Obywatel Kane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obywatel Kane
Citizen Kane
Obywatel Kane
Gatunek dramat obyczajowy
biograficzny
Data premiery 1 maja 1941
Kraj produkcji  Stany Zjednoczone
Język angielski
Czas trwania 119 min.
Reżyseria Orson Welles
Scenariusz Herman J. Mankiewicz, Orson Welles
Główne role Orson Welles,
Joseph Cotten,
Ruth Warrick,
Everett Sloane,
George Coulouris,
Ray Collins,
Agnes Moorehead
Muzyka Richard Wagner, Bernard Herrmann
Zdjęcia Gregg Toland
Scenografia Darrell Silvera, Van Nest Polglase, Perry Ferguson
Kostiumy Edward Stevenson
Montaż Robert Wise
Produkcja Orson Welles
Wytwórnia Mercury Productions
RKO Radio Pictures
Dystrybucja RKO Radio Pictures
Budżet $686,033

Obywatel Kane (Citizen Kane) – amerykański film fabularny z 1941 roku. Magnum opus Orsona Wellesa. Często uważany za najlepszy film w historii kina[1][2] jest szczególnie chwalony za swoją innowacyjność w zakresie kinematografii, muzyki i struktury nieliniowej narracji. Film był debiutem reżyserskim Orsona Wellesa, zagrał w nim także rolę tytułową. Miał wtedy 25 lat. Nominowany do Oscarów w dziewięciu kategoriach, otrzymał statuetkę za najlepszy scenariusz oryginalny[3].

Dzieło Orsona Wellesa jest przykładem film à clef, tj. przedstawia prawdziwą historię za fasadą fikcyjnego scenariusza, używając zmienionych nazwisk[4]. Opowiada on o życiu i spuściźnie Charlesa Fostera Kane'a, magnata prasowego, którego pierwowzór stanowi William Randolph Hearst. Welles użył także kilku wątków autobiograficznych[5]. W czasie, gdy film wchodził do kin, żadna z ponad dwudziestu gazet, które posiadał wówczas Hearst nie wspomniała o nim ani słowem. Opowiadana głównie w formie retrospekcji historia podąża za dziennikarskim śledztwem, którego zadaniem jest rozszyfrowanie słów "Różyczka" (ang. Rosebud), wypowiedzianych przez Kane'a na łożu śmierci. Widzimy, jak Charles Kane rozpoczyna karierę w świecie prasy; chce dostarczać wiadomości rzetelnych, służących społeczeństwu, ale z czasem przemienia się w żądnego władzy i wpływów bogacza.

Welles dotychczasową sławę zawdzięczał głównie działalności teatralnej i pracy w radiu. Szczególnie chwalony był za słuchowisko Wojna światów, które uważane jest za możliwie najlepiej przygotowaną produkcję radiową w dziejach[6]. Podpisał kontrakt z wytwórnią RKO Pictures w 1939 roku. Co niezwykłe, zwłaszcza dla początkującego reżysera, otrzymał pełną swobodę w doborze tematu filmu, obsady aktorskiej i swoich współpracowników. Dostał także prawo decydowania o końcowym kształcie filmu (ang. final cut priviledge). Po dwóch nieudanych próbach napisania scenariusza, podjął nad nim pracę razem z Hermanem J. Mankiewiczem. Film nakręcono w 1940 roku, a jego premiera miała miejsce 1 maja 1941 roku.

Uznany za sukces przez krytyków, film został jednak chłodno przyjęty przez widzów[7]. Szybko zniknął z obrotu kinowego. Wskrzesiła go jednak reewaluacja dokonana w latach pięćdziesiątych, głównie dzięki francuskim krytykom z wpływowego czasopisma Cahiers du cinema i ponownemu wprowadzeniu filmu na rynek amerykański w 1956 roku. Półoficjalny kompromis wśród krytyków filmowych[1][2] doprowadził do tego, że Roger Ebert stwierdził, że Obywatel Kane to "oficjalnie najlepszy film świata"[8].

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Orson Welles jako Charles Foster Kane

Fabuła to historia kariery potężnego magnata prasowego Charlesa Fostera Kane'a. Po jego śmierci reporter Jerry Thompson (William Alland) podejmuje próbę wyjaśnienia znaczenia słowa Różyczka (ang. Rosebud), wypowiedzianego przez Kane'a w chwili śmierci. Dziennikarz, poprzez serię rozmów z ludźmi z otoczenia swojego bohatera odkrywa powoli, jak skomplikowaną osobowością był ten enigmatyczny i na pozór pozbawiony skrupułów w robieniu kariery człowiek. Przez ostatnie lata życia mieszkał w rezydencji Xanadu[9], opatrzonej ogromnym napisem "Zakaz wstępu" (ang. No trespassing).

Thompsonowi nie udaje się rozwikłać zagadki słowa Różyczka, ale pod koniec filmu wśród płonących resztek majątku Kane'a można dostrzec płonące dzięcięce sanki, na których widnieje ten enigmatyczny napis. Ostatnie słowa Kane'a są nawiązaniem do jego dzieciństwa, które było prawdopodobnie najszczęśliwszym okresem jego życia[6]..

