Artykuł na medal

Niszczyciele typu Tribal (1936)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Niszczyciele typu Tribal
HMS Punjabi.jpg
HMS „Punjabi” podczas wojny
Opis typu
Kraj budowy  Wielka Brytania
 Kanada
 Australia
Użytkownicy  Royal Navy
 Royal Canadian Navy
 Royal Australian Navy
Stocznia 10 stoczni (zob. w tekście)
Wejście do służby pierwszy: 3 maja 1938
ostatni: 20 lutego 1948
Zbudowane okręty 27
Okręty w służbie HMCS „Haida” jako okręt-muzeum
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 1854 t
pełna: 2519 t
Długość 114,9 m
Szerokość 11,12 m
Zanurzenie 3,96 m (maksymalne)
Napęd 2 turbiny parowe Parsonsa o mocy 44 000 KM, 3 kotły parowe, 2 śruby
Prędkość 36 węzłów
Zasięg 5700 Mm przy prędkości 15 węzłów, 3200 Mm /20 w.
Załoga 190 (w toku wojny: 260-300)
Uzbrojenie 8 dział 120 mm (4xII),
4 działka 40 mm plot (1xIV),
wkm plot Vickers 12,7 mm (2xIV),
4 wyrzutnie torped 533 mm (1xIV),
2 miotacze bomb głębinowych, 20 bomb głębinowych
– stan na 1939, szczegóły niżej

Niszczyciele typu Tribal – seria brytyjskich niszczycieli z okresu II wojny światowej, składająca się z 27 jednostek – 16 zbudowanych dla brytyjskiej Royal Navy, 8 dla marynarki kanadyjskiej i 3 dla australijskiej. Określane też były od pierwszego okrętu jako typ Afridi. Wchodziły do służby od 1938 roku i były intensywnie używane podczas wojny, w trakcie której utracono 13 z nich. Były jednymi z najsilniej uzbrojonych okrętów w swojej klasie; klasyfikuje się je także jako wielkie niszczyciele. Nazwę Tribal nosił ponadto wcześniejszy typ niszczycieli z okresu I wojny światowej.

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

Przyczyną powstania niszczycieli typu Tribal było wejście na świecie do służby dużych niszczycieli, przewyższających brytyjskie standardowe niszczyciele grupy typów A-I (wyporność standardowa 1350-1400 t, uzbrojenie: 4 działa 120 mm). Obawy brytyjskie wywoływały zwłaszcza japońskie okręty typu Fubuki (1680 t, 6 dział 127 mm). Również Włosi zbudowali serię dużych niszczycieli typu Navigatori, a Niemcy planowali budowę dużych niszczycieli Typu 1934. Dlatego brytyjska Admiralicja zdecydowała w 1934 zaprojektować serię niszczycieli, przewyższających okręty potencjalnego przeciwnika. Nacisk położono w nich na siłę artylerii, kosztem uzbrojenia torpedowego. Ich wyporność ograniczono do 1850 t – limitu dla niszczycieli – przewodników flotylli (tzw. liderów), nałożonego przez traktat londyński z 1930, mimo, że traktat ten wygasał z końcem 1936 roku. Początkowo rozważano uzbrojenie ich w aż 10 dział 120 mm, ostatecznie ograniczono ich ilość do 8, co i tak czyniło nowe okręty jednymi z najsilniejszych niszczycieli.

W marcu 1936 zatwierdzono projekt i zamówiono pierwsze 7 okrętów, w ramach programu finansowego z 1935, po czym dalsze 9, w ramach programu z 1936. Otrzymały one nazwy od wojowniczych plemion i ludów, głównie zamieszkujących kolonie brytyjskie (Afridi, Gurkhowie, Maorysi, Mohawkowie, Nubijczycy, Zulusi, Aszanti, Beduini, Eskimosi, Mashona, Matabele, Pendżabczycy, Sikhowie, Somalowie), a ponadto Kozaków („Cossack”) i Tatarów („Tartar”), stąd cały typ nazwany został Tribal (ang. „plemienny”), po wcześniejszym typie niszczycieli Tribal z okresu I wojny światowej. Część nazw powtarzała nazwy niszczycieli pierwszego typu Tribal.

Stępkę pod budowę dwóch pierwszych niszczycieli HMS „Afridi” i „Cossack” położono 9 czerwca 1936, wodowano je także jako pierwsze 8 czerwca 1937. Jako pierwszy do służby wszedł „Afridi” 3 maja 1938, pozostałe okręty ukończono do marca 1939. Cena okrętów wynosiła bez dostarczanego przez Admiralicję uzbrojenia i wyposażenia łączności ok. 341 256 funtów szt., w całości ok. 545 268 funtów[1].

Niszczyciele typu Tribal zamówiły następnie także dominia brytyjskie – w 1939 Australia, a w 1940 Kanada. Budowa okrętów australijskich przeciągała się, m.in. na skutek konieczności dostaw części z Wielkiej Brytanii i dwa z nich weszły do służby w 1942, a trzeci dopiero w 1945 (początkowo nazwany „Kurnai”, w 1944 przemianowany na HMAS „Bataan”, jako jedyny nie nosząc nazwy ludu). Cztery kanadyjskie okręty, budowane w Wielkiej Brytanii, weszły do służby w latach 1942-1943, cztery dalsze budowane w Kanadzie weszły do służby już po wojnie.

