Bóg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kaligrafia słowa Allah

Bóg lub bóstwo – istota nadprzyrodzona, której istnienie postuluje większość religii. Zajmuje się nią teologia i filozofia, gdzie jest ona uważana za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję (co dodatkowo utrudniają założenia teologiczne związane z tym zagadnieniem, pochodzące z poszczególnych religii). Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm i panteizm[1].

Najbardziej powszechnie pod pojęciem bóg rozumie się określenie istot będących przedmiotem kultu religijnego. Czasem bogami określa się tylko niektóre (najważniejsze) z tych istot, dla innych rezerwując inne określenia (np. półbóg, heros, demon, duch, święty, anioł).

Ogólnie rzecz biorąc, istnieje rozróznienie na Boga (pisanego z dużej litery), który jest tylko jeden, oraz na bogów (pisanych małą literą), których może być wiele (bóstwa, bożki, bożyszcza)[2].

Atrybuty boskości[edytuj | edytuj kod]

Często spotykanymi w religiach – zwłaszcza monoteistycznych – atrybutami boskości są przede wszystkim:

Połączenie niektórych z tych cech z obecnością zła może prowadzić do wniosków, które niektórzy uważają za logiczne paradoksy, np. doskonale sprawiedliwy bóg powinien wymierzyć karę za grzech człowieka, z drugiej zaś strony powstrzymuje go przed tym doskonałe miłosierdzie (wierzący argumentują, że oba atrybuty Boga są przejawami tej samej dobroci i miłości; zobacz też: problem zła, teodycea, Leibniz, Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l'homme et l'origine du mal). Paradoks jest możliwy także bez odwoływania się do zła, np. w starożytnym problemie filozoficznym (tzw. paradoks omnipotencji): Czy wszechmogący Bóg może stworzyć tak ciężki kamień którego nie mógłby unieść? (taki ekperyment myślowy jest jednak uważany za rodzaj żartu i błąd logiczny). Niektóre z nich są czasem postrzegane jako wzajemnie lub wewnętrznie sprzeczne, lecz według niektórych religii bóg może być np. jednocześnie transcendentny i immanentny, ponieważ nie obowiązują go znane nam prawa logiki, zatem zarówno poszczególne jego cechy jak też ich zestawienie nie muszą być logicznie spójnepotrzebne źródło.

Według chrześcijan człowiek jest powołany do osobowej wspólnoty miłości z Bogiem. Jednakże konstytutywną cechą osoby jest wolna wola, człowiek może więc odrzucić Boga, łamiąc wierność własnym przekonaniom (sumieniu). Tak pojmowane piekło rozumiane jest nie tyle jako kara boża, co wolny wybór człowieka. Tak więc możliwość wyboru zła jest konsekwencją wolnej woli człowieka, bez której nie mógłby być on osobą. Natomiast istnienie zła fizycznego tłumaczone jest tym, że świat to miejsce kształtowania duszy, zaś raj nie spełniałby tej funkcji. Poza tym cierpienie pozwala czynić dobro, mając wielką wartość zbawczą (podobnie jak w męce Chrystusa). Pomaga ono również poznać, jak straszny jest grzech, stanowi bowiem jego konsekwencję.

Religie[edytuj | edytuj kod]

Religie ze względu na liczbę występujących w nich bogów można podzielić na:

