Atmosfera

Górne warstwy atmosfery Ziemi; w tle widoczny zdeformowany przez ugięcie światła obraz Księżyca.

Atmosfera — gazowa powłoka otaczająca planetę o masie wystarczającej do utrzymywania wokół siebie warstwy gazów, w wyniku działania grawitacji. Ta definicja stosuje się do planet skalistych i księżyców. W przypadku gazowych olbrzymów, takich jak Jowisz oraz gwiazd (por. atmosfera słoneczna) terminem atmosfery określa się tylko zewnętrzne (przezroczyste) warstwy gazowej powłoki, z których promieniowanie dociera bezpośrednio do obserwatora.

Atmosfera a warunki na powierzchni ciała niebieskiego

Obecność atmosfery ma istotny wpływ na temperaturę powierzchni planety. Dzięki efektowi cieplarnianemu powierzchnia osiąga wyższą temperaturę niż wynikałoby to tylko z nasłonecznienia; zmniejszają się także różnice temperatur między stroną dzienną i nocną. Nie dopuszcza również do powierzchni części widma promieniowania elektromagnetycznego.

W bardziej rozwiniętych atmosferach planet i księżyców zachodzą złożone procesy, określane zbiorczo jako zjawiska atmosferyczne. Należą do nich procesy związane z obiegiem cieczy na powierzchni, zjawiska optyczne i wyładowania atmosferyczne.

Atmosfera ziemska

Atmosfera Ziemi jest najlepiej poznaną spośród atmosfer ciał Układu Słonecznego. Składa się ona z mieszaniny gazów zwanej powietrzem, której głównymi składnikami są azot (78,084% objętości powietrza), tlen (20,946%) i argon (0,934%). Ma ona złożoną budowę pionową, w której wyróżnia się szereg stref o zróżnicowanej temperaturze, składzie chemicznym i stopniu jonizacji cząsteczek. Mieszanie się powietrza powoduje, że nie można między nimi wyznaczyć wyraźnych liniowych granic.

W najniższej warstwie atmosfery ziemskiej – troposferze zachodzą wszystkie zjawiska pogodowe oraz cały obieg wody w przyrodzie. Występuje w niej para wodna, która skraplając się tworzy chmury.

Atmosfery innych ciał Układu Słonecznego

Obraz atmosfery Jowisza otrzymany przez sondę Cassini, ukazuje liczne pasma chmur.

Poniższa tabela zawiera podstawowe dane dotyczące atmosfer planet i wybranych księżyców w Układzie Słonecznym. Planety-olbrzymy nie posiadają stałej powierzchni i trudno jest je porównywać z mniejszymi ciałami. Temperatura i ciśnienie wzrastają stopniowo w głąb planety; podana wartość odpowiada temperaturze na poziomie, gdzie ciśnienie ma wartość 1 bara.

Nazwa	Ciśnienie [ Pa ]	Temperatura powierzchni [ °C ]	Skład	Uwagi
Merkury	10−10	−170–+430	ślady O, Na, H2 i He	Znikoma otoczka gazowa, tworzona głównie przez wiatr słoneczny
Wenus	9,0×106	+460	CO2, N2	Bardzo gęsta, nieprzezroczysta dla światła widzialnego
Ziemia	1,0×105	−89–+58	N2, O2, Ar	Gęsta atmosfera, w której zachodzą skomplikowane zjawiska, m.in. obieg wody
Mars	610	−87–−5	CO2, N2	Cienka atmosfera, w której pojawiają się burze piaskowe o globalnym zasięgu
Jowisz	-	−108	H2, He	Burzliwa atmosfera ze skomplikowanym układem chmur, wiatrów i stałych układów burzowych takich jak Wielka Czerwona Plama
Saturn	-	−140	H2, He	Burzliwa atmosfera, choć zwykle bez widocznych układów burzowych
Tytan	1,5×105	−180	N2, CH4	Gęsta atmosfera, w której zachodzą skomplikowane zjawiska, m.in. obieg metanu
Uran	-	−197	H2, He, CH4	Burzliwa atmosfera, jednak brak wyraźnych szczegółów
Neptun	-	−201	H2, He, CH4	Burzliwa atmosfera z pojawiającymi się układami burzowymi takimi jak Wielka Ciemna Plama
Tryton	1,5	−235	N2, CH4	Nikła atmosfera, tworzona głównie przez sublimujący azot

Księżyce galileuszowe Jowisza oraz ziemski Księżyc również posiadają śladowe ilości gazów przy powierzchni. Enceladus, księżyc Saturna, wykazuje aktywność powierzchniową (kriowulkanizm), która powoduje pojawianie się lokalnie otoczki gazowej.

Zobacz też

• Atmosfera Ziemi
• Atmosfera Marsa