Kreacja pieniądza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Banki komercyjne mają zdolność emisji pieniądza bezgotówkowego – w literaturze przedmiotu określanej jako proces kreacji pieniądza bezgotówkowego. Pieniądz bezgotówkowy występuje w gospodarce w postaci zapisów na kontach bankowych. Emitują go banki komercyjne, głównie w formie udzielania kredytów bankowych swoim klientom. Pieniądz ten jest traktowany, w teorii i praktyce, tak jak gotówka. Jedynym sposobem zwiększenia całkowitej wartości nominalnej pieniądza bezgotówkowego banków komercyjnych jest zwiększenie zadłużenia w bankach. Każda spłata rat kapitałowych jest równoważna trwałemu wycofaniu pieniądza o takiej samej wartości nominalnej z obiegu gospodarczego. Odsetki od długu traktowane są jako przychód banku i wchodzą ponownie do obiegu gospodarczego, jako jego wydatki (wynagrodzenia, koszty eksploatacyjne, podatki, dywidendy).

Gotówka i depozyty na rachunkach w banku centralnym tworzą łącznie pieniądz banku centralnego. Depozyty na rachunkach w banku centralnym mogą być traktowane jak jego bilety, tj. prawny środek płatniczy, gdyż w każdej chwili mogą być wymienione na bilety bankowe. Natomiast depozyty w innych bankach komercyjnych nie powinny być tak traktowane, gdyż każdy bank, poza centralnym, może mieć brak płynności i okazać się niezdolny do wypłaty depozytu w biletach banku centralnego. W praktyce takie sytuacje nie zdarzają się często. Wszystkie rozliczenia między bankami komercyjnymi są dokonywane w pieniądzu banku centralnego, najczęściej w postaci czeków rozliczeniowych lub przekazów, na podstawie których są przenoszone z rachunku jednego banku komercyjnego na rachunek drugiego banku komercyjnego w banku centralnym. Cały proces jest analogiczny do rozliczeń banków centralnych przy użyciu pieniądza kruszcowego.

Współcześnie publikowane agregaty pieniężne pokazujące systematycznie rosnącą podaż pieniądza nie wskazują w sposób jednoznaczny, że nastąpiło to wyłącznie dlatego, że rząd, przedsiębiorstwa i osoby fizyczne zaciągnęli w danym okresie więcej zobowiązań w bankach, niż spłacili im w tym samym okresie. Czyli, że całkowite zadłużenie wobec banków wzrosło.

Kreacja pieniądza, gdy banki przyjmują tylko lokaty terminowe[edytuj | edytuj kod]

W przypadku, gdy banki przyjmują wyłącznie lokaty terminowe (dla uproszczenia przyjmijmy, że minimum miesięczne), kreacja pieniądza nie występuje [a]. W takim przypadku banki jedynie pośredniczą pomiędzy podmiotami posiadającymi oszczędności (nadmiar gotówki), a podmiotami zadłużającymi się (mającymi niedobór gotówki). Całkowita suma kredytów jest mniejsza lub równa sumie zdeponowanych oszczędności. Część tych pieniędzy powraca do systemu bankowego pod postacią kolejnych oszczędności, zatem suma oszczędności może wielokrotnie przekraczać ilość wyemitowanej gotówki.

Sytuacja jest analogiczna do przypadku, gdy oszczędzający bezpośrednio pożyczają gotówkę dłużnikom (np. poprzez zakup obligacji). Również w tym przypadku całkowita suma zakupionych zadłużenia jest mniejsza lub równa sumie oszczędności. W takim przypadku ryzyko niewypłacalności dłużnika ponosi oszczędzający (pożyczkodawca). Jednak pośrednictwo banku jest wygodne również z innych powodów – banki są w stanie zamieniać krótkookresowe oszczędności na długookresowe kredyty.