Okręty[edytuj | edytuj kod]

Daty dotyczące budowy i służby niszczycieli[2]:

Nazwa (nr taktyczny) położenie stępki, stocznia wodowanie wejście do służby los
Okręty brytyjskie
Program z 1935
Afridi (F07) 09.06.1936, Vickers 08.06.1937 03.05.1938 zatopiony 3.05.1940
Cossack (F03) 09.06.1936, Vickers 08.06.1937 07.06.1938 zatopiony 27.10.1941
Gurkha (F20) 06.07.1936, Fairfield 07.07.1937 21.10.1938 zatopiony 9.04.1940
Maori (F24) 06.07.1936, Fairfield 02.09.1937 02.01.1939 zatopiony 12.02.1942
Mohawk (F31) 16.07.1936, Thornycroft 15.10.1937 07.09.1938 zatopiony 16.04.1941
Nubian (F36) 10.08.1936, Thornycroft 21.12.1937 06.12.1938 wycofany 11.06.1949
Zulu (F18) 10.08.1936, Stephens 23.09.1937 07.09.1938 zatopiony 14.09.1942
Program z 1936
Ashanti (F51) 23.11.1936, Denny 05.11.1937 21.12.1938 wycofany 12.04.1949
Bedouin (F67) 13.01.1937[3], Denny 21.12.1937 15.03.1939 zatopiony 15.06.1942
Eskimo (F75) 05.08.1936, Parsons/Vickers 03.09.1937 30.12.1938 wycofany 27.06.1949
Mashona (F59) 05.08.1936, Parsons/Vickers 03.09.1937 28.03.1939 zatopiony 28.04.1941
Matabele (F26) 01.10.1936, Scotts 06.10.1937 25.01.1939 zatopiony 17.01.1942
Punjabi (F21) 01.10.1936, Scotts 18.12.1937 29.03.1939 zatopiony 1.05.1942
Sikh (F82) 24.09.1936, Stephens 17.12.1937 12.10.1938 zatopiony 14.09.1942
Somali (F33) 26.08.1936, Swan Hunter 24.08.1937 12.12.1938 zatopiony 24.09.1942
Tartar (F43) 26.08.1936, Swan Hunter 21.10.1937 10.03.1939 wycofany 6.1.1948
Okręty kanadyjskie
Athabaskan (G07) 31.10.1940, Vickers 18.11.1941 03.02.1943 zatopiony 29. 4.1944
Haida (G63) 29.09.1941, Vickers 25.08.1942 18.09.1943 wycofany 1964, okręt-muzeum
Huron (G24) 15.07.1941, Vickers 25.06.1942 28.07.1943 wycofany 1965
Iroquois (G89) 19.09.1940, Vickers 23.09.1941 10.12.1942 wycofany 1966
Athabaskan (II) (R79) 15.05.1944, Halifax 04.05.1946 20.02.1948 wycofany 1969
Micmac (R10) 20.05.1942, Halifax 18.09.1943 14.09.1945 wycofany 1964
Nootka (R96) 20.05.1942, Halifax 26.04.1944 09.08.1946 wycofany 1964
Cayuga (R04) 07.10.1943, Halifax 28.07. 1945 20.10.1947 wycofany 1964
Okręty australijskie
Arunta (I30, D5, D-130) 15.11.1939, Cockatoo 30.11.1940 30.03.1942 wycofany 1969
Warramunga (I44, D18, D-10) 10.02.1940, Cockatoo 06.02.1942 23.11.1942 wycofany 1963
Bataan (I91, D9, D-191) 18.02.1942, Cockatoo 15.01.1944 25.05.1945 wycofany 1958

Stocznie:

HMS „Afridi” przed wojną

„Afridi”, „Cossack”, „Somali” i „Tartar” były wyposażone w dodatkowe pomieszczenia sztabowe, jako przewodniki flotylli. Część okrętów nosiła do końca 1938 numery taktyczne z literami L, następnie zmienione na F, a jesienią 1940 zamienione na takie same z literami G.

Opis konstrukcji, ocena, modernizacje[edytuj | edytuj kod]

Efektowne ujęcie dział dziobowych HMAS „Warramunga”, 1944

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Główną cechą niszczycieli typu Tribal było wyjątkowo silne uzbrojenie artyleryjskie, składające się z 8 dział kalibru 120 mm na podwójnych podstawach (zdecydowana większość okrętów tej klasy na świecie miała nie więcej, niż 6 dział głównego kalibru). Same działa były również udanej konstrukcji, cechujące się sporą szybkostrzelnością do 10 strz/min, podstawa była obracana hydraulicznie (po raz pierwszy wśród brytyjskich niszczycieli). Masa podstawy wynosiła 25,9 t. Masa pocisków wystrzeliwanych przez okręt w ciągu minuty (minutowa salwa burtowa) wynosiła początkowo aż 1816 kg, przewyższając francuskie wielkie niszczyciele typów 2400-tonowych (1212 kg) i Le Fantasque (1616 kg), japońskie Fubuki (831 kg) i włoskie Navigatori (735 kg)[2]. Konsekwencją skupienia się na artylerii było słabsze uzbrojenie torpedowe, składające się z jednego poczwórnego aparatu torpedowego, lecz po raz pierwszy w brytyjskiej praktyce zastosowano aparaty obracane mechanicznie, co przyspieszało naprowadzanie na cel (w kolejnych seriach niszczycieli powrócono mimo to do naprowadzania ręcznego, z wyjątkiem typu L/M). Słabsze było również uzbrojenie przeciwpodwodne, składające się ze zrzutni bomb głębinowych o małej pojemności i dwóch miotaczy, jednakże okręty posiadały dość skuteczny hydrolokator (Asdic).

