaje te odpowiadają ludzkiej skłonności do radzenia lub odradzania, oskarżania lub obrony, a także chwalenia lub ganienia. Wypowiedź uzasadniająca dotyczy czasu przyszłego, wypowiedź osądzająca czasu przeszłego, natomiast wypowiedź oceniająca czasu teraźniejszego[9].

Rozróżnienie to wprowadził Arystoteles, który podzielił wypowiedzi na polityczne, sądowe i popisowe. Klasyfikacja taka przyjęła się u późniejszych teoretyków i była punktem wyjścia skomplikowanych uogólnień dotyczących teorii prozy[9].

Wypowiedź uzasadniająca[edytuj]

Wypowiedź uzasadniająca, zwana też doradczą lub deliberatywną, obejmuje wszystkie wypowiedzi odnoszące się do czasu przyszłego, które doradzają, zachęcają, odradzają lub zniechęcają do jakiegoś tematu, sprawy, problemu itp. Rozważa się w nim rozmaite „za” i „przeciw”, aby przekonać odbiorcę do poparcia lub podjęcia odpowiedniej decyzji[9].

Przy wypowiedziach doradzających stosuje się najczęściej dowodzenie wartościujące, przesycone dylematami i antytezami etycznymi, na przykład: dobro – zło, bezpieczeństwo – niebezpieczeństwo, konieczność – szkodliwość itp. Rodzaj uzasadniający ma przede wszystkim zastosowanie w polityce (np. w przemówieniach parlamentarnych). „Deliberowanie” jest używane, gdy głównym celem wypowiedzi jest zachęcanie, odradzanie, przestroga, upominanie czy wzywanie do czegoś[10].

Wypowiedź osądzająca[edytuj]

Wypowiedź osądzająca obejmuje wszystkie wypowiedzi odnoszące się do czasu przeszłego, które oskarżają albo bronią, czy też dowodzą, że coś jest prawdziwe lub nieprawdziwe. Autor tego rodzaju wypowiedzi występuje w roli „sędziego” zagadnień, problemów, spraw filozoficznych, moralnych, religijnych itp. Wypowiedź osądzająca ma często charakter polemiczny[10].

Wypowiedź oceniająca[edytuj]

Wypowiedź oceniająca, zwany też demonstratywną lub popisową, obejmuje wszystkie wypowiedzi dotyczące czasu teraźniejszego, zawierające pochwałę albo naganę osób, rzeczy, problemów, wartości itp[10].

Pochwała i nagana mogą być wypowiadane bezpośrednio we własnym imieniu, choć często są wyłożeniem poglądów podzielanych przez odbiorcę. Wypowiedzi tego rodzaju mają zazwyczaj zastosowanie okolicznościowe, które nie wymaga od odbiorcy konkretnych rozstrzygnięć czy wyborów. Wypowiedź oceniająca często przyjmuje formę panegiryku, spotykaną w najprzeróżniejszych odmianach wypowiedzi pochwalnych[10].

Przypisy

  1. Ziomek 1990 ↓, s. 14.
  2. Ziomek 1990 ↓, s. 156.
  3. Ziomek 1990 ↓, s. 70.
  4. a b c Korolko 1990 ↓, s. 78-79.
  5. Korolko 1990 ↓, s. 78.
  6. Korolko 1990 ↓, s. 84.
  7. a b Korolko 1990 ↓, s. 79.
  8. Lausberg 2002 ↓, s. 154-156.
  9. a b c Korolko 1990 ↓, s. 47.
  10. a b c d Korolko 1990 ↓, s. 48.

Bibliografia[edytuj]