Bez
![]() Kwitnący krzew bzu czarnego | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj |
bez |
Nazwa systematyczna | |
Sambucus L. Sp. Pl. 269. 1753 | |
Typ nomenklatoryczny | |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Sambucus_racemosa_a1.jpg/220px-Sambucus_racemosa_a1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/SambucusEdulus-Ripe.jpg/220px-SambucusEdulus-Ripe.jpg)
Bez, dziki bez[4], bzowina[5] (Sambucus L.) – rodzaj roślin należący do rodziny piżmaczkowatych. Dawniej włączany był do przewiertniowatych (Caprifoliaceae) lub bzowatych. Obejmuje ponad 20 gatunków[5][6], występujących głównie na półkuli północnej w klimacie od umiarkowanego do podzwrotnikowego[7], w strefie równikowej rośliny te rosną w górach, na półkuli południowej w Ameryce Południowej oraz wschodniej Australii[6]. W Polsce rosną dziko trzy gatunki: bez czarny (S. nigra), bez hebd (S. ebulus) i bez koralowy (S. racemosa)[4].
Niektóre gatunki uprawiane są jako ozdobne, bez czarny jest także rośliną jadalną i wykorzystywaną do aromatyzowania napojów[7]. Niektóre gatunki są trujące. Liczne gatunki (S. nigra, S. canadensis, S. caerulea, S. ebulus) wykorzystywane są jako lecznicze[8].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Krzewy, małe drzewa i rośliny zielne. Pędy gładkie, kreskowane lub brodawkowate (pokryte przetchlinkami), wyróżniają się szerokim, gąbczastym rdzeniem[9][10]. Na roślinach obecne są pozakwiatowe miodniki[9][8].
- Liście
- Sezonowe, nakrzyżległe, nieparzystopierzastozłożone[10][9], wsparte przylistkami lub pozbawione przylistków[9]. Listki, których zazwyczaj jest 5–7[10], ułożone są na osi liścia naprzeciwlegle lub skrętolegle, są piłkowane lub wcinane[9].
- Kwiaty
- Niewielkie, zebrane w podbaldachy i wiechy[10][9]. Kwiaty są siedzące lub szypułkowe, zwykle bez podsadek i przysadek, czasem z pojedynczymi. Kwiaty są promieniste, rzadziej grzbieciste[9]. Kielich zrosłodziałkowy, z 3 lub 5 łatkami na szczycie. Korona także zrosłopłatkowa, z 3–5 rozpostartymi łatkami[9], zwykle biała, czasem kremowa[10]. Kwiaty są obupłciowe. Pręcików jest pięć, ich nitki są cienkie i osadzone u nasady płatków. Zalążnia powstaje z 3–5 owocolistków, każdy z pojedynczym zalążkiem. Znamion jest 3–5[9].
- Owoce
- Niewielkie pestkowce, podobne do jagód, koloru czerwonego do czarnego[10], zawierające od trzech do pięciu nasion. Nasiona są trójkanciaste lub elipsoidalne. Zarodek rozciąga się na całej długości nasiona[9].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
Jeden z pięciu rodzajów w rodzinie piżmaczkowatych (Adoxaceae), stanowiącej klad bazalny w obrębie rzędu szczeciowców (Dipsacales)[2]. Tak klasyfikowany jest we współczesnych systemach APG. W dawniejszych ujęciach systematycznych rodzaj zaliczany był do przewiertniowatych (Caprifoliaceae) (np. w systemie Cronquista z 1981 r.) lub do monotypowej rodziny bzowatych (w systemie Reveala z lat 1993–1999).
- Wykaz gatunków[6]
- Sambucus adnata Wall. ex DC.
- Sambucus africana Standl.
- Sambucus australasica (Lindl.) Fritsch
- Sambucus australis Cham. & Schltdl.
- Sambucus canadensis L. – bez kanadyjski
- Sambucus cerulea Raf.
- Sambucus ebulus L. – bez hebd
- Sambucus gaudichaudiana DC.
- Sambucus javanica Reinw. ex Blume
- Sambucus kamtschatica E.L.Wolf
- Sambucus lanceolata R.Br.
- Sambucus mexicana C.Presl ex DC.
- Sambucus nigra L. – bez czarny
- Sambucus palmensis Link
- Sambucus pendula Nakai
- Sambucus peruviana Kunth
- Sambucus racemosa L. – bez koralowy
- Sambucus sibirica Nakai
- Sambucus sieboldiana (Miq.) Graebn.
- Sambucus × strumpfii Gutte
- Sambucus tigranii Troitsky
- Sambucus wightiana Wall. ex Wight & Arn.
- Sambucus williamsii Hance
Nazewnictwo
[edytuj | edytuj kod]Łacińska nazwa sambucus znana jest od starożytności. Istnieją przypuszczenia, że ma związek z greckim słowem σαμβύκη oznaczającym sambukę, instrument muzyczny podobny do harfy, który mógł być wytwarzany z bzowego drewna[11]. W potocznym języku polskim nazwa bez stosowana jest również na oznaczenie lilaka[12].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- lilak pospolity (zwyczajowo często zwany bzem)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-16] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-25].
- ↑ a b Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 160, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 579-581. ISBN 83-01-13434-8.
- ↑ a b c Sambucus L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-01-14] .
- ↑ a b Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Volume I. London: Macmillan, 2002, s. 451. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 820, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g h i j Qiner Yang , David E. Boufford , Sambucus Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-01-14] .
- ↑ a b c d e f Włodzimierz Seneta , Jakub Dolatowski , Dendrologia, wyd. 2, Warszawa: Wydaw. Nauk. PWN, 1997, 487-488 oclc = 69314709, ISBN 83-01-12099-1 .
- ↑ Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta — gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.).
- ↑ Adam Kapler: Bzy. [w:] Życie a klimat [on-line]. Zielnik Wydziału Biologii UW. [dostęp 2016-11-09]. (pol.).
- BioLib: 40474
- EoL: 38451
- Flora of China: 129102
- Flora of North America: 129102
- GBIF: 2888721
- identyfikator iNaturalist: 52689
- IPNI: 6117-1
- ITIS: 35315
- NCBI: 4201
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30018446-2
- Tela Botanica: 87147
- identyfikator Tropicos: 40029160
- USDA PLANTS: SAMBU
- identyfikator taksonu Fossilworks: 22769