Niszczyciele typu O/P

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Niszczyciele typów O/P)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Niszczyciele typu O/P
HMS Oribi.jpg
HMS "Oribi"
Opis typu
Kraj budowy  Wielka Brytania
Użytkownicy  Royal Navy (16)
 Pakistan Navy (3)
 Türk Deniz Kuvvetleri (1)
Stocznia 6 stoczni
Wejście do służby 1941–1942
Zbudowane okręty 16
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 1610 t (O /1.)
1540 t (O /2.), 1550 t (P)
pełna: 2220 t (O /1.)
2270 t (O /2.), 2250 t (P)
Długość całkowita: 105 m
na linii wodnej: 100,2 m
Szerokość 10,6 m
Zanurzenie 4,1 m
Napęd 2 turbiny parowe o mocy łącznej 40 000 KM, 2 kotły parowe Admiralicji, 2 śruby
Prędkość 36 węzłów
Zasięg 3850 Mm przy prędkości 20 węzłów
Załoga 176-217
Uzbrojenie  typ O (1. seria):
4 działa 120 mm (4xI)
1 działo 102 mm plot
4 działka 40 mm plot (1xIV)
4 działka 20 mm plot (4xI)
4 wt 533 mm (1xIV), 2 mbg, 30 bg

 typ O (2. seria):
4 działa 102 mm plot (4xI)
4 działka 40 mm plot (1xIV)
4 działka 20 mm plot (4xI)
8 wt 533 mm (2xIV), 2 mbg, 30 bg, 60 min

 typ P:
5 dział 102 mm plot (5xI)
4 działka 40 mm plot (1xIV)
4 działka 20 mm plot (4xI)
4 wt 533 mm (1xIV), 4 mbg, 70 bg

Niszczyciele typów O i P – seria brytyjskich niszczycieli średniej wielkości z okresu II wojny światowej, licząca 16 okrętów – po 8 typu O i P. Według założeń oba typy miały być takie same, lecz ostatecznie po ukończeniu różniły się uzbrojeniem. Służyły od 1941 roku do lat 60. w marynarce brytyjskiej, a po wojnie także w Pakistanie i Turcji.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W związku z przystąpieniem Wielkiej Brytanii do II wojny światowej zaistniała potrzeba budowy dużej liczby nowych niszczycieli. Po skonstruowaniu przed wojną dużych i silnie uzbrojonych okrętów typów Tribal, J/K/N i L/M nastąpił zwrot w kierunku budowy niszczycieli średniej wielkości, tańszych i szybszych w budowie. Miały one wypełniać lukę między dużymi niszczycielami a niszczycielami eskortowymi typu Hunt, uzupełniając nieco przestarzałe już okręty grupy typów A-I z pierwszej połowy lat 30.

Konstrukcję typu O/P oparto ogólnie na dużych niszczycielach typu J/K/N, jedynie nieco pomniejszając kadłub i zachowując praktycznie takie same nadbudówki i siłownię. Główną różnicę w stosunku do dużych niszczycieli stanowiło słabsze uzbrojenie i nieco uproszczona konstrukcja, natomiast wymiary i wyporność zmniejszyły się tylko w niewielkim stopniu. W zakresie uzbrojenia planowano powrócić do schematu typów A-I, w postaci 4 pojedynczych dział 120 mm, lecz trudności wojenne spowodowały konieczność częściowej zmiany zastosowanego uzbrojenia.