Pierwowzorem postaci Kane'a był William Randolph Hearst, ale Orson Welles dodał do niej elementy autobiograficzne. Welles umieścił także wątek innego multimilionera – Harolda McCormicka. Był on niezwykle aktywny w promocji swojej drugiej żony, Ganny Walskiej, śpiewaczki operowej. Welles i wielu innych uważało, że nie miała ona talentu. W filmie można ją zidentyfikować jako Susan.

Obsada i bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

Herman Mankiewicz, Orson Welles i John Houseman pracujący nad scenariuszem filmu
  • Orson Welles jako Charles Foster Kane: tytułowy Obywatel Kane, bogaty magnat prasowy, którego życie jest głównym tematem filmu.
  • William Alland jako Jerry Thompson: dziennikarz, którego zadaniem jest rozszyfrowanie ostatnich słów Kane'a. W filmie ukazuje się tylko w głębokim cieniu bądź tyłem do kamery.
  • Ray Collins jako Jim W. Gettys: rywal polityczny Kane'a zajmujący stanowisko burmistrza Nowego Jorku. Kane wydaje się być faworytem kolejnych wyborów, ale Gettys ujawnia szczegóły jego związku z Susan Alexander, niszcząc tym samym popularność kontrkandydata.
  • Dorothy Comingore jako Susan Alexander: początkowo kochanka Kane'a; później zostaje jego drugą żoną.
  • Joseph Cotten jako Jedediah Leland: najlepszy przyjacieł Kane'a i jego pierwszy współpracownik. Leland pracuje z nim przez cały okres rozwoju jego imperium, ale z czasem oddalają się od siebie. Kane zwalnia go, gdy ten w recenzji krytycznie odnosi się do operowego debiutu Susan Alexander.
  • George Coulouris jako Walter Parks Thatcher: skromny bankier, który zostaje prawnikiem Kane'a.
  • Agnes Moorehead jako Mary Kane: matka głównego bohatera.
  • Harry Shannon jako Jim Kane: ojciec.
  • Everett Sloane jako Pan Bernstein: lojalny przyjaciel i pracownik Kane'a.
  • Ruth Warrick jako Emily Monroe Norton Kane: pierwsza żona Kane'a, siostrzenica prezydenta. Zostawia go, gdy dowiaduje się o romansie z Susan Alexander. Umiera w wypadku samochodowym wraz ze swoim synem.
  • Paul Stewart jako Raymond: cyniczny kamerdyner; towarzysz Kane'a w ostatnich latach jego życia.

W napisach końcowych widnieje informacja, że „większość aktorów jest nowicjuszami. Mercury Theathre jest dumne, że mogło ich Państwu przedstawić.”

Nowatorstwo[edytuj | edytuj kod]

"Obywatel Kane" był filmem nowatorskim, zarówno pod względem technicznym jak i narracyjnym (m.in. "przeźroczysty" montaż i montaż wewnątrzkadrowy). Zastosowane w nim środki są w dzisiejszym kinie środkami formalnymi. Sławę przyniósł mu sposób realizacji i okoliczności powstania, a nie komercyjny sukces, który był raczej skromny. Przyczynił się do tego William Randolph Hearst, który przypuścił masową kampanię prasową przeciw filmowi[6].

Film nie został doceniony przez amerykańską publiczność. Przerósł ich oczekiwania, gdyż nigdy wcześniej nie opowiadano filmów wstecz tj. od śmierci bohatera do wydarzeń wcześniejszych. Został doceniony, gdy dotarł po wojnie na ekrany europejskie w 1947 roku.

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[10]:

Rok Nagroda Kategoria
1941 NYFCC najlepszy film
1942 Oscar najlepszy scenariusz oryginalny – Orson Welles i Herman J. Mankiewicz
Nominacja do Oskara najlepszy film
najlepszy aktor pierwszoplanowy – Orson Welles
najlepszy reżyser – Orson Welles
najlepsza muzyka w dramacie – Bernard Herrmann
najlepsza scenografia (filmy czarno-białe) – A. Roland Fields, Darrell Silvera, Perry Ferguson, Van Nest Polglase
najlepsze zdjęcia (filmy czarno-białe) – Gregg Toland
najlepszy dźwięk – John Aalberg (RKO Radio Studio Sound Department)
najlepszy montaż – Robert Wise
1998 Lista 100 najlepszych amerykańskich filmów wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego 001. miejsce
2005 Lista 100 najlepszych kwestii filmowych wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego 017. miejsce – Orson Welles jako Charles Foster Kane: "Rosebud."
2007 Lista 100 najlepszych amerykańskich filmów wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego – edycja z okazji 10-lecia 001. miejsce

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 AFI's 100 Greatest American Films, data dostępu: 18-07-2011
  2. 2,0 2,1 The 1,000 Greatest Films (ang.). [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-29)].
  3. AFI: Citizen Kane (1941), data dostępu: 18-07-2011
  4. "The films in my life" By François Truffaut, Da Capo Press, 1994, ISBN 0-306-80599-5, 9780306805998, pg 131
  5. Citizen Kane: Analyzing Major Characters, dostęp: 19-07-2011
  6. 6,0 6,1 6,2 100 najlepszych filmów świata