Hiperbola (teoria literatury)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy literatury. Zobacz też: Hiperbola (matematyka).

Hiperbola (stgr. ὑπερβολή, hyperbolḗ[1][2], łac. superlatio[3]), także przesadnia lub przesadatrop retoryczny, niekiedy zaliczany do figur myśli, polegający na zastąpieniu cech – przypisanych do faktów, osób czy pojęć – innymi, dowolnymi cechami. Jest tropem in absentia, ponieważ miejsce tematu zastępuje zmienna, która może przybrać dowolną wartość, rematem zaś jest wyrażenie, które byłoby niewłaściwe, jeżeli zostałoby użyte w swojej całej konotacji[4].

Hiperbola występuje w dwóch formach – powiększenia lub pomniejszenia. W hiperboli powiększeniu lub pomniejszeniu podlega jedna cecha faktu, osoby lub pojęcia. Powiększenie wzmacnia, natomiast pomniejszenie osłabia dany fakt, osobę lub pojęcie[5].

Hiperbola uważana jest za odmianę metafory, zwłaszcza katechrezy. O ile jednak w metaforze cecha przypisana faktowi, osobie lub pojęciu zmienia tylko sens dosłowny, nie zmieniając sensu właściwego, to hiperbola zmienia także sens właściwy, przypisując cechy w sposób przesadny. Powinno się ją więc używać w sposób ostrożny, gdyż przesada może prowadzić do utraty wiarygodności, np. gdy nadmiernie powiększa („uczciwy zbrodniarz”) lub nadmiernie pomniejsza („zbrodniczy prezydent naszego kraju”)[5].

Najczęściej stosowaną formą hiperboli jest porównanie stopnia wyższego cechy jakiegoś faktu, osoby czy pojęcia z daną cechą – np. „coś jest bielsze niż śnieg”, „ktoś jest czarniejszy niż noc”, „że do tego doszło jest jaśniejsze niż słońce”[5].

Hiperbola często stosowana jest w poezji. Przykładem utworu całego zbudowanego z przesadni, są Stepy akermańskie Adama Mickiewicza, w którym hiperbole ułożone są stopniowo[5]:

Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu,
Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi,
Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi,
Omijam koralowe ostrowy burzanu.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Kopaliński: hiperbola. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [dostęp 2018-11-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)].
  2. Henry George Liddell, Robert Scott: ὑπερβολή (ang.). W: A Greek-English Lexicon [on-line]. [dostęp 2018-07-16].
  3. Charlton T. Lewis, Charles Short: sŭperlātĭo (ang.). W: A Latin Dictionary [on-line]. [dostęp 2018-07-16].
  4. Ziomek 1990 ↓, s. 192-193.
  5. a b c d Ziomek 1990 ↓, s. 192.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]