  • religie monoteistyczne – w których występuje jeden bóg:
    • judaizmBóg w judaizmie jest jednym i niepodzielnym stwórcą i panem wszechświata. Tworzenie wizerunków Boga zostało zakazane we wczesnym judaizmie. W Biblii określa się go czteroliterowym skrótem JHWH, który oznacza po hebrajsku „Ten, który jest" (lub „Ten, który staje się" czy „Ten, który powoduje, że się staje"). Wymawianie tego skrótu jest jednak zabronione (aby uniemożliwić przyzywania imienia Boga w zaklęciach magicznych) i dlatego w modlitwach, pieśniach itp. wyznawcy judaizmu stosują określenia zastępcze takie jak Adonai – znaczące po hebrajsku „Mój wielki Pan" lub Ha-Szem – dosł. „Imię". W judaizmie występują jednak też „emanacje Boga" takie jak „Duch Święty" i „Szechina" – czyli Boża Obecność i Pierwiastek Żeński. Historycznie rozwijająca się koncepcja Boga widoczna jest w Pięcioksięgu (Tora) i w nauce proroków (Prorocy).
    • chrześcijaństwo – Bóg zarówno w pojęciu katolickim, prawosławnym, jak i w głównych nurtach protestantyzmu stanowi jedność w trzech osobach (Trójca Święta: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty), przy czym każda z tych osób jest pełnią Boga, tym samym Bogiem, który jest jeden. Wiara w Jezusa Chrystusa jako Syna Bożego, narodzonego z kobiety (Boga i człowieka), zbawiciela oraz Mesjasza który umarł na krzyżu za grzechy ludzkości jest uważana za cechę wyróżniającą chrześcijaństwo spośród innych religii. Niektóre wyznania na pograniczu chrześcijaństwa posiadają odrębne poglądy na istotę Boga (m.in. antytrynitaryzm, Świadkowie Jehowy). Teologiczne korzenie chrześcijaństwa, w tym koncepcja Boga, tkwią w judaizmie; Tomasz z Akwinu definiuje Boga jako istotę tożsamą z istnieniem. Wewnątrz chrześcijaństwa, w ramach różnych wyznań, istnieją pewne różnice w postrzeganiu Boga i jego relacji z ludźmi. Główną cechą Boga chrześcijańskiego jest miłość, która objawiła się najpełniej na krzyżu. Chrześcijanie wyznają, że Bóg jest obecny w Eucharystii, która jest ciałem i krwią Chrystusa. Jednocześnie wierzą oni, że Duch Święty jest obecny w człowieku ochrzczonym poprzez łaskę uświęcającą.
    • islam – tutaj Bóg jest ściśle jeden, niepodzielny i nieposiadający żadnych osób czy emanacji. Nie posiada też żadnego imienia ani wizerunku. Arabskie słowo Allah znaczy po prostu „Bóg". Nie ma jednak zakazu wypowiadania tego słowa. Teologiczne korzenie islamu, w tym koncepcja Boga, tkwią w judaizmie: uznawany jest autorytet proroków Izraela, a nauka Jezusa z Nazaretu jest traktowana jako nauka jednego z proroków, spośród których największym prorokiem jest Mahomet. Wiara w Mahometa jako wysłannika Bożego, który przyszedł odnowić monoteizm religii jest uważana za cechę wyróżniającą islam wśród innych religii.
    • sikhizm – pojęcie Boga w sikhizmie jest analogiczne do islamu oraz monizmu hinduistycznego. Sikhowie uważają, że Bóg posiada wiele imion i obliczy i wszystkie one są równouprawnione – jednak najdoskonalszą jego formą jest Bóg abstrakcyjny, bezforemny.