Zamiana oszczędności w kredyty
Bez pośrednictwa banku Z pośrednictwem banku (z obligacjami) Z pośrednictwem banku (bez obligacji) Mieszana
Firma X emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Pan A kupuje obligacje;
Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Pan A wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Firma X emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Bank kupuje obligacje;
Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Pan A wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Bank udziela firmie X kredytu o wartości 1000;
Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Firma X emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Pan A kupuje obligacje;
Firma X kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Firma Y emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Pan B kupuje obligacje;
Firma Y kupuje maszyny od Pana C za 1000.
Pan B wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Firma Y emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Bank kupuje obligacje;
Firma Y kupuje maszyny od Pana C za 1000.
Pan B wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Bank udziela firmie Y kredytu o wartości 1000;
Firma Y kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Pan B wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Firma Y emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Bank kupuje obligacje;
Firma Y kupuje maszyny od Pana C za 1000.
Firma Z emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Pan C kupuje obligacje;
Firma Z kupuje maszyny od Pana D za 1000.
Pan C wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Firma Z emituje obligacje o wartości 1000 (bez dyskonta);
Bank kupuje obligacje;
Firma Z kupuje maszyny od Pana C za 1000.
Pan C wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Bank udziela firmie Z kredytu o wartości 1000;
Firma Z kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Pan C wpłaca do banku 1000 na lokatę terminową;
Bank udziela firmie Z kredytu o wartości 1000;
Firma Z kupuje maszyny od Pana B za 1000.
Suma oszczędności (w obligacjach) 3000
Wartość zadłużenia (u osób fizycznych) 3000
Suma oszczędności (na lokatach terminowych) 3000
Wartość zadłużenia (w bankach) 3000
Suma oszczędności (na lokatach terminowych) 3000
Wartość zadłużenia (w bankach) 3000
Suma oszczędności (ogółem) 3000
Wartość zadłużenia (ogółem) 3000
M3 = M1 M3 = M1 + 3000 M3 = M1 + 3000 M3 = M1 + 2000

We wszystkich przypadkach widać, że oszczędności są źródłem kredytów, ale zadłużenie jednych podmiotów może być źródłem kolejnych oszczędności innych podmiotów[b]. Sytuacja byłaby niemożliwa, gdyby oszczędzający zaprzestali pożyczania swoich oszczędności.

Kreacja pieniądza, gdy banki oferują rachunki rozliczeniowe[edytuj | edytuj kod]

Rozszerzenie oferty banków o rachunki rozliczeniowe umożliwia bankom komercyjnym, równolegle do procesu przedstawionego w poprzedniej sekcji, kreować pieniądz w postaci długu (podobnie jak bank centralny). Teoretycznie, gdyby wszystkie pieniądze były przechowywane w bankach, oraz wszystkie rozliczenia dokonywane byłyby bezgotówkowo, to jedynym limitem kreacji pieniądza byłoby zapotrzebowanie na kredyt[c].

Prześledźmy proces kreacji pieniądza na przykładach (nazwa waluty pominięta ze względu na brak znaczenia). Przykłady te pokazują, że źródłem środków na rachunkach bieżących jednych podmiotów, jest zadłużenie innych podmiotów. W praktyce bankowej operacje udzielania kredytów i ich spłaty występują równolegle, zatem suma bilansowa może systematycznie rosnąć[d].

Proces kreacji pieniądza – obrót bezgotówkowy[edytuj | edytuj kod]

Warunki początkowe:

  1. Brak rezerw obowiązkowych
  2. Brak gotówki (pieniądza banku centralnego);
  3. Brak wykreowanego pieniądza bezgotówkowego;
  4. Suma bilansowa banku jest równa 0 (zero);
  5. Brak kredytów udzielonych przez banki (wynika z punktu 2);
  6. Zdolność kredytowa kredytobiorców (założenie sztuczne w tych warunkach);
  7. Wszystkie pieniądze są przechowywane w bankach;
  8. Wszystkie rozliczenia dokonywane są bezgotówkowo.

Wymienione warunki są abstrakcyjne i niemożliwe do zaistnienia w praktyce, a niektóre (np. #3) wręcz niedopuszczalne. Zostały one jednak dobrane świadomie, bo pozwalają łatwo wykazać, że banki kreują i pieniądze z niczego (w podobny sposób je likwidują), w oderwaniu od realnej gospodarki.

Proces kreacji pieniądza na przykładzie kredytu[edytuj | edytuj kod]

  1. Podmiot A zaciąga kredyt w wysokości 1000;
  2. Bank księguje na koncie podmiotu A 1000 (pasywa), a równocześnie należności od podmiotu A również 1000 (aktywa). Suma bilansowa banku rośnie do 1000 (zarówno aktywa, jak i pasywa); całkowita wartość nominalna pieniędzy w systemie wzrasta do 1000;
  3. Podmiot A płaci podmiotowi B 1000 jako rozliczenie transakcji;
  4. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 1000 i księguje 1000 na koncie podmiotu B;
  5. Podmiot B płaci podmiotowi C 500 jako rozliczenie transakcji;
  6. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu B 500 i księguje 500 na koncie podmiotu C;
  7. Podmiot C płaci podmiotowi A 100 jako rozliczenie transakcji;
  8. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu C 100 i księguje 100 na koncie podmiotu A;
  9. Podmiot A płaci bankowi 10 jako odsetki;
  10. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 10 i księguje 10 na swoim koncie rozliczeniowym;
  11. Podmiot A spłaca bankowi 50 jako ratę kapitałową;
  12. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 50 (pasywa), a równocześnie zmniejsza należności od podmiotu A również o 50 (aktywa). Suma bilansowa banku maleje o 50 do 950 (zarówno aktywa, jak i pasywa); całkowita wartość nominalna pieniędzy w systemie maleje do 950.

