Kosa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy narzędzia. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Polski kosiarz ostrzący kosę z okresu Rzeczypospolitej Obojga Narodów, przedstawiony na XVIII wiecznym rysunku Jana Norblina
Ostrze kosy – mocowanie za pomocą metalowej opaski i drewnianego klina
Kosa z drewnianym kosiskiem

Kosanarzędzie rolnicze służące do ścinania zbóż lub traw, które składa się z wygiętego ostrza zamocowanego na drzewcu.

Opis narzędzia[edytuj | edytuj kod]

Kosa jest narzędziem składającym się z długiego (0,6–0,8 m) wygiętego noża, zwanego też klingą, zamocowanego na długim (ok. 1,6-2,0 m) drzewcu. Ostrze noża znajduje się po wewnętrznej stronie wygięcia – forma taka ułatwia ścinanie i zagarnianie roślin np.: trawy, zielonek lub zbóż. Drzewce kosy (zwane kosiskiem lub kosidłem) jest zaopatrzone w jeden lub dwa krótkie uchwyty, zamocowane prostopadle do długiego drzewca. Dodatkowo kosy żniwne zaopatrywane były w elementy zagarniające skoszone zboże takie jak: pałąk (czasem częściowo pokryty płótnem), tzw. grabki.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obecna forma kosy jest rezultatem ewolucji sierpa, wcześniejszego narzędzia rolniczego o podobnej funkcji (różnice polegają na odmiennej długości drzewca oraz znacznie mniejszym wygięciu krzywizny noża i osadzeniu go prawie prostopadle do drzewca; poza tym sierp jest narzędziem obsługiwanym jednorącz, natomiast kosa – oburącz).

Kosa i sierp są narzędziami znanymi oraz stosowanymi od czasów starożytnych (KsenofontAnabasis; HezjodTeogonia), szczególnie we wcześniejszej formie, czyli sierpa. Użycie kosy rozpowszechniło się na Bliskim Wschodzie od około XII wieku, natomiast w Europie od XVII wieku. Jej szerokie upowszechnienie wiąże się zapewne z obniżeniem kosztów produkcji stali, surowca stosowanego do masowej produkcji narzędzi. W Polsce pierwszą fabrykę kos założył Jacek Jezierski w Sobieniach Szlacheckich[potrzebne źródło].

Ostrzenie kosy[edytuj | edytuj kod]

Do ostrzenia kos używane są osełki ścierne dawniej wykonywane z piaskowca. Osełki z piaskowca wymagały zwilżania dlatego kosiarz miał przypięte do paska specjalne naczynie z wodą, w którym w trakcie koszenia nosił osełkę. Po pewnej liczbie ostrzeń klinga kosy wymaga klepania. W trakcie klepania pocienia się plastycznie materiał na krawędzi, co ułatwia ostrzenie kosy i przedłuża jej eksploatację. Klepanie kosy utwardza krawędź ostrza (tzw. utwardzenie przez zgniot). Do klepania używa się młotka i klepadła. W zależności od regionu używane są klepadła płaskie (zwane „babką”) lub w kształcie ostrego zakończenia młotka. Na babce ostrej kosę klepie się płaską stroną obucha młotka, natomiast na babce płaskiej ostrą stroną młotka. Klepanie kosy wymaga wprawy, gdyż niewłaściwie przeprowadzone powoduje pofalowanie ostrza.

Symbolika kosy[edytuj | edytuj kod]

Kosa (lub sierp) są atrybutami mitologicznych bogów, np. greckiego Kronosa i rzymskiego Saturna.

W wielu kulturach kosa stała się również symbolem związanym z personifikacją śmierci – postacie „Ponurego Żniwiarza” lub „Pana/Pani Śmierci”, przedstawiane są zazwyczaj jako zakapturzone postacie ludzkie lub szkielety trzymające w ręku kosę jako narzędzie śmierci. Na obrazach Jacka Malczewskiego („Śmierć”, „Thanatos”) kosa, trzymana przez urodziwe żniwiarki, jest atrybutem śmierci[potrzebne źródło].

Kosa jako broń[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kosa bojowa.

Pomimo że w wielu kulturach kosa i sierp są postrzegane przede wszystkim jako powszechnie znane narzędzie rolnicze o pokojowym przeznaczeniu – mogą one również służyć jako narzędzia do walki, zarówno jako broń podręczna, jak i broń bojowa. Ten sposób wykorzystania kosy opisuje artykuł kosa bojowa.