Okręty dysponowały stosunkowo silnym – jak na standardy przedwojenne – małokalibrowym uzbrojeniem przeciwlotniczym. Jako pierwsze brytyjskie niszczyciele otrzymały nowe poczwórne działko automatyczne Vickers 40 mm pom-pom (na nadbudówce rufowej za śródokręciem), ponadto miały dwa poczwórne wielkokalibrowe karabiny maszynowe Vickersa na burtach, na platformie między kominami. Krokiem naprzód było dodanie do głównego dalmierza funkcji stanowiska kierowania ogniem przeciwlotniczym (Rangefinder-Director). Po wybuchu wojny parametry uzbrojenia przeciwlotniczego stały się jednak niewystarczające, w szczególności działko 40 mm miało mały zasięg i umiarkowaną skuteczność, więc od połowy 1940 zaczęto zastępować trzecią, rufową podstawę „X” z 2 działami 120 mm przez 2 działa uniwersalne 102 mm Mk XVI na podwójnej podstawie, skuteczne także przeciw celom nawodnym (była to tendencja obecna także na brytyjskich niszczycielach innych typów, które jednak otrzymywały pojedynczą armatę przeciwlotniczą w miejsce wyrzutni torped). Ponadto, od połowy 1941 wprowadzano nowe automatyczne działka plot Oerlikon 20 mm: początkowo dwa pojedyncze na skrzydłach mostka, zwiększając ich ilość do 6 pod koniec 1942, w miejsce mało skutecznych wkm-ów, a na przełomie 1943/44 zastępując je przez 5 podwójnie sprzężonych stanowisk działek 20 mm. Okręty australijskie i kanadyjskie weszły do służby już z tymi ulepszeniami. Przy tym, kanadyjskie okręty miały lepsze, wyższe umieszczenie działek 40 mm, na platformie reflektora ponad nadbudówką rufową. Niektóre okręty różniły się konfiguracją lekkiego uzbrojenia, m.in. „Nubian” i australijskie okręty w 1945 otrzymały pojedyncze działka 40 mm Boforsa.

HMCS „Haida” po modernizacjach powojennych, jako okręt-muzeum

Opis[edytuj | edytuj kod]

Niszczyciele typu Tribal miały architekturę typową dla niszczycieli, z podniesionym pokładem dziobowym na ok. 40% długości kadłuba. Były one pod względem konstrukcji ewolucją wcześniejszych brytyjskich projektów, zwłaszcza typów G/H/I. Dzięki udanym liniom kadłuba i nowo wprowadzonemu kliprowemu – łukowo wydłużonemu dziobowi, miały bardzo dobre własności morskie. Rufa była zaokrąglona w rzucie z góry, typowo dla brytyjskich niszczycieli. Stanowiska dział były umieszczone na pokładzie dziobowym i rufowym oraz piętrze nadbudówki dziobowej i rufowej. Niska nadbudówka dziobowa, z zakrytą sterówką i odkrytym mostkiem nad nią, powtarzała formę typową dla wszystkich brytyjskich niszczycieli od typu I, z klinowo zwężającą się przednią ścianą, ściętą u góry. Na dachu nadbudówki była umieszczona wieża standardowego punktu kierowania ogniem artylerii DCT i za nią stanowisko dalmierza głównego. Za nadbudówką był główny maszt trójnożny i uskok pokładu dziobowego. Dalej, na pokładzie górnym znajdowały się dwa pochyłe kominy, przedzielone małą nadbudówką kryjącą wentylatory, a za nimi aparat torpedowy. Za nim była stosunkowo długa nadbudówka rufowa, ze stanowiskiem działek 40 mm w przedniej części i artylerii głównej (potem uniwersalnej) w części rufowej. Kadłub okrętów dzielił się poprzecznie na 16 przedziałów wodoszczelnych[4]. Okręty miały trzy kotłownie i jedną maszynownię, w układzie liniowym. Spaliny z kotłowni były odprowadzane przez dwa kominy, jak w poprzednich typach (wszystkie kolejne brytyjskie niszczyciele były jednokominowe). Siłownia nie sprawiała problemów eksploatacyjnych (ciśnienie pary 21,2 at), za to pozwalała na uzyskanie wystarczającej prędkości 35-36 w i dużego zasięgu pływania, przewyższającego większość europejskich niszczycieli i wystarczającego dla wymogów służby na Pacyfiku.

Oprócz opisanych modernizacji uzbrojenia, prowadzono inne modernizacje. Od 1941 montowano na okrętach radary różnych typów. Początkowo były to radary dozoru ogólnego Type 286 na maszcie, zastępowane do 1943 na ocalałych okrętach nowszymi Type 291, z anteną w formie litery „X”. Od połowy 1941 montowano też radary kierowania ogniem przeciwlotniczym Type 285 nad stanowiskiem dalmierza. W 1944 na ocalałych czterech brytyjskich Tribalach zastosowano kratownicowe maszty i nowsze radary decymetrowe wykrywania celów nawodnych Type 293. Od końca 1941 demontowano rufowy maszt oraz obniżano drugi komin o 1,2 m w celu polepszenia pola ostrzału pom-pomów. Znaczne modernizacje, głównie uzbrojenia i wyposażenia, przeszły okręty australijskie i kanadyjskie po wojnie.