Osiem okrętów typu O zamówiono już 3 września 1939, w dniu przystąpienia Wielkiej Brytanii do wojny, a miesiąc później zamówiono 8 okrętów takiego samego typu P(związane było to z brytyjską praktyką budowania od razu całych flotylli niszczycieli, których nazwy zaczynały się na kolejne litery alfabetu). Określono je jako pierwszą i drugą flotyllę nadzwyczajną (Emergency Flotilla). Stępkę pod budowę pierwszych okrętów położono już w grudniu 1939, a do służby wchodziły od lipca 1941 (pierwszy "Oribi") do października 1942 (dzięki prostszej konstrukcji zdołały "wyprzedzić" część niszczycieli typów L/M i N). Koszt budowy okrętów wynosił ok. 416 942 funtów ("Onslow")[1]. Nosiły one, zgodnie z tradycją brytyjską, nazwy rozpoczynające się na literę będącą oznaczeniem typu. Dalszym rozwinięciem typów O/P były typy Q/R, S-W i Z/Ca, będące standardowymi niszczycielami brytyjskimi drugiej połowy wojny.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Niszczyciele typów O/P powtarzały architekturę typów J/K/N, mając podobną smukłą, harmonijną i zwartą sylwetkę. Kadłub miał podniesiony pokład dziobowy na ok. 40% jego długości, lekko wznoszący się na dziobie. Rufa była zaokrąglona w rzucie z góry, z pionową stewą. Dwupiętrowa nadbudówka dziobowa była kształtu typowego dla brytyjskich niszczycieli począwszy od typu I – niska, opływowa, ze zwężającą się klinowo przednią ścianą, ściętą u góry (typ Admiralicji). Górne piętro mieściło w przedniej części sterówkę, a za nią odkryty pomost bojowy, dolne było wydłużone. Za nadbudówką znajdował się uskok pokładu i jedyny maszt trójnożny. Pojedyncze stanowiska dział chronionych maskami przeciwodłamkowymi umieszczone były typowo: na pokładzie dziobowym (A) i pokładzie nadbudówki dziobowej (B) oraz na niewielkiej nadbudówce rufowej (X) i pokładzie rufowym (Y).

Okręty miały dwie kotłownie i jedną maszynownię w układzie liniowym. Spaliny z kotłowni były odprowadzane przez jeden komin. Siłownia o takiej samej mocy jak w typach J/K/N pozwalała na uzyskanie takiej samej prędkości 36 w lub nawet nieco wyższej. Zapas paliwa wynosił 500 t. "Onslow" i "Pakenham" zostały wyposażone w pomieszczenia sztabowe, jako okręty flagowe flotylli (lidery).

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Na okrętach stosowano trzy warianty uzbrojenia głównego. Początkowo planowano dla wszystkich okrętów 4 pojedyncze działa kalibru 120 mm z maskami ochronnymi, jak w typach A-I, jednakże tylko cztery pierwsze okręty "Onslow", "Offa", "Onslaught" i "Oribi" otrzymały takie uzbrojenie (w rzeczywistości na etapie budowy zamieniono nazwami "Pakenham" i "Pathfinder" z "Onslow" i "Onslaught" w celu stworzenia jednolitej półflotylli typu O uzbrojonej w działa 120 mm). Pierwsze doświadczenia wojny ukazały słabość uzbrojenia przeciwlotniczego brytyjskich niszczycieli i, podobnie jak na innych brytyjskich niszczycielach początkowego okresu wojny, jeszcze w trakcie budowy rufowy aparat torpedowy zastąpiono na nich działem przeciwlotniczym 102 mm Mk V. Z uwagi na jego małą skuteczność od 1943 roku na miejscu tego działa instalowano przewidziany tam pierwotnie drugi aparat torpedowy (z wyjątkiem "Oribi").

HMS Onslow"

Druga półflotylla typu O ("Obdurate", "Opportune", "Obedient", "Orwell") została przystosowana do stawiania min i dlatego zastosowano na nich lżejsze uzbrojenie główne z 4 pojedynczych dział uniwersalnych 102 mm, przy tym zachowały one oba aparaty torpedowe. Przy pełnym ładunku 60 min rufowy aparat torpedowy i rufowe działo Y były demontowane. Działa były wyposażone w maski ochronne, z wyjątkiem działa na pokładzie rufowym.

