Anagram

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przykładowy zapis anagramu łacińskiego Andrzeja Lechowicza dedykowany Marcinowi z Kłecka (1607 r.)

Anagram – nazwa wywodząca się od słów greckich: ana- (nad) oraz grámma (litera), oznacza wyraz, wyrażenie lub całe zdanie powstałe przez przestawienie liter bądź sylab innego wyrazu lub zdania, wykorzystujące wszystkie litery (głoski bądź sylaby) materiału wyjściowego. W czasopismach szaradziarskich pojawiają się zadania polegające na odgadnięciu wykreskowanego anagramu na podstawie wierszowanego komentarza, a także anagramy rysunkowe polegające na ułożeniu hasła z wszystkich liter właściwego określenia rysunku. Formami spokrewnionymi z anagramem są stenoanagram, egzoanagram i endoanagram.

Najprostszy anagram to poukładanie liter w odwrotnej kolejności, np. kebabbabek. Przykładem jednego z prostych przestawień jest zamiana sylab w wyrazie ranty, dająca anagram: tyran. Przestawiając pojedyncze litery możemy otrzymać np. anagram narty.

W 1998 Barbara i Adam Podgórscy w swoim Vademecum szaradzisty (Wydawnictwo Kurpisz) jako rekordowy podało anagram złożony z 16 elementów: krasa, Arska, raska, sarka, askar, kasar, Raksa, sakra, Arkas, Araks, Karsa, rakas, Karas, Sakar, Skara, Askra. Nie należy go jednak traktować jako niezmiennik, ponieważ przybywa zarówno słów, jak i metod wyszukiwania. Już choćby w podanym „rekordzie” dociekliwy czytelnik zauważy brak jednego potocznego wulgaryzmu oraz słowa Ksara.

Słynne anagramy[edytuj | edytuj kod]

Anagramy odkryć naukowych[edytuj | edytuj kod]

Odkrywcy czasem za pomocą tej metody szyfrowywali swoje wynalazki, w obawie przed konkurencją.

W 1610 Galileusz odkrycie pierścieni Saturna opisał jako

SMAISMRMILMEPOETALEVMIBUNENUGTTAVIRAS.

Jak sam później wyjaśnił, znaczyło to Altissimum planetam tergeminum observavi (Najwyższą planetę obserwowałem jako potrójną).

Odkrycie faz Wenus Galileusz opisał „Haec immatura a me iam frustra leguntur -oy” (łac.: „Te niedojrzałe zostały już bezskutecznie przeze mnie przeczytane -oy”), co znaczyło „Cynthiae figuras aemulatur Mater Amorum” – „Matka Miłości (Wenus) naśladuje figury Cyntii (Księżyca)”.

W 1655 Huygens odkrył księżyc Saturna nazwany później Tytanem. W roku 1656 donosząc o tym odkryciu w ulotce De Saturnii luna observatio nova (Nowa obserwacja księżyca Saturna), umieścił tam również anagram, skrywający wyjaśnienie niezwykłego, zmiennego wyglądu szóstej planety:

aaaaaaacccccdeeeeeghiiiiiiillllmmnnnnnnnnnooooppqrrstttttuuuuu.

W lipcu 1659 roku w traktacie Systema Saturnium (System Saturna) przedstawił swój model w pełnym kształcie, rozszyfrowując również anagram sprzed trzech lat: Annulo cingitur, tenui, plano, nusquam cohaerente, ad clipticam inclinato co można przetłumaczyć: Jest on [Saturn] otoczony przez cienki, płaski dysk, który nigdzie go nie dotyka i jest nachylony do ekliptyki[1].

30 stycznia 1675 Huygens w liście do sekretarza Towarzystwa Królewskiego Henry’ego Oldenburga powiadamiał o swoim nowym wynalazku

4 1 3 5 3 7 3 1 2 3 4 3 2 4 2
a b c e f i l m n o r s t u x

Wkrótce wyjaśnił, że cyfra nad literą wyjaśnia ile razy pojawia się ona w tekście. Tekst po odszyfrowaniu brzmiał „Axis circuli mobilis affixus in centro volutate ferreae” (Oś ruchomego koła jest przymocowana do środka żelaznej spirali). Chodziło o balans ze spiralą, zastępujący w mniejszych zegarach wahadło i obciążniki[2].

Robert Hooke w 1676 ogłosił wpierw swoje prawo w postaci ceiiinosssttuv, co rozwiązał później jako Ut tensio, sic vis (Jakie wydłużenie, taka siła)[3].

Izaak Newton w korespondencyjnym sporze z Leibnitzem o pierwszeństwo odkrycia rachunku różniczkowego i całkowego użył w 1677 szyfru

6 aeccdae 13eff 7i 3l 9n 4o 4qrr 4s 9t 12vx

Później wyjaśnił to w „Principiach”: Data aequatione quotcunque fluentes quantitates involvente, fluxiones invenire: et vice versa. („mając równanie zawierające dowolną liczbę fluent znaleźć fluksje i na odwrót)[4]

Przykładowe anagramy z łamów czasopism szaradziarskich[edytuj | edytuj kod]

  • „Dla ciebie blasków promienistą tęczę
    Rozlałem hen! na zachodzie wilgotnym” –
    – Rzekł Bóg do wieszcza – „Dla ciebie się męczę,
    A tyś _ _ _ _ _ _ _ _?”

    _ _ _ _ _ _ _ _ odrzekł, niezbyt zręcznie może:
    – „Smutno mi, Boże...”.
  • Gdy do krzyżówek
    Potrzeba słówek
    – jakąś miejscowość albo _ _ _ _ _ _ _ _ –
    _ _ _ mam do tego,
    Drogi kolego,
    i _ _ _ / _ _ _ _ _ _ _ _ wiem zawsze wszystko.
  • Tak...! pląsasz doskonale...
    Lecz zrozum: _ _ _ _ / _ _ _ / _ _ _ _ _!
    Tutaj się liczą gole –
    Nie samby, rock and rolle,
    Mazurki, habanery...
    Strzel gola, do cholery!

    W swą gwiazdę wierzysz święcie,
    A jesteś _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _.

Powyższe przykłady to typowe zadania z czasopisma szaradziarskiego[5]. W pierwszym rozwiązanie składa się z dwóch wyrazów: „markotny” i „romantyk”, w drugim obejmuje dwa ciągi wyrazów „nazwisko, łeb” oraz „bez słownika”, w trzecim zaś anagramem fragmentu „mecz nie balet” jest wyraz „beztalenciem”.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Pierścienie Saturna.
  2. Ludwik Zajdler „Dzieje zegara” Warszawa 1977, wydanie 2, s. 245n.
  3. Eric M. Rogres „Fizyka dla dociekliwych” Warszawa 1986, wyd. 6, tom 1, s. 221.
  4. Miesięcznik „Pasaż”, nr 1, 4/5 i 6/7 z 1998 r.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stefan Nieznanowski: Anagram. W: Słownik literatury staropolskiej. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 24-24. ISBN 83-04-02219-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]