Ocena[edytuj | edytuj kod]

Niszczyciele typu Tribal były ogólnie udanym projektem, cechującym się szczególnie silną artylerią. Za główną ich wadę uważano przed wojną stosunkowo wysoki koszt. Kierując się względami ekonomicznymi, Brytyjczycy nie budowali już niszczycieli o takiej silnej artylerii, a kolejne typy dużych niszczycieli J/K/N i L/M były nieco mniejsze i miały bardziej zrównoważone uzbrojenie, z 6 działami 120 mm i 8-10 wyrzutniami torpedowymi. Jednakże miały one też gorsze własności morskie i mniejszy zapas wyporności na modernizacje[2]. W toku wojny połowa wyrzutni torpedowych była na nowych typach dużych niszczycieli demontowana dla instalacji pojedynczego działa przeciwlotniczego 102 mm, i w konsekwencji modernizowane Tribale nie ustępowały im uzbrojeniem torpedowym, przewyższając artylerią uniwersalną. W dodatku, w praktyce okręty typu J/K/N okazały się nieco droższe, a typu L/M – dużo droższe od Tribali. Zaletą nowych niszczycieli jednak była odporniejsza konstrukcja kadłuba, oparta o podłużny układ wiązań w miejsce klasycznego poprzecznego, mniej podatna na przełamania przy uszkodzeniach[1]. Ujemną cechą zarówno Tribali, jak i niszczycieli brytyjskich nowych typów, w stosunku do wielu dużych niszczycieli na świecie, był prostszy liniowy układ siłowni, z jedną maszynownią, zwiększający ich wrażliwość na uszkodzenia bojowe.

Służba okrętów – II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej, niszczyciele typu Tribal były intensywnie używane, na wszystkich teatrach działań wojennych. O intensywności ich użycia świadczy, że z 16 brytyjskich niszczycieli ocalały tylko 4. Dwa zatopiono w 1940, trzy w 1941, siedem w 1942, nadto jeden kanadyjski w 1944. Najwięcej – 6 padło ofiarą lotnictwa, 3 torped okrętów podwodnych, 2 torped okrętów nawodnych, 1 artylerii nadbrzeżnej, 1 zatonął w kolizji.

Działania na Atlantyku i Morzu Północnym 1939-1942[edytuj | edytuj kod]

HMS „Cossack”

Przed wojną, brytyjskie Tribale tworzyły dwie flotylle niszczycieli w składzie po 8 okrętów: 4. Flotyllę wchodzącą w skład Floty Śródziemnomorskiej na Malcie („Afridi” – flagowy, „Cossack”, „Gurkha”, „Maori”, „Mohawk”, „Nubian”, „Sikh” i „Zulu”)[notatka 1] i 6. Flotyllę we Flocie Metropolii (Home Fleet) w Scapa Flow („Somali” – flagowy, „Ashanti”, „Mashona”, „Matabele”, „Bedouin”, „Punjabi”, „Eskimo” i „Tartar”)[notatka 2]. Przydział okrętów później był zmienny. Po przystąpieniu Wielkiej Brytanii do II wojny światowej, 4. Flotylla została w październiku 1939 przeniesiona do Floty Metropolii i wszystkie okręty patrolowały na Atlantyku i Morzu Północnym, biorąc udział w blokadzie Niemiec i eskorcie konwojów pomiędzy Wielką Brytanią a Norwegią. 17 października 1939 HMS „Mohawk” został uszkodzony przez niemieckie bombowce w Firth of Forth. Najbardziej znaną akcją tego okresu było uwolnienie przez niszczyciel HMS „Cossack” 303 brytyjskich jeńców z niemieckiego okrętu zaopatrzeniowego „Altmark” na norweskich wodach terytorialnych 16 lutego 1940. 23 lutego 1940 HMS „Gurkha” jako pierwszy z Tribali zatopił okręt podwodny U-53[5].

Większość niszczycieli wzięła udział w kampanii norweskiej, na początku której 9 kwietnia 1940 utracono na skutek ataku lotnictwa niemieckiego pierwszy z nich, HMS „Gurkha” (15 ofiar). 13 kwietnia 1940 cztery Tribale (HMS „Cossack”, „Bedouin”, „Eskimo”, „Punjabi”) wraz z 5 innymi niszczycielami i pancernikiem HMS „Warspite” w drugiej bitwie pod Narwikiem zatopiły lub zmusiły do samozatopienia 7 niszczycieli niemieckich, lecz wszystkie przy tym odniosły uszkodzenia, największe „Eskimo”, w którym torpeda oderwała dziób. Tribale brały udział w dalszych działaniach w Norwegii, transportując także wojska na pokładach, a następnie ewakuując je m.in. z Åndalsnes i Namsos, przy tym 3 maja 1940 zatopiony został pod Namsos przez lotnictwo niemieckie HMS „Afridi”. Wspierały też wojska naziemne w toku walk o Narwik, zwłaszcza „Zulu” i „Bedouin”. W tym czasie, Tribale brały też niewielki udział w kampanii na zachodzie Europy. Po kampanii norweskiej, niszczyciele typu Tribal działały już w mniejszych grupach.

Pod koniec 1940 i na początku 1941, Tribale aktywnie działały głównie na północnym Atlantyku i Morzu Północnym, zwalczając niemiecką żeglugę. 13 października niszczyciele 4. Flotylli kmdra Philipa Viana (HMS „Cossack”, „Ashanti”, „Maori” i „Sikh”) zaatakowały niemiecki konwój pod Egersund, topiąc stawiacz sieci „Genua” i transportowiec „Netze” oraz uszkadzając trałowiec M 1102. 4 marca 6. Flotylla wzięła udział w rajdzie sił specjalnych na Lofoty, gdzie zatopiono kilka małych statków (operacja Claymore – HMS „Somali”, „Eskimo”, „Tartar”, „Bedoiun” oraz HMS „Legion” i 2 transportowce). 7 maja „Somali”, a 28 czerwca „Tartar” z innymi okrętami przechwyciły w okolicy Jan Mayen niemieckie jednostki rozpoznania meteorologicznego WBS-6 „München” i WBS-2 „Lauenburg”, uzyskując materiały dla wywiadu. Pod koniec maja 1941, 4. Flotylla kmdra Viana (HMS „Cossack”, „Zulu”, „Sikh” i „Maori” oraz polski ORP „Piorun”) wzięła udział w akcji poszukiwania pancernika „Bismarck”. W nocy na 27 maja niszczyciele przeprowadziły bezskuteczne ataki torpedowe na „„Bismarcka” i utrzymywały z nim kontakt, nie pozwalając na ucieczkę. 28 maja 1941 lotnictwo niemieckie zatopiło niszczyciel HMS „Mashona” (46 ofiar), też biorący wraz z „Tartarem” i „Somali” udział w poszukiwaniach.