Niszczyciele typu P postanowiono uzbroić w całości w działa uniwersalne 102 mm, z braku wystarczającej liczby dostępnych dział 120 mm. Z powodu jednak niewystarczającej produkcji nowszych, lepszych dział Mk XVI w podwójnych stanowiskach otrzymały one 4 pojedyncze działa 102 mm Mk V i dodatkowo piąte takie działo zamiast rufowego aparatu torpedowego. Oba działa na dziobie i działo na nadbudówce rufowej były wyposażone w maski ochronne, pozostałe dwa ich nie miały (na "Paladin" i "Pakenham" maskę miało działo na pokładzie rufowym, a nie na nadbudówce). Na ocalałych niszczycielach ("Penn", "Petard", "Pathfinder" i "Paladin") od 1943 roku zastępowano piąte działo przewidzianym pierwotnie aparatem torpedowym. Niszczyciel "Petard" jako jedyny został w 1944 zmodernizowany i w miejsce czterech pojedynczych zastosowano na nim dwa podwójne stanowiska Mk XIX dział 102 mm Mk XVI, na nadbudówkach dziobowej i rufowej. Ogólnie uzbrojenie artyleryjskie okrętów typów O/P było jak na niszczyciele umiarkowanie silne (pierwsza seria O) lub wręcz słabe (pozostałe).

Lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze było podobne jak w typach J/K/N, składające się z poczwórnej armaty automatycznej 40 mm Mk VIII "pom-pom" i czterech działek Oerlikon 20 mm. Działko 40 mm umieszczone było na małej nadbudówce za kominem (kryjącej ciągi wentylacyjne tylnej kotłowni) i dysponowało dość szerokim polem ostrzału w poziomie, działka 20 mm były na skrzydłach nadbudówki dziobowej i platformy reflektora. W 1944 liczbę działek 20 mm zwiększano do 6, uzbrojenie to było jednak dość słabe.

Uzbrojenie uzupełniały na wszystkich typach dwa – lub jeden w przypadku zamontowania działa przeciwlotniczego – czterorurowe aparaty torpedowe na pokładzie, w osi podłużnej okrętu. Między nimi znajdowała się mała nadbudówka z platformą reflektora (kryjąca ciągi wentylacyjne maszynowni). Uzbrojenie przeciwpodwodne było w typie O początkowo dość słabe, jedynie nieco silniejsze od typów J/K/N, w postaci 2 zrzutni na 6 bomb i 2 miotaczy bomb głębinowych (30 bomb). Dzięki mniejszej masie artylerii w typie P wzmocniono je do 2 zrzutni i 4 miotaczy (70 bomb). Później uzbrojenie to w typie O też wzmacniano do takiego standardu, zwiększano również zapas bomb głębinowych do 60. Do wykrywania okrętów podwodnych niszczyciele wyposażone były w standardowy hydrolokator Asdic.

Nietypowo dla niszczycieli brytyjskich, w celu uproszczenia konstrukcji, do kierowania ogniem artylerii głównej służył pojedynczy prosty dalmierz przystosowany do funkcji kierowania ogniem (Rangefinder Director Mk V**), wyposażony w radar artyleryjski Typ 285, na nadbudówce dziobowej. Okręty już wchodziły do służby z dalszym wyposażeniem radarowym, lecz jego konfiguracja na poszczególnych okrętach zmieniała się i różniła w miarę instalacji nowszych radarów.

Okręty[edytuj | edytuj kod]

Daty dotyczące poszczególnych okrętów[2] podawane są odmiennie w niektórych publikacjach.