Proces kreacji pieniądza na przykładzie leasingu[edytuj | edytuj kod]

  1. Podmiot A podpisuje z bankiem umowę o leasing ciężarówki o wartości 1000;
  2. Bank kupuje od podmiotu podmiotu B ciężarówkę za 1000;
  3. Bank zwiększa wartość środków trwałych o 1000 (aktywa), a równocześnie na koncie podmiotu B księguje również 1000 (pasywa). Suma bilansowa banku rośnie do 1000 (zarówno aktywa, jak i pasywa); całkowita wartość nominalna pieniędzy w systemie wzrasta do 1000;
  4. Podmiot B płaci podmiotowi C 1000 jako rozliczenie transakcji;
  5. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu B 1000 i księguje 1000 na koncie podmiotu C;
  6. Podmiot C płaci podmiotowi A 100 jako rozliczenie transakcji;
  7. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu C 100 i księguje 100 na koncie podmiotu A;
  8. Podmiot A płaci bankowi 60 (50 część kapitałowa; 10 część odsetkowa) jako ratę leasingową;
  9. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 60; bank księguje 10 na swoim koncie rozliczeniowym; bank zmniejsza wartość środków trwałych o 50 (amortyzacja). Suma bilansowa banku maleje o 50 do 950 (zarówno aktywa, jak i pasywa); całkowita wartość nominalna pieniędzy w systemie maleje do 950.

Proces kreacji pieniądza na przykładzie akcji[e][edytuj | edytuj kod]

  1. Podmiot A emituje 100 akcji o łącznej wartości nominalnej i emisyjnej 1000;
  2. Bank kupuje od podmiotu podmiotu A wyemitowane akcje za 1000;
  3. Bank zwiększa wartość inwestycji długoterminowych o 1000 (aktywa), a równocześnie na koncie podmiotu A księguje również 1000 (pasywa). Suma bilansowa banku rośnie do 1000 (zarówno aktywa, jak i pasywa); całkowita wartość nominalna pieniędzy w systemie wzrasta do 1000;
  4. Podmiot A płaci podmiotowi B 1000 jako rozliczenie transakcji;
  5. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 1000 i księguje 1000 na koncie podmiotu B;
  6. Podmiot B płaci podmiotowi C 500 jako rozliczenie transakcji;
  7. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu B 500 i księguje 500 na koncie podmiotu C;
  8. Podmiot C płaci podmiotowi A 100 jako rozliczenie transakcji;
  9. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu C 100 i księguje 100 na koncie podmiotu A;
  10. Podmiot A wypłaca bankowi 10 jako dywidendę;
  11. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 10 i księguje 10 na swoim koncie rozliczeniowym;
  12. Podmiot A odkupuje od banku 5 akcji po cenie nominalnej 10 za łączną kwotę 50;
  13. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 50 (pasywa), a równocześnie zmniejsza wartość inwestycji długoterminowych również o 50 (aktywa). Suma bilansowa banku maleje o 50 do 950 (zarówno aktywa, jak i pasywa); całkowita wartość nominalna pieniędzy w systemie maleje do 950.

Proces kreacji pieniądza – obrót częściowo bezgotówkowy[edytuj | edytuj kod]

Warunki początkowe:

  1. Brak rezerw obowiązkowych
  2. Bank centralny wyemitował gotówkę o wartości 1000 i wprowadził ją do obiegu udzielając rządowi kredytu w tej wysokości;
  3. Brak wykreowanego pieniądza bezgotówkowego;
  4. Suma bilansowa banku komercyjnego jest równa 0 (zero);
  5. Brak kredytów udzielonych przez banki komercyjne (wynika z punktu 2);
  6. Zdolność kredytowa kredytobiorców (założenie sztuczne w tych warunkach);
  7. Połowa gotówki jest przechowywana na kontach bankowych, reszta cyrkuluje w formie fizycznej;
  8. Wszystkie rozliczenia z kont bankowych dokonywane są bezgotówkowo.