W dalszym ciągu Tribale uczestniczyły w służbie konwojowej na Atlantyku, przy czym 27 października 1941 HMS „Cossack” zatonął po storpedowaniu przez okręt podwodny U-563 w nocy 23/24 października, w osłonie konwoju HG-75 z Gibraltaru do Liverpoolu. Po wstąpieniu ZSRR do wojny, pod koniec 1941 flota brytyjska, w tym 6. Flotylla, rozpoczęła aktywne działania także w Arktyce i na północy Norwegii. Między innymi, HMS „Punjabi” i „Tartar” oraz krążowniki HMS „Aurora” i „Nigeria” w dniach 27 lipca – 6 sierpnia 1941 wykonały rajd na Spitsbergen, ewakuując stamtąd robotników i niszcząc zapasy węgla. 26 grudnia 1941 HMS „Somali”, „Ashanti”, „Bedouin”, „Eskimo” wzięły udział w rajdzie zespołu Z na norweskie Lofoty (operacja Anklet, z krążownikiem HMS „Arethusa” i polskimi niszczycielami eskortowymi OORP „Kujawiak” i „Krakowiak”)

Od początku 1942 Tribale osłaniały konwoje arktyczne do ZSRR, przy czym 17 stycznia 1942 niemiecki okręt podwodny U-454 zatopił u wybrzeży ZSRR HMS „Matabele” (konwój PQ-8), 1 maja 1942 HMS „Punjabi” zatonął w kolizji z pancernikiem HMS „King George V” (konwój PQ-15), a 24 września 1942 HMS „Somali” zatonął po storpedowaniu 20 września przez okręt podwodny U-703 (konwój QP-14). Ocalałe niszczyciele tego typu wycofano następnie stamtąd, a 6. Flotylla została rozwiązana.

Działania na Morzu Śródziemnym 1940-1943[edytuj | edytuj kod]

HMS „Nubian”

Po przystąpieniu Włoch do wojny, niszczyciele HMS „Nubian” i „Mohawk” przeniesiono w maju 1940 na Morze Śródziemne, do 14. Flotylli niszczycieli Floty Śródziemnomorskiej w Aleksandrii, w składzie której były aktywnie używane w operacjach przeciwko flocie włoskiej. 9 lipca 1940 brały udział w bitwie koło przylądka Stilo. 22 i 25 września HMS „Nubian” ostrzeliwał pozycje włoskie pod Sidi Barrani. Wraz z 3 krążownikami oba okręty uczestniczyły w akcji zespołu X, zakończonej zatopieniem w nocy 12 listopada 1940 włoskiego konwoju 4 statków i uszkodzeniem przez „Mohawk” starego torpedowca „Niccolo Fabrizi” w rejonie Sazan.

W styczniu 1941 „Mohawk” i „Nubian” walczyły w osłonie operacji transportowych na Maltę MC-4 i Excess, a w marcu w osłonie konwoju operacji MC-9. Brały następnie udział w bitwie pod Matapanem, w której „Nubian” dobił torpedą ciężko uszkodzony krążownik „Pola”. 16 kwietnia 1941 w nocy oba Tribale z niszczycielami HMS „Jervis” i „Janus” (zespół K) zatopiły u wybrzeża Tunezji konwój 5 statków i 3 włoskie niszczyciele eskorty: „Luca Tarigo”, „Baleno” i „Lampo”, jednakże HMS „Mohawk” sam zatonął, storpedowany przez „Luca Tarigo” (tzw. bitwa z konwojem „Tarigo”). HMS „Nubian” aktywnie uczestniczył w ewakuacji Krety, lecz został poważnie uszkodzony przez niemieckie bombowce nurkujące 26 maja 1941 (remont trwał do października 1942).

Na Morzu Śródziemnym zaczęły następnie operować niszczyciele 4. Flotylli z Gibraltaru, eskortując konwoje na Maltę. 12 grudnia 1941 w nocy „Sikh” i „Maori” oraz niszczyciele „Isaac Sweers” i HMS „Legion” starły się z włoskimi krążownikami lekkimi koło przylądka Bon i HMS „Sikh” zatopił torpedami krążownik „Alberico da Barbiano” (w starciu zatonął też „Alberto di Giussano”). 12 lutego 1942 HMS „Maori” został zatopiony przez samoloty niemieckie w bazie La Valetta na Malcie. 4. Flotylla została następnie rozwiązana i zastąpiła ją 22. Flotylla.

