Eufemizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Eufemizm (z gr. ευφημισμός - euphēmismós, od eu dobrze i phemi mówić) – wyraz lub peryfraza zastępująca słowo lub zwrot, które ze względu na tabu kulturowe czy religijne, na zabobon, na cenzurę lub autocenzurę (polityczną lub obyczajową), czy też na normy towarzyskie, pruderię, współczucie (empatia), poprawność polityczną, delikatność, uprzejmość, dobre wychowanie mówiącego/piszącego nie może lub nie powinno być używane. Eufemizm powinien mieć przynajmniej jedną cechę wspólną ze słowem, które zamienia. Powinien także wywoływać pozytywne lub neutralne skojarzenia, co jest niejednokrotnie jedynym kryterium odróżniającym go od dysfemizmu i wulgaryzmu.

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło eufemizm w Wikisłowniku

Eufemizm bywa też stosowany jako figura retoryczna czy stylistyczna, dla ubarwienia wypowiedzi czy też jako żart językowy.

Eufemizmy bywają stosowane w języku propagandy (także reklamy). Przykładowo w czasach realnego socjalizmu w Polsce władze mówiły o regulacji cen, kiedy w istocie chodziło o podniesienie cen. Mówiły o przerwach w pracy, kiedy w istocie chodziło o strajki - patrz też: nowomowa, manipulacja językowa.

Przykłady eufemizmów:

  • odszedł, zasnął w Panu - zamiast - umarł;
  • jesień życia, trzeci wiek, zaawansowany wiek - zamiast - starość
  • puszysty - zamiast - gruby
  • kobieta lekkich obyczajów, córa Koryntu - zamiast - prostytutka
  • mija się z prawdą - zamiast - kłamie, łże
  • ma lepkie ręce - zamiast - kradnie
  • urodzony w niedzielę - zamiast - leniwy
  • tam gdzie król piechotą chadza lub ustronne miejsce - zamiast - ubikacja
  • te dni, kobieca przypadłość - zamiast - miesiączka
  • strefa bikini - zamiast - łono, podbrzusze, krocze, wagina
  • pojechać do Rygi - zamiast - zwymiotować
  • do diaska - zamiast - do diabła
  • mieć żółte papiery - zamiast - być chorym psychicznie
  • przyjaciółka - zamiast - kochanka

Nie należy mylić eufemizmu z synonimem.

  • tylna część ciała, miejsce gdzie plecy tracą swą szlachetną nazwę, cztery litery, pewna część ciała - to eufemizmy
  • zadek, tyłek, pośladek, pupa, sempiterna - to synonimy
  • widzący inaczej - to eufemizm
  • niewidomy, ślepy, ociemniały - to synonimy

Eufemizmy przyczyniają się do ewoluowania języka. Bywa, że zwroty, które weszły do obiegu językowego jako eufemizmy z czasem stają się synonimami.

Tworzenie eufemizmów

  • pojęcie abstrakcyjne lub dwuznaczne (np. deiksa wyrażona słowem to, która w zależności od kontekstu może oznaczać różne rzeczy lub sytuacje, które znajdują się w sferze tabu językowego, np. ciążę, stosunek seksualny, śmierć);
  • zmiany fonetyczne (np. kurka, Holender) na tyle subtelne, aby odbiorca komunikatu był w stanie rozpoznać zamieniane (zwykle wulgarne) wyrażenie;
  • metafory;
  • peryfrazy;
  • litoty (polegające na użyciu zaprzeczenia antonimu słowa, np. niechudy, nieurodziwy zamiast gruby i brzydki, itp.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik języka polskiego PWN
  • Słownik eufemizmów polskich PWN