Nazwa (nr taktyczny) Położenie stępki, stocznia Data wodowania Wejście do służby Los
Typ O
Seria I
Onslow (G17) * 15. 01. 1940, John Brown 11. 03. 1941 20. 09. 1941[3] → Pakistan 1949 "Tippu Sultan"
Offa (G29) 01. 06. 1940[4], Fairfield 31. 03. 1941 08. 10. 1941[5] → Pakistan 1949 "Tariq"
Onslaught (G04) * 14. 01. 1941, Fairfield 09. 10. 1941 19. 06. 1942 → Pakistan 1951 "Tughril"
Oribi (G66) 15. 01. 1940, Fairfield 14. 01. 1941 05. 07. 1941 → Turcja 1946 "Gayret"
Seria II
Obdurate (G39) 25. 04. 1940, Denny 19. 02. 1942 30. 09. 1942[6] wycof. 30. 11. 1964
Opportune (G80) 28. 03. 1940, Thornycroft 21. 01. 1942 14. 08. 1942 wycof. 25. 11. 1955
Obedient (G48) 22. 05. 1940, Denny 30. 04. 1942 03. 10. 1942[7] wycof. 19. 10. 1962
Orwell (G98) 16. 05. 1940, Thornycroft 02. 04. 1942 07. 10. 1942[8] Type 16, wyc. 28. 06. 1965
Typ P
Pakenham (G06) * 06. 02. 1940, Hawthorn Leslie 28. 01. 1941 04. 02. 1942 zatopiony 16. 04. 1943
Penn (G77) 26. 12. 1939, Vickers 12. 02. 1941 10. 02. 1942 wycof. 1950
Petard (G56) 26. 12. 1939, Vickers 27. 03. 1941 14. 06. 1942 Type 16, wyc. 1965
Pathfinder (G10) * 05. 03. 1940, Hawthorn Leslie 10. 04. 1941 13. 04. 1942 uszkodz. 11. 2. 1945, wycof.
Panther (G41) 15. 07. 1940, Fairfield 28. 05. 1941 12. 12. 1941 zatopiony 09. 10. 1943
Paladin (G69) 22. 07. 1940, John Brown 11. 06. 1941 12. 12. 1941 Type 16, wyc. 25. 10. 1962
Porcupine (G93) 26. 12. 1939, Vickers 10. 06. 1941[9] 31. 08. 1942 uszkodz. 9. 12. 1942, wycof.
Partridge (G30) 03. 06. 1940, Fairfield 05. 08. 1941 22. 02. 1942 zatop. 18. 12. 1942

* – budowę "Onslow" rozpoczęto pod nazwą "Pakenham", budowę "Pakenham" pod nazwą "Onslow", budowę "Onslaught" pod nazwą "Pathfinder", a budowę "Pathfinder" pod nazwą "Onslaught"; zamieniono im następnie nazwy w celu uzyskania jednolitej półflotylli typu O uzbrojonej w działa 120 mm.

Stocznie:

Zarys służby[edytuj | edytuj kod]

Niszczyciele typów O i P były intensywnie używane w walkach toczonych przez Brytyjczyków na różnych teatrach działań wojennych, m.in. na Morzu Śródziemnym, gdzie miały miejsce wszystkie bezpowrotne straty tych niszczycieli. Utracono podczas wojny 4 niszczyciele typu P (ponadto jeden nie został naprawiony), natomiast wszystkie okręty typu O przetrwały wojnę. HMS "Porcupine" został 9 grudnia 1942 ciężko uszkodzony torpedą okrętu podwodnego U-602, po czym kadłub, rozdzielony na dwie części nazwane "Pork" i "Pine", służył już jedynie jako hulk portowy. HMS "Partridge" został 18 grudnia 1942 zatopiony przez okręt podwodny U-565 pod Oranem, HMS "Panther" został zatopiony 9 października 1943 przez niemieckie lotnictwo na wschodnim Morzu Śródziemnym, a "Pakenham" został samozatopiony 16 kwietnia 1943 po ciężkim uszkodzeniu przez włoskie torpedowce "Cassiopea" i "Cigno". Oprócz tych strat bezpowrotnych, HMS "Pathfinder" został ciężko uszkodzony 11 lutego 1945 przez japońskie lotnictwo i już nie naprawiony, a "Obdurate" w 1944 został uszkodzony niemiecką torpedą akustyczną.

HMS "Offa"

Niszczyciele tego typu odznaczyły się też w walkach konwojowych, zwłaszcza HMS "Onslow", "Orwell", "Oribi", "Obedient" i "Obdurate" skutecznie osłoniły konwój arktyczny JW-51B przed atakiem niemieckiego krążownika ciężkiego "Admiral Hipper" w bitwie na Morzu Barentsa 31 grudnia 1942. HMS "Pathfinder" i "Penn" brały udział w operacji konwojowej Pedestal na Maltę. HMS "Offa" zdobył podczas służby aż 9 wyróżnień bojowych (Battle Honours), a "Onslow" i "Penn" po 8.