22 marca 1942 „Sikh” i „Zulu” brały udział w II bitwie pod Syrtą, w osłonie konwoju na Maltę MW-10, nie dopuszczając przeważających włoskich sił do konwoju. 15 czerwca 1942 HMS „Bedouin” został uszkodzony w bitwie pod Pantellerią z włoskimi krążownikami w osłonie konwoju operacji Harpoon i unieruchomiony, po czym został zatopiony przez włoski samolot torpedowy SM.79. W sierpniu 1942, 6. Flotylla („Ashanti”, „Eskimo”, „Tartar” i „Somali”) wzięła udział w dużej operacji dowozu zaopatrzenia na Maltę Pedestal. 4 sierpnia „Sikh” i „Zulu” wzięły udział w zatopieniu okrętu podwodnego U-372 koło Jaffy. 14 września 1942 „Sikh” i „Zulu” wzięły udział w nieudanej próbie wysadzenia desantu w Tobruku (operacja Agreement), podczas której „Sikh” został zatopiony przez niemieckie nadbrzeżne działa przeciwlotnicze 88 mm, a „Zulu” zatonął po zbombardowaniu przez niemieckie bombowce nurkujące.

Od listopada 1942 z Malty operował „Nubian”, zwalczając skutecznie włoską żeglugę przybrzeżną i konwoje, wiosną 1943 dołączyły do niego także „Tartar” i „Eskimo”. M.in. 4 maja 1943 „Nubian” wraz z HMS „Petard” zatopił statek „Campobasso” (3566 BRT) i torpedowiec „Perseo”. Brały następnie udział w osłonie operacji desantowych na włoskie wyspy. W październiku 1943 trzy Tribale opuściły Morze Śródziemne.

Działania na Atlantyku i w kanale La Manche 1943-1945[edytuj | edytuj kod]

W maju 1943 do służby konwojowej i patrolowej na Atlantyku weszły pierwsze dwa kanadyjskie Tribale: HMCS „Iroquois” i „Athabaskan”. Działając w składzie 1. Grupy Wsparcia w Zatoce Biskajskiej, „Athabaskan” 28 sierpnia 1943 został uszkodzony niemiecką bombą kierowaną Hs 293 na południe od przylądka Finisterre (remont trwał do grudnia). W drugiej połowie roku do służby weszły pozostałe z pierwszej serii kanadyjskich Tribali: HMCS „Haida” i „Huron”. Po odbyciu od listopada 1943 pięciu konwojów do ZSRR, kanadyjskie Tribale razem z HMS „Ashanti” zostały przebazowane nad kanał La Manche i wraz z „Tartarem”, „Nubianem” i „Eskimo”, weszły w styczniu 1944 w skład nowo utworzonej 10. Flotylli Niszczycieli. W jej składzie zwalczały niemiecką żeglugę przybrzeżną i kutry torpedowe w kanale La Manche, głównie w nocnych akcjach. W nocy na 26 kwietnia „Haida”, „Huron”, „Athabaskan”, „Ashanti” z krążownikiem przeciwlotniczym HMS „Black Prince” zatopiły u brzegów Bretanii niemiecki duży torpedowiec T-29 i uszkodziły T-24 i T-27. Podczas kolejnego starcia w nocy na 29 kwietnia z niszczycielami „Haida” i „Athabaskan”, „Haida” zniszczyła T-27, lecz „Athabaskan” został storpedowany przez T-24 i zatonął (prawdopodobne jest, że został omyłkowo dobity przez brytyjski kuter torpedowy MTB 677)[6].

W nocy na 9 czerwca 1944 10. Flotylla w składzie: 19. dywizjon: HMS „Tartar”, „Ashanti”, HMCS „Haida”, „Huron”, 20. dywizjon: HMS „Eskimo” oraz niszczyciele HMS „Javelin” i polskie OORP „Błyskawica” i „Piorun”, starła się w bitwie koło wyspy Ushant (Ouessant) z niemieckimi niszczycielami. Cztery Tribale 19. dywizjonu zatopiły w niej niemieckie niszczyciele Z32 i ZH1 oraz uszkodziły Z24, przy czym „Tartar” został uszkodzony.

13 czerwca 1944 HMS „Ashanti” wraz z ORP „Piorun” zaatakował niemiecki konwój koło Jersey, topiąc trałowiec M-343 i uszkadzając inne. 21 czerwca „Haida” i „Eskimo” zatopiły okręt podwodny U-971. 28 czerwca „Eskimo” i „Huron” zatopiły trałowiec M-4611. W nocy z 14 na 15 lipca, „Tartar”, „Haida” i ORP „Błyskawica” zatopiły niemieckie patrolowce Uj-1420 i Uj-1421. 5 sierpnia „Tartar”, „Ashanti”, „Haida”, „Iroquois” z krążownikiem HMS „Bellona” zaatakowały konwój, topiąc trałowce M-263 i M-486, patrolowiec V-414 i mały statek „Otto”, „Haida” odniosła niewielkie uszkodzenia od ognia eskortowca SG-3. W nocy z 14 na 15 sierpnia „Iroquois” wraz z krążownikiem HMS „Mauritius” i niszczycielem „Ursa” zatopił przerywacz zagród minowych Sp-157 i trałowiec M-385 oraz uszkodził trałowiec M-275, a z 22 na 23 sierpnia ten sam zespół zatopił patrolowce V 702, V 717, V 720, V 729, V 730[7]. W związku z zanikiem aktywności floty niemieckiej i wyzwoleniem Europy Zachodniej, pod koniec 1944 i na początku 1945, Tribale używane były głównie do zadań eskortowych, m.in. na Morzu Północnym. 14 listopada 1944 „Nubian”, a w marcu 1945 „Haida” i „Iroquois” osłaniały lotniskowce dokonujące rajdów na Trondheim.