Proces kreacji pieniądza bez czynnego udziału banku centralnego[edytuj | edytuj kod]

  1. Podmiot K wpłaca do banku 500;
  2. Bank księguje na koncie podmiotu K 500 (pasywa), a równocześnie zwiększa wartość gotówki również do 500 (aktywa). Suma bilansowa banku rośnie do 500 (zarówno aktywa, jak i pasywa);
  3. Podmiot A zaciąga kredyt w wysokości 1000;
  4. Bank księguje na koncie podmiotu A 1000 (pasywa), a równocześnie należności od podmiotu A również 1000 (aktywa). Suma bilansowa banku rośnie do 1500 (zarówno aktywa, jak i pasywa). Wolumen pieniędzy w systemie rośnie do 2000;
  5. Podmiot A płaci podmiotowi B 1000 jako rozliczenie transakcji;
  6. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 1000 i księguje 1000 na koncie podmiotu B;
  7. Podmiot B wypłaca 500 w gotówce;
  8. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu B 500 a równocześnie zmniejsza wartość gotówki również o 500 do 0 (zera). Suma bilansowa banku maleje do 1000; Dokładnie połowa wyemitowanych pieniędzy cyrkuluje w postaci fizycznej (1000, cała wyemitowana gotówka). Pozostały 1000 (gotówka wykreowana) występuje w postaci zapisów na kontach w banku;
  9. Podmiot B płaci podmiotowi C 500 jako rozliczenie transakcji;
  10. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu B 500 i księguje 500 na koncie podmiotu C;
  11. Podmiot C płaci podmiotowi A 100 jako rozliczenie transakcji;
  12. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu C 100 i księguje 100 na koncie podmiotu A;
  13. Podmiot A płaci bankowi 10 jako odsetki;
  14. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 10 i księguje 10 na swoim koncie rozliczeniowym;
  15. Podmiot A spłaca bankowi 50 jako ratę kapitałową;
  16. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 50 (pasywa), a równocześnie zmniejsza należności od podmiotu A również o 50 (aktywa). Suma bilansowa banku maleje o 50 do 950 (zarówno aktywa, jak i pasywa); Wolumen pieniędzy w systemie maleje do 1950.

Proces kreacji pieniądza przy czynnym udziale banku centralnego[edytuj | edytuj kod]

  1. Podmiot K wpłaca do banku 500;
  2. Bank księguje na koncie podmiotu K 500 (pasywa), a równocześnie zwiększa wartość gotówki również do 500 (aktywa). Suma bilansowa banku rośnie do 500 (zarówno aktywa, jak i pasywa);
  3. Podmiot A zaciąga kredyt w wysokości 2000;
  4. Bank księguje na koncie podmiotu A 2000 (pasywa), a równocześnie należności od podmiotu A również 2000 (aktywa). Suma bilansowa banku rośnie do 2500 (zarówno aktywa, jak i pasywa). Wolumen pieniędzy w systemie rośnie do 3000;
  5. Podmiot A płaci podmiotowi B 2000 jako rozliczenie transakcji;
  6. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 2000 i księguje 2000 na koncie podmiotu B;
  7. Podmiot B chce wypłacić 1000 w gotówce; (bank posiada w skarbcu tylko 500)
  8. Bank Centralny na wniosek Banku drukuje 500 i pożycza Bankowi pod zastaw udzielonych wcześniej kredytów[f]. Wartość wyemitowanej gotówki rośnie do 1500;
  9. Bank zwiększa zobowiązania wobec Banku Centralnego K 500 (pasywa), a równocześnie zwiększa wartość gotówki również o 500 (aktywa). Suma bilansowa banku rośnie do 3000 (zarówno aktywa, jak i pasywa). Wolumen pieniędzy w systemie pozostaje bez zmian;
  10. Podmiot B wypłaca 1000 w gotówce;
  11. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu B 1000 a równocześnie zmniejsza wartość gotówki również o 1000 do 0 (zera). Suma bilansowa banku maleje do 2000; Dokładnie połowa wyemitowanych pieniędzy cyrkuluje w postaci fizycznej (1500, cała wyemitowana gotówka). Pozostały 1500 (gotówka wykreowana) występuje w postaci zapisów na kontach w banku;
  12. Podmiot B płaci podmiotowi C 500 jako rozliczenie transakcji;
  13. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu B 500 i księguje 500 na koncie podmiotu C;
  14. Podmiot C płaci podmiotowi A 100 jako rozliczenie transakcji;
  15. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu C 100 i księguje 100 na koncie podmiotu A;
  16. Podmiot A płaci bankowi 10 jako odsetki;
  17. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 10 i księguje 10 na swoim koncie rozliczeniowym;
  18. Podmiot A spłaca bankowi 50 jako ratę kapitałową;
  19. Bank wyksięgowuje z konta podmiotu A 50 (pasywa), a równocześnie zmniejsza należności od podmiotu A również o 50 (aktywa). Suma bilansowa banku maleje o 50 do 1950 (zarówno aktywa, jak i pasywa); Wolumen pieniędzy w systemie maleje do 2950.