HMS "Petard" był prawdopodobnie jedynym okrętem, który brał udział w zatopieniu okrętów podwodnych wszystkich trzech państw Osi (niemieckiego U-559, włoskiego "Uarsciek" i japońskiego I-27)[10].

Służba powojenna i modernizacje[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie ocalałe okręty kontynuowały służbę w Wielkiej Brytanii. "Obedient", "Onslaught", "Offa", "Onslow", "Orwell" wzięły udział w operacji Deadlight – niszczeniu zdobycznych U-Bootów. "Onslow", "Offa" i "Onslaught" zostały w latach 50. sprzedane do Pakistanu (jako "Tippu Sultan", "Tariq" i "Tughril"), a "Oribi" już w 1946 przekazany do Turcji (jako "Gayret").

HMS "Orwell", "Paladin" i "Petard" oraz pakistańskie dawne "Onslow" i "Onslaught" zostały w pierwszej połowie lat 50. przebudowane i przeklasyfikowane na fregaty zwalczania okrętów podwodnych Type 16. Przebudowa kadłuba i nadbudówek nie była daleko idąca, natomiast uzbrojenie zamieniono na podwójne działo uniwersalne 102 mm, 7 armat przeciwlotniczych Bofors 40 mm (1 podwójna Mk.5, 5 pojedynczych Mk.9), 2 miotacze bomb głębinowych Squid i jeden poczwórny aparat torpedowy 533 mm. Otrzymały też nowsze radary i sonary.

Szczegóły uzbrojenia[edytuj | edytuj kod]

Typ O (1. seria):

  • 4 działa 120 mm (4.7in) Mk IX na pojedynczych podstawach CP Mk XVIII, osłoniętych maskami (4xI)
    • długość lufy: L/45 (45 kalibrów), donośność maksymalna 15 545 m, kąt podniesienia +40°, masa pocisku 22,7 kg
  • 1 działo uniwersalne 102 mm (4in) Mk V na podstawie Mk III lub Mk IV (w 1943-1944 demontowane)
    • długość lufy: L/45, donośność maksymalna 15 020 m, w pionie 9450 m, kąt podniesienia +80°, masa pocisku 14,06-15,2 kg
  • 4 automatyczne armaty przeciwlotnicze 40 mm Vickers Mk VIII ("pom-pom"), poczwórnie sprzężone na podstawie Mk VII (1xIV)
    • długość lufy: L/39, donośność skuteczna 3475 m, w pionie 1555 m, masa pocisku 0,91 kg,
  • 4-6 automatycznych działek plot 20 mm Oerlikon, pojedynczych
  • 4 wyrzutnie torpedowe 533 mm w aparacie QR Mk VIII** lub Mk VIII*** (1xIV), 4 torpedy Mk.IX (od 1943-1944 – 8 wyrzutni, 2xIV)
  • 2 zrzutnie na 6 bomb i 2 miotacze bomb głębinowych (30 bomb głębinowych) (później 2 zrzutnie, 4 miotacze i 60 bomb)

Typ O (2. seria):

  • 4 działa uniwersalne 102 mm (4in) Mk V na podstawie Mk III lub Mk IV (4xI)
    • długość lufy: L/45, donośność maksymalna 15 020 m, w pionie 9450 m, kąt podniesienia +80°, masa pocisku 14,06-15,2 kg
  • 4 automatyczne armaty przeciwlotnicze 40 mm Vickers Mk VIII ("pom-pom"), poczwórnie sprzężone na podstawie Mk VII (1xIV)
    • długość lufy: L/39, donośność skuteczna 3475 m, w pionie 1555 m, masa pocisku 0,91 kg,
  • 4-6 automatycznych działek plot 20 mm Oerlikon, pojedynczych
  • 8 wyrzutni torpedowych 533 mm w 2 aparatach QR Mk VIII** lub Mk VIII*** (2xIV), 8 torped Mk.IX
  • 2 zrzutnie na 6 bomb i 2 miotacze bomb głębinowych (30 bomb głębinowych) (później 2 zrzutnie, 4 miotacze i 60 bomb)
  • możliwość zabrania 60 min morskich