    • spirytyzm – Bóg jest najwyższym intelektem i pierwotną przyczyna wszechrzeczy. Jest wieczny, niezmienny, niematerialny, jedyny, wszechmogący, sprawiedliwy i dobry. Stworzył duchy prostymi i nieświadomymi, a przez prawo ponownych wcieleń umożliwił im ewolucję duchową i intelektualną. Zarówno kodyfikator spirytyzmu Allan Kardec, jak i jego następcy (Leon Denis) odrzucali panteizm na rzecz koncepcji Boga osobowego.
  • religie dualistyczne – w których występuje dwóch, niemal równorzędnych bogów, reprezentujących przeciwstawne aspekty kosmosu (dobro i zło, kobiecość i męskość).
    • zoroastryzm – Bóg występuje tu w dwóch osobach – Oblicza Dobrego (Ahura Mazda, Ormuzd) i Oblicza Złego (Angra Manju, Aryman), które pozostają z sobą w stałym konflikcie.
    • manicheizm
    • wicca – dzieli świat na dwa przeciwległe pierwiastki: żeński i męski, które odzwierciedlone są w Boskiej Parze Bogini-Matki i Rogatego Boga, czczonej pod różnymi imionami.
  • Słowiański posąg, tzw. „Światowid ze Zbrucza", przedstawiający m.in. panteon głównych bóstw słowiańskich.
    religie politeistyczne – w których występują grupy bogów, zwykle dość duże, zwane panteonami, rzadziej jedynie kilku. Każdy bóg jest zazwyczaj przyporządkowany do dziedziny (często też grupy ludzi lub miejsca), którą się opiekuje. Często tworzy się porównania, który bóg jednej religii odpowiada któremu bogu innej, jeśli opiekują się tą samą dziedziną. Szczególnie popularne są przyporządkowania bogów rzymskich bogom greckim. Wspólne wielu z tych religii jest pojęcie Deus otiosus – nadrzędnego boga stworzyciela (z grupy bogów uranicznych, którego jednak na ogół się nie czci). Istnieją również takie pojęcia jak karma, tao, manitu czy mana, które oznaczają pewną siłę wyższą, rządzącą światem.
  • religie, w których nie występuje pojęcie boga, takie jak buddyzm, dżinizm, konfucjanizm i taoizm filozoficzny
  • W hinduizmie wierzenia na temat bogów są bardzo różne – monoteizm, henoteizm, monizm, panenteizm, politeizm – jednak w większości są one odmianami monizmu i monoteizmu (chociaż istniały nawet ateistyczne hinduskie szkoły filozoficzne). Bóg pojmowany jest jako Brahman lub Iśwara (gdzie pierwsze określenie jest bardziej filozoficzne, a drugie bardziej religijne, uległy jednak przemieszaniu do pewnego stopnia) – wszechobecny, podtrzymujący świat absolut bez formy. Hinduiści uważają, że boga można czcić jako bezforemnego (Nirgun Brahman) czy wyobrażając go sobie pod jakąś postacią (Sagun Brahman), pamiętając jednocześnie, że jest to wyłącznie emanacja bezforemnego boga. Niektóre hinduistyczne ruchy religijne takie jak Arya Samaj uważają, że boga można czcić wyłącznie jako Nirgun Brahman. Wisznuici wierzą także, że co parę tysięcy lat bóg schodzi na Ziemię jako Awatara (np. Kryszna), aby uratować świat przed moralnym upadkiem. Istoty takie, jak Brahma, Wisznu czy Śiwa, popularnie nazywane „bogami hinduskimi", są w rzeczywistości uznawane przez hinduistów albo za Sagun Brahman, albo za istoty półboskie (takie stanowisko zajmują np. wyznawcy Świadomości Kryszny).