Działania na Pacyfiku 1942-1945[edytuj | edytuj kod]

HMAS „Arunta”, 1952

Pierwszy z australijskich Tribali HMAS „Arunta” rozpoczął służbę bojową w lecie 1942. W końcu sierpnia dostarczył posiłki wojskom walczącym z Japończykami w zatoce Milne na Nowej Gwinei. 29 sierpnia 1944 zatopił japoński okręt podwodny Ro-33 koło Port Moresby. HMAS „Arunta” i „Warramunga” następnie działały na południowo-zachodnim Pacyfiku, w składzie amerykańskiej 7. Floty, zajmując się głównie eskortą transportów, a także samemu transportem wojsk pomiędzy wyspami i wsparciem ogniowym desantów. 9-10 stycznia 1943 „Arunta” ewakuowała żołnierzy z Timoru. W marcu 1943 weszły w skład Task Force 74. M.in. w listopadzie 1943 „Warramunga” wspierała desant na Nowej Brytanii, w marcu 1944 na Wyspach Admiralicji. W nocy na 20 lipca 1944 „Warramunga” z dwoma kutrami torpedowymi PT-144 i PT-149 zniszczyła 3 japońskie barki desantowe koło Nowej Gwinei. 15 września oba niszczyciele wspierały desant na Morotai. 20 października 1944 oba niszczyciele w składzie Task Group 77.3 wspierały desant na Leyte. „Arunta” wzięła następnie udział w bitwie o Leyte – w starciu w cieśninie Surigao 24/25 października 1944. Następnie w dalszym ciągu wspierały operacje desantowe na Filipinach, a później wyspach Indonezji. 5 stycznia 1945 podczas desantu w zatoce Lingayen, „Arunta” została lekko uszkodzona przez japoński samolot. „Warramunga” i nowo wprowadzony do służby „Bataan” znalazły się wśród okrętów uczestniczących w Zatoce Tokijskiej przy podpisaniu kapitulacji Japonii 2 września 1945.

W 1945 na Daleki Wschód – do Trincomalee przerzucono niszczyciele brytyjskiej 10. Flotylli: HMS „Tartar”, „Eskimo” i „Nubian”. 13 marca 1945 „Eskimo” wspierał desant na wybrzeżu Birmy. 12 czerwca niszczyciele przechwyciły mały konwój japoński w rejonie wyspy Penang i „Nubian” zatopił ścigacz okrętów podwodnych Ch-57, a „Eskimo” transportowiec „Kuroshio Maru”.

Modernizacje powojenne[edytuj | edytuj kod]

Mostek HMCS „Haida” po modernizacjach – widoczne nowe działa 102 mm
HMAS „Bataan” w okresie wojny koreańskiej

Kanadyjskie powojenne Tribale: „Micmac” i „Nootka” otrzymały takie samo uzbrojenie główne (6 × 120 mm, 2 × 102 mm), lecz jako lekkie uzbrojenie plot zastosowano 6 działek 40 mm Boforsa (2xII, 2xI) i 2 działka 20 mm. Natomiast „Athabaskan” (II) i „Cayuga” otrzymały jako główne uzbrojenie 8 dział 102 mm. Pod koniec lat 40. na kanadyjskich Tribalach zdemontowano ostatnie stanowisko 2 dział 120 mm kosztem wzmocnienia uzbrojenia przeciwpodwodnego – otrzymały one po 2 miotacze bomb głębinowych Squid. W połowie lat 50. wszystkie kanadyjskie Tribale otrzymały zunifikowane uzbrojenie w postaci 4 dział 102 mm w dwóch stanowiskach na dziobie, podwójnie sprzężonej armaty plot 76 mm na rufie, 4 pojedynczych działek 40 mm Boforsa, 2 miotaczy Squid i 4 wyrzutni torped. Zmodernizowano przy tym wyposażenie elektroniczne i inne elementy wyposażenia.

Australijskie okręty „Arunta” i „Waramunga” po wojnie również otrzymały miotacz bomb głębinowych Squid kosztem zdemontowania ostatniego stanowiska dwóch dział 120 mm. Poczwórne działko 40 mm „pom-pom” zamieniono na podwójnego Boforsa 40 mm, uzyskując zestaw uzbrojenia: 4 × 120 mm, 2 × 102 mm, 8 × 40 mm (1xII, 6x1), Squid i 4 wyrzutnie torped. Na „Bataan” zamieniono jedynie uzbrojenie przeciwlotnicze na Boforsy.

Służba po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

W 1948 cztery pozostałe brytyjskie Tribale zostały skasowane, z uwagi na zużycie.

Australijskie HMAS „Bataan” i „Warramunga” oraz kanadyjskie HMCS „Cayuga” i „Athabaskan” (II) wzięły od lipca-sierpnia 1950 udział w wojnie koreańskiej. M.in. 20 września kanadyjskie Tribale wspierały operację dywersyjną – próbę zniszczenia mostu w okolicy Kunsan, a w październiku „Warramunga” i „Athabaskan” wspierały desant w Wonsan. Na początku grudnia wszystkie cztery, z dwoma innymi niszczycielami, ewakuowały Nampo. Następnie okręty uczestniczyły w blokadzie morskiej zachodniego wybrzeża Korei, połączonej z ostrzeliwaniem celów naziemnych, w tym takich, jak pociągi. 17 maja 1951 kanadyjskie Tribale wróciły do Kanady, lecz ponownie skierowano je do Korei we wrześniu. 30 października 1951 „Cayuga” odniósł niewielkie uszkodzenia od ognia dział lądowych na wyspie Sokto. Później w wojnie wzięły udział także HMCS „Iroquois” i „Nootka”.

Pod koniec lat 50. australijskie Tribale wycofano do rezerwy, następnie w latach 60. skasowano. Kanadyjskie Tribale również wycofano w latach 60., HMCS „Haida” jako jedyny z serii pozostawiono jako okręt-muzeum w Hamilton.

