Poprawność polityczna

Poprawność polityczna – sposób używania języka w dyskursie publicznym, którego głównym celem jest zachowanie szacunku oraz tolerancji wobec przeciwnika w dyskusji.

Koncepcja znaczenia

Poprawność polityczna ma w zamierzeniu polegać na unikaniu w dyskursie publicznym stosowania obraźliwych słów i zwrotów oraz zastępowaniu ich wyrażeniami bardziej neutralnymi. Obejmuje również samoograniczanie w posługiwaniu się symbolami i określeniami, które potencjalnie mogłyby naruszać uczucia niektórych grup społecznych.

Jej celem jest obniżenie poziomu antyspołecznych uprzedzeń i dyskryminacji danych grup społecznych. Używanie zwrotów bardziej neutralnych może być także motywowane chęcią uniknięcia protekcjonalności i respektowania godności osób, do których odnoszą się pejoratywne określenia.

Poprawność polityczna opiera się na założeniu, że stosowanie obraźliwego, atakującego języka przyczynia się do zwiększenia poziomu uprzedzeń oraz wyrządza krzywdę przedstawicielom dyskryminowanych grup.

Poprawność polityczna nie jest skodyfikowanym ani spójnym zbiorem zasad, których przestrzegania broni jakaś instytucja, lecz zjawiskiem społecznym występującym w dyskursie publicznym.

Poprawność polityczna a wolność wyrażania przekonań

Kanony poprawności politycznej wprowadzane są przez jej zwolenników do dyskursu publicznego jako norma obyczajowa. Zjawisko to spotyka się z negatywnym odbiorem środowisk konserwatywnych postrzegających je jako zakaz krytyki określonych grup, wynikający z ich pochodzenia, historii, kultury lub zachowania. W polskich realiach dotyczy to w szczególności krytyki Niemców lub Żydów. Poprawność polityczna przez krytyków bywa określana mianem cenzury lub neocenzury.

Krytyka koncepcji poprawności politycznej

Krytycy poprawności politycznej twierdzą, iż zbyt "delikatne" postępowanie wobec mniejszości wywołuje niechęć reszty społeczeństwa do wyżej wymienionych, ogół społeczeństwa może bowiem uznać, że mniejszościom przysługują przywileje. Niektóre osoby, szczególnie o poglądach konserwatywnych porównują poprawność polityczną do nowomowy.

Niektórzy językoznawcy zwracają uwagę na niewłaściwe stosowanie zasad politycznej poprawności w odniesieniu do określeń niemających w danej kulturze negatywnych konotacji. Językoznawca Jerzy Bralczyk uważa, że nie należy usuwać z języka tradycyjnych słów na określenie narodowości, ale używać ich w pozytywnym kontekście. Przykładem jest słowo Murzyn określające człowieka o czarnym kolorze skóry. Jeszcze kilkanaście lat temu było ono w języku polskim całkowicie neutralne, dziś niektórzy sugerują zastępowanie go przez słowo "czarnoskóry" choć nie wszystkim kojarzy się ono pejoratywnie.

Bezkrytyczne stosowanie zasad politycznej poprawności, według jej krytyków, może prowadzić do zubożenia języka przez wyrugowanie tradycyjnych słów i sformułowań, którym przypisano domniemane znaczenie wartościujące lub pejoratywne.

Niektóre z form poprawności politycznej są odbierane przez jej krytyków jako groteskowe, np. gdy zalecane jest używanie słów matka i ojciec, mąż i żona i zastępowanie ich określeniami partner, rodzic A i rodzic B. Niekiedy krytykowane jest też wprowadzanie terminów politycznie poprawnych w mediach czy w edukacji powszechnej, gdyż może to przynieść skutki odwrotne do zamierzonych - np. negatywne skojarzenia znaczenia słów są przenoszone na terminy politycznie poprawne, co można zaobserwować zwłaszcza wśród młodzieży, gdzie określenia "sprawny inaczej" czy "gej" używane są niekiedy w roli wyszukanych obelg.

Przykłady zastosowania

Logo drużyny Cleveland Indians zwane "Chief Wahoo" (Wódz Wahoo) było uważane za niepoprawne politycznie przez wiele osób, szczególnie przez Indian. W 1973 logo zostało przerysowane tak, by było bardziej poprawne politycznie, ale także to poprawione logo wzbudza kontrowersje.

Zobacz też

• mowa nienawiści
• zbrodnie nienawiści
• Nowomowa
• Kolektywizm