Ateizm i agnostycyzm[edytuj | edytuj kod]

Istnieniu Boga zaprzecza ateizm[19]. Poglądy agnostyczne głoszą niemożliwość dowiedzenia się czy Bóg lub bogowie istnieją, czy też nie.

Nieteizm[edytuj | edytuj kod]

Określenia „religia nieteistyczna" używa się w stosunku do buddyzmu, a także dżinizmu, konfucjanizmu i taoizmu filozoficznego. Nie jest to zaprzeczenie istnienia boga, lecz uznanie, iż nie posiada on takowej mocy, jaką mu się przypisuje – nie jest on stwórcą, sędzią ani władcą. Mahabrahma, którego uznaje się za „Boga Najwyższego" w buddyzmie, jest ofiarą własnej ułudy i ignorancji, gdyż ponad nim są jeszcze doskonalsze istoty i inne światy. W buddyzmie i dżinizmie istnieje doktryna oświecenia; porównania buddyjskiej i dżinijskiej doktryny nirwany z bogiem biorą się głównie z podobieństwa do hinduistycznej doktryny mokszy, która jest zdecydowanie teistyczna. W taoizmie i konfucjanizmie istnieje z kolei pojęcie tao, które oznacza siłę rządzącą światem.

Filozofia i nauka[edytuj | edytuj kod]

Najwybitniejszy uczony starożytności Arystoteles, badając świat przyrody, doszedł do wniosku, że musi istnieć pierwsza przyczyna (nieruchomy poruszyciel), która posiada cechy boskie: niezmienność, niezłożoność, niematerialność, duchowość, rozumność, celowość, jedyność, konieczność, dokonałość. W ten sposób doszedł do monoteizmu: skoro istnieje świat, to istnieje też Bóg[20]. Do zbliżonych wniosków doszedł też Platon, uważany często za największego filozofa w dziejach. Z poznania świata wywiódł on pojęcie Demiurga, czyli rozumnego i dobrego stwórcy[21].

Nowożytna nauka przyjmuje odgórnie naturalizm metodologiczny, nie zajmując się istnieniem Boga (nie potwiedzając go ani mu nie zaprzeczając)[22].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
związanych z pojęciem „Bóg”
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasła Bóg i bóg w Wikisłowniku
Information icon.svg Zobacz też kategorię: Bóstwa.

Przypisy

  1. Hasło:Bóg. W: Encyklopedia PWN [on-line]. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2012-07-25].
  2. Mały słownik języka polskiego, red. S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łempicka, Warszawa 1969, s. 55
  3. Kazimierz Romaniuk. O miłosierdziu Bożym i ludzkim w Bilbli. „Wiadomości diecezji łowickiej”. Nr 8/1996. 
  4. Biblia Mdr 18,5; Ps 103,11; Syr 2,9; Na l,3.7; Mk 10,18; J 3,16; 1 J 4,8.16
  5. Biblia Rz 3,4; Koran 4,40; Wedy podają znaczną liczbę sprawiedliwych
  6. Biblia Kpł 11,44-45; 1 P 1,16; Koran 59,22-24; Wedy podają iż bogowie są święci, np. Waruna
  7. Biblia Mt 5,48
  8. Biblia Wj 3,14
  9. chrześcijaństwo: Prz 12,28; Rz 1,23; judaizm: Ps 102,25-28; islam: www.transazja.pl/pl-5_1-art163.html; mitologia grecka: free.of.pl/m/mysticearth/mitologia/gr/olimp.html; Sumer: www.edukator.pl/index.php?page=588
  10. Biblia Hi 42,2
  11. Biblia Jr 23,23-24
  12. Biblia J 1,18; J 4,24
  13. Biblia Iz 40,13
  14. Immanencja Boga. W: Katechizm Kościoła Katolickiego 300 [on-line]. teologia.pl. [dostęp 2012-07-25].
  15. Biblia W Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy (Dz 17,28)
  16. Hasło:Bóg. W: Encyklopedia Powszechna Forga [on-line]. portalwiedzy.onet.pl. [dostęp 2012-07-25].
  17. Biblia nikt też nie zna Syna, tylko Ojciec, ani Ojca nikt nie zna, tylko Syn i ten, komu Syn zechce objawić (Mt 11,27); niezbadane Jego wyroki i nie do wyśledzenia Jego drogi […], albowiem z Niego i przez Niego i dla Niego [jest] wszystko (Rz 11,33–36); Tyś swój majestat wyniósł nad niebiosa (Ps 8,2)
  18. Sinto. W: Słownik Języka Polskiego PWN [on-line]. sjp.pwn.pl. [dostęp 2014-01-10].
  19. Hasło:Ateizm. W: Słownik Języka Polskiego PWN [on-line]. sjp.pwn.pl. [dostęp 2012-07-25].
  20. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I, Warszawa 1968, s. 122-124.
  21. Ibidem, s. 100-102.
  22. Ł. Kwiatek, Bóg luk - Bóg Dawkinsa i Hawkinga, [1], dostęp: 9 IV 2014

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]