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

  • wyporność:
    • standardowa: 1854 t
    • pełna: 2519 t
  • wymiary:
    • długość: 114,9 m
    • szerokość: 11,12 m
    • zanurzenie maks.: 3,96 m
  • napęd: 2 turbiny parowe Parsonsa o mocy łącznej 44 000 KM, 3 kotły parowe wodnorurkowe Admiralicji, 2 śruby
  • prędkość maksymalna: 36 węzłów
  • zasięg: 5700 mil morskich przy prędkości 15 węzłów, 3200 Mm /20 w.
  • zapas paliwa: 524 t mazutu (505 t na okrętach australijskich i kanadyjskich)
  • załoga: 190 (w toku wojny: 260-300)

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

1938-1940:

  • 8 dział 120 mm (4.7in) QF Mk XII na podwójnych podstawach CP Mk XIX, osłoniętych maskami (4xII)
    • długość lufy: L/45 (45 kalibrów), donośność maksymalna 15 520 m, kąt podniesienia +40°, masa pocisku 22,7 kg, zapas amunicji 300 pocisków na działo (w tym 50 oświetlających)
  • 4 automatyczne działka przeciwlotnicze 40 mm Vickers Mk VIII pom-pom, poczwórnie sprzężone na podstawie Mk VII (1xIV)
    • długość lufy: L/39, donośność skuteczna w poziomie 3475 m, w pionie 1555 m, kąt podniesienia +80°, masa pocisku 0,907 kg,
  • 8 wkm plot Vickers 12,7 mm, poczwórnie sprzężone (2xIV)
  • 4 wyrzutnie torpedowe 533 mm QR Mk IX (1xIV) (4 torpedy Mk IX)
  • 1 zrzutnia (na 3 bomby) i 2 miotacze bomb głębinowych (20 bomb głębinowych)
Działa 102 mm Mk. XVI na HMCS „Haida” (po modernizacji)

1941-1948

  • 6 dział 120 mm QF Mk XII na podwójnych podstawach CP Mk XIX, osłoniętych maskami (3xII)
  • 2 działa uniwersalne 102 mm Mk XVI na podwójnej podstawie Mk XIX, osłonięte maską (1xII)
    • długość lufy: L/45, donośność maksymalna 18 150 m, w pionie 11 890 m, kąt podniesienia +80°, masa pocisku 15,88 kg
  • 4 automatyczne działka plot 40 mm Vickers Mk VIII pom-pom, poczwórnie sprzężone na podstawie Mk VII (1xIV)
  • 2-6 automatycznych działek plot 20 mm Oerlikon, pojedynczych (od 1941-1942, później ilość zwiększana do 10 (5xII))
  • 8 wkm plot 12,7 mm Vickers (2xIV) (do 1942)
  • 4 wyrzutnie torpedowe 533 mm QR Mk IX (1xIV) (4 torpedy Mk IX)
  • 1 zrzutnia (na 3 bomby) i 2 miotacze bomb głębinowych (20-30 bomb głębinowych)

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

  • hydrolokator Asdic
  • system kierowania ogniem artylerii: główny dalmierz i punkt kierowania ogniem Mk I, 3,6-metrowy dalmierz i punkt kierowania ogniem przeciwlotniczym Mk II (na nadbudówce dziobowej)
  • radar dozoru powietrznego Typ 286 (na niektórych od 1941), później Typ 291, od 1944 dozoru nawodnego Typ 293.
  • radar kierowania ogniem Typ 285 (od 1941, na stanowisku dalmierza)
  • radar dozoru nawodnego Typ 271 („Haida” i „Huron”)
  • namiernik emisji radiowej HF/DF (od 1942)

Przypisy rzeczowe[edytuj | edytuj kod]

  1. 4. Flotylla była do kwietnia 1939 oznaczona jako 1. Flotylla Niszczycieli Tribal. Geoffrey B Mason, HMS NUBIAN – Tribal-class Destroyer (dostęp 10-09-2009).
  2. 6. Flotylla była do kwietnia 1939 oznaczona jako 2. Flotylla Niszczycieli Tribal. Geoffrey B Mason, HMS MASHONA – Tribal-class Destroyer (dostęp 10-09-2009).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Marek Twardowski, Geneza niszczycieli typu J, K i N w: „Morza, Statki i Okręty” nr 1/2001, s. 50.
  2. 2,0 2,1 2,2 S.W.Patjanin: Esmincy..
  3. Data położenia stępki "Bedouin" według G. Mason, Bedouin – Tribal-class Destroyer w serwisie naval-history.net [dostęp 6-6-2009. Większość publikacji podaje jedynie styczeń 1937. W S. Patjanin błędna data 1. 6.1937 (nierealistyczny czas budowy).
  4. Według P. Wiśniewski Brytyjskie... – 18 przedziałów wodoszczelnych.
  5. Naval-history.net i Uboat.net. W publikacjach spotykane są inne daty zatopienia U-53.
  6. Grzegorz Bukała, Fatalny zbieg okoliczności czy tragiczna pomyłka? w: „Morza, Statki i Okręty” nr 5/1998, s. 18.
  7. Data zatopienia M-385 i zatopienie V 720 – źródło [1].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • S.W. Patjanin (С.В.Патянин): Esmincy tipa Tribal (Эсминцы типа „Трайбл”), seria Morskaja Kollekcja 1/2002 (główne źródło)
  • Piotr Wiśniewski: Brytyjskie niszczyciele typu Tribal, Profile Morskie nr 16, Wyszków 1999, ISBN 83-87918-25-3
  • Maurice Cocker, Ian Allan,Destroyers of the Royal Navy, 1893-1981, ISBN 0-7110-1075-7