Praktyczne ograniczenia kreacji pieniądza[edytuj | edytuj kod]

Emisja pieniądza bezgotówkowego banków komercyjnych ograniczona jest przez:

  • skłonność do zadłużania się osób fizycznych, przedsiębiorstw i rządu;
  • zdolność kredytową potencjalnych kredytobiorców przy żądanym oprocentowaniu i terminie spłaty;
  • skłonność społeczeństwa do przechowywania oszczędności w bankach;
  • skłonność banków do finansowania ryzykownych przedsięwzięć;
  • całkowitą wartością płatności dokonywanych bezgotówkowo (poprzez czeki, przelewy, karty płatnicze).

System rezerw częściowych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: System rezerw częściowych.

System rezerw częściowych został opracowany jako remedium na praktycznie nie ograniczoną (w długim okresie) możliwość kreacji pieniądza przez banki komercyjne. Dzięki temu bank centralny ma pośredni wpływ na podaż pieniądza. System ten jednak nie daje możliwości powiązania ilości pieniędzy w obiegu z wartością towarów i usług oferowanych na rynku. Parametry, które pośrednio wpływają na podaż pieniądza ustalane są arbitralnie przez grono osób do tego powołanych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W literaturze przedmiotu (zwłaszcza w podręcznikach akademickich), standardowo wszelką działalność kredytową banków traktuje się jako proces kreacji pieniądza. Przykładem są agregaty pieniężne, gdzie do szerokiej podaży pieniądza (np. M3) zalicza się nawet lokaty terminowe o kilkuletniej zapadalności.
  2. Pomimo że z punktu widzenia przepływów pieniężnych sytuacja jest identyczna, to agregaty pieniężne będą pokazywały różne wyniki. Będą one uwzględniać oszczędności zgromadzone w bankach (przypadek 2 i 3), ale pomijają obligacje zakupione bezpośrednio przez podmioty oszczędzające (przypadek 1 i 4).
  3. Teoretycznie dodatkowym limitem, który mógłby ograniczyć wartość udzielonych kredytów jest współczynnik adekwatności kapitałowej, czyli wartość kapitału własnego banku w stosunku do wartości udzielonych kredytów. Jest to jednak co najwyżej limit w krótkim okresie, ponieważ systematyczne zatrzymywanie części zysku w banku zwiększa jego kapitał własny, a przez to wartość tegoż współczynnika.
  4. Przykłady te pokazują ważną niedoskonałość systemu – w tych warunkach, gdyby wszyscy chcieli spłacić długi wobec banków, wykreowanej gotówki nie starczyłoby na równoczesną spłatę długu i odsetek. Jest to istotne, ponieważ w pierwszej kolejności banki księgują spłatę odsetek, a pozostałą kwotę traktują jako spłatę kapitału. Dopiero, gdyby bank upłynnił cały swój zysk, możliwe byłoby uwolnienie się od zadłużenia.
  5. W tym przypadku pieniądz nie jest kreowany dosłownie w formie długu, bo posiadacz akcji nie może żądać od emitenta ich wymiany na cokolwiek innego. Przykład ten jest jednak adekwatny, jeśli zakup akcji potraktujemy jako równoważnik udzielenia kredytu, o nieokreślonym terminie spłaty, o oprocentowaniu zmiennym, wypłacanym nieregularnie.
  6. W warunkach rzeczywistych byłyby to obligacje rządowe, lub inne papiery wartościowe uznane przez bank centralny za wystarczająco bezpieczne.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • John Kenneth Galbraith: Pieniądz. Pochodzenie i losy. Stanisław Rączkowski (tł.). Warszawa: PWE, 1982. ISBN 83-208-269-5. (pol.)
  • Colin Barclay-Smith: Dlaczego wciąż brak nam pieniędzy. Prywatny monopol społecznego kredytu. Szczęsny Górski (tł.). Warszawa: Fundacja w Służbie Życia, 1993. (pol.)
  • L.von Mises: Teoria pieniądza i kredytu.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]