Typ P:

  • 5 dział uniwersalnych 102 mm (4in) Mk V na podstawie Mk III lub Mk IV (5xI) (w 1943-1944 jedno demontowane)
    • długość lufy: L/45, donośność maksymalna 15 020 m, w pionie 9450 m, kąt podniesienia +80°, masa pocisku 14,06-15,2 kg
  • 4 automatyczne armaty przeciwlotnicze 40 mm Vickers Mk VIII ("pom-pom"), poczwórnie sprzężone na podstawie Mk VII (1xIV)
    • długość lufy: L/39, donośność skuteczna 3475 m, w pionie 1555 m, masa pocisku 0,91 kg,
  • 4-6 automatycznych działek plot 20 mm Oerlikon, pojedynczych
  • 4 wyrzutnie torpedowe 533 mm w aparacie QR Mk VIII** lub Mk VIII*** (2xIV), 4 torpedy Mk.IX (od 1943-1944 – 8 wyrzutni, 2xIV)
  • 2 zrzutnie na 6 bomb i 4 miotacze bomb głębinowych (70 bomb głębinowych)

Wyposażenie

  • system kierowania ogniem artylerii: główny dalocelownik z dalmierzem (Rangefinder Director) Mk V** i radarem kierowania ogniem Typ 285 (na nadbudówce dziobowej)
  • radar dozoru powietrznego Typ 286, później Typ 291 (różne konfiguracje)
  • radar wykrywania nawodnego Typ 271 lub 272 (niektóre okręty)
  • namiernik emisji radiowej HF/DF
  • hydrolokator Asdic

Przypisy

  1. G.B. Mason, HMS ONSLOW w Naval-history.net.
  2. Dane w tabelce podane są według M.J. Whitley Zerstörer im Zweiten Welkrieg, Motorbuch Verlag Stuttgart, 1997, ISBN 3-613-01426-2, s. 121–122 i w większości wypadków zgodne z danymi w A. Daszjan op.cit.
  3. Daty dot. "Onslow" według M. Whitley op.cit. i A. Daszjan op.cit. W niektórych innych publikacjach spotykane są daty przyjęte w tabelce dla "Offa", w tym data wodowania 31. 3. 1941.
  4. Data położenia stępki "Offa" według A. Daszjan op.cit. – 1. 7. 1940.
  5. Daty dot. "Offa" według M. Whitley op.cit., natomiast A. Daszjan op.cit. podaje położenie stępki 1. 7. 1940. W niektórych innych publikacjach spotykane są daty przyjęte w tabelce dla "Onslow", w tym data wodowania 11. 3. 1941.
  6. G. Mason podaje datę wejścia do służby "Obdurate" 3. 9. 1942.
  7. G. Mason podaje datę wejścia do służby "Obedient" 30. 10. 1942.
  8. G. Mason podaje datę położenia stępki "Orwell" 20. 5. 1940 i wejścia do służby 17. 10. 1942.
  9. Data wodowania "Porcupine" według według A. Daszjan... – 10. 7. 1941.
  10. Wojciech Holicki, Trzy grymasy fortuny w: Morze, statki i okręty nr 3/2007, s. 44–51.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Daszjan (А.В. Дашьян): Korabli Wtoroj mirowoj wojny. WMS Wielikobritanii. Czast 1 (Корабли Второй мировой войны. ВМС Великобритании. Часть 1), Morskaja Kollekcja 4/2003.
  • Peter Hodges, Norman Friedman: Destroyer weapons of World War 2, Naval Institute Press, Annapolis, ISBN 0-87021-929-4.
  • Naval-history.net