Naturalny satelita

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Naturalny satelita (księżyc) – ciało niebieskie pochodzenia naturalnego, obiegające planetę, planetę karłowatą lub planetoidę. Słowo „Księżyc” pisane wielką literą oznacza naturalnego satelitę Ziemi.

Ściśle rzecz biorąc planeta i jej księżyce krążą wokół wspólnego środka masy. Tradycyjnie tylko największy obiekt z takiego układu jest nazywany planetą, lecz w przypadku planety i księżyca o zbliżonych rozmiarach mówi się czasem o planetach podwójnych (układ Ziemia-Księżyc) lub podwójnych planetoidach. Analogicznie układ PlutonCharon może być określany jako podwójna planeta karłowata.

W Układzie Słonecznym dotychczas odkryto 173 naturalne satelity planet. Księżyce mają również trzy z pięciu planet karłowatych: Pluton[a] ma pięć księżyców – jeden duży i cztery znacznie mniejsze, Haumea – dwa księżyce, Eris – jeden księżyc. Razem z księżycami Plutona w układzie słonecznym jest 178 naturalnych satelitów[1], a po uwzględnieniu księżyców pozostałych planet karłowatych - 181.

Duże gazowe olbrzymy posiadają rozbudowane systemy satelitów, Merkury i Wenus nie mają księżyców, Mars ma dwa niewielkie księżyce, Ziemia ma jeden duży księżyc. Najprawdopodobniej wiele innych krąży wokół planet w układach pozasłonecznych. Księżyce planet pozasłonecznych nazywane są egzoksiężycami.

Pochodzenie księżyców[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na orbitę księżyce dzieli się na regularne i nieregularne. Podział ten ma przypuszczalnie związek z pochodzeniem tych obiektów. Księżyce regularne krążą w tę samą stronę, w którą planeta obiega Słońce, po orbitach prawie kołowych, położonych blisko płaszczyzny równika planety. Przeważa pogląd, że powstały w wyniku kondensacji tego samego dysku protoplanetarnego, z którego uformowała się planeta, wokół której krąży dany księżyc.

Księżyce nieregularne krążą po orbitach nie leżących w płaszczyźnie obrotu planety. Ich orbity są wydłużone i zazwyczaj są znacznie oddalone od planety. Orbity te określane są czasami jako chaotyczne. Satelity te są przeważnie niewielkie. Istotnym wyjątkiem jest bardzo duży księżyc Neptuna, Tryton, który krąży przeciwnie do ruchu obrotowego planety. Przypuszcza się, że księżyce te są przechwyconymi przez planetę obcymi obiektami. Istnieje kilka hipotez opisujących różne mechanizmy przechwytywania. Podczas przechwytywania musi nastąpić utrata części energii przechwytywanego ciała. Może to nastąpić w wyniku oporu aerodynamicznego w atmosferze planety, szczególnie, gdy jest ona młoda i otoczka gazowa ma duże rozmiary. Utrata energii może nastąpić także w dysku protoplanetarnym, na skutek zderzeń z drobnymi obiektami, zderzenia z większym ciałem i rozbicia, lub wskutek oddziaływania grawitacyjnego trzech ciał, z których jedno przejmuje nadmiar pędu drugiego i opuszcza otoczenie planety (trzeciego ciała).

Jedna z hipotez powstania Księżyca Ziemi, obecnie uważana za najpewniejszą, głosi, że powstał on w wyniku uderzenia w proto-Ziemię innej protoplanety. Księżyc utworzyła materia obu obiektów, wyrzucona na orbitę dookoła Ziemi.

Ponieważ większość księżyców jest znana tylko z obserwacji z dużej odległości (z Ziemi), hipotezy dotyczące ich pochodzenia zwykle trudno zweryfikować.

Charakterystyka fizyczna[edytuj | edytuj kod]

Większość księżyców Układu Słonecznego charakteryzuje obrót synchroniczny względem ich planet macierzystych; wyjątkiem jest satelita SaturnaHyperion, który obraca się chaotycznie z powodu mnogości zewnętrznych obiektów wpływających na jego ruch. Żaden z księżyców nie ma swoich własnych księżyców; siły pływowe planety powodują, że orbity wokół księżyców są niestabilne. Dwa księżyce mają jednak towarzyszy w dwóch punktach Lagrange'a położonych na orbicie (satelity Saturna: Tetyda i Dione).

Odkrycie księżyca planetoidy (243) Ida, Daktyla, zapoczątkowało serię coraz częstszych odkryć księżyców planetoid. Niektóre z nich, jak na przykład Antiope, to podwójne planetoidy, z dwoma składnikami porównywalnej wielkości. Natomiast 2001 SN263 okazała się być planetoidą potrójną.

Budowa wewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Księżyc Ziemi oraz dwa księżyce Jowisza – Io i Europa są ciałami o budowie podobnej do planet skalistych, złożonymi głównie z krzemianów. Pozostałe duże i średniej wielkości księżyce planet zewnętrznych określa się jako księżyce lodowe, ponieważ lód stanowi znaczną część ich masy. Duże księżyce mają kształt bliski kulistemu (są w równowadze hydrostatycznej) i mogą -nie muszą- mieć wnętrze podzielone na warstwy o różnej gęstości: skorupę, płaszcz i jądro. Tylko jeden księżyc, Ganimedes, posiada własne dipolowe pole magnetyczne i małą magnetosferę, "zanurzoną" w magnetosferze Jowisza[2].

Najmniejsze księżyce planet mają ukształtowanie powierzchni podobne do planetoid. Przypuszczalnie dotyczy to również budowy wewnętrznej.

Księżyce w Układzie Słonecznym[edytuj | edytuj kod]

Największe księżyce w naszym układzie planetarnym to satelita ZiemiKsiężyc, księżyce galileuszowe Jowisza: Io, Europa, Ganimedes i Kallisto, satelita SaturnaTytan oraz księżyc NeptunaTryton; wszystkie one mają powyżej 2500 km średnicy.

Tabela poniżej wymienia księżyce Układu Słonecznego w kolejności malejącej średnicy; w dodatkowej kolumnie dla porównania przedstawione są też ważniejsze planetoidy, planety i obiekty pasa Kuipera.

Średnica [km] Ziemia Mars Jowisz Saturn Uran Neptun Inne obiekty
5000–6000

Ganimedes Tytan


4000–5000

Kallisto


Merkury
3000–4000 Księżyc
Io

Europa





2000–3000




Tryton Pluton
Eris
1000–2000



Rea

Japet
Dione
Tetyda

Tytania

Oberon
Umbriel
Ariel


Charon

(50000) Quaoar
(90377) Sedna
Haumea
Makemake
2007 OR10

100–1000

Himalia

Amaltea

Enceladus

Mimas
Hyperion
Febe
Janus
Epimeteusz
Prometeusz

Miranda

Sykoraks
Puk
Portia

Proteusz

Nereida
Larissa
Galatea
Despina

Hiʻiaka

Namaka
Dysnomia
(1) Ceres
(2) Pallas
(3) Juno
(4) Westa
(10) Hygiea
(20000) Waruna
(28978) Iksjon
(90482) Orkus
i wiele innych

50–100

Tebe

Elara
Pazyfae

Pandora Kaliban

Julia
Belinda
Kresyda
Rozalinda
Desdemona
Bianka

Talassa

Najada
Neso

Hydra

Nix
i wiele innych

10–50
Fobos

Deimos

Karme

Metis
Synope
Lyzitea
Ananke
Leda
Adrastea

Siarnaq

Atlas
Helena
Albiorix
Telesto
Pan
Paaliaq
Kalipso
Imir
Kiviuq
Tarvos
Ijiraq

Ofelia

Kordelia
Setebos
Prospero
Stefano
Perdyta
Ferdynand
Francisco
Margaret
Trinkulo
Mab
Kupid

Halimede

Sao
Laomedea
Psamathe
S/2004 N 1

Kerberos i wiele innych
mniej niż 10 Cruithne[3]
Co najmniej 49
(wymienione w artykule
Lista naturalnych satelitów Jowisza)
Co najmniej 36
(wymienione w artykule
Księżyce Saturna)


zbyt wiele, by wymienić

Księżyce pozasłoneczne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Egzoksiężyc.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Nazwa księżyc w języku polskim wzięła się od „syna księcia”. W dawnych czasach, w średniowiecznej Polsce, nazywano syna imieniem ojca i dodawano przyrostek „yc”, np. syn Kazimierza, Kazimierzyc. Ziemię uważano za księcia, a księżyc był jego „synem”.

Poza księżycami planet znanych jest ok. 230 księżyców planetoid, czyli planetoid krążących wokół innych planetoid[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Do 24 sierpnia 2006 r. Pluton uznawany był za planetę.

Przypisy

  1. How Many Solar System Bodies (ang.). [dostęp 2014-01-14].
  2. Adam P. Showman, Renu Malhotra. The Galilean Satellites. „Science”. 286, s. 77-84, 1999-10-01 (ang.). 
  3. Jest to właściwie planetoida krążąca po orbicie okołosłonecznej w rezonansie z Ziemią 1:1, umieszczona tu dla porównania.
  4. Wm. Robert Johnston: Asteroids with Satellites (ang.). Johnston's Archive, 2013-01-31. [dostęp 2013-02-04].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Księżyce Jowisza[edytuj | edytuj kod]

Księżyce Saturna[edytuj | edytuj kod]

Księżyce Urana[edytuj | edytuj kod]

Księżyce Neptuna[edytuj | edytuj kod]

Księżyce Plutona[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie księżyce[edytuj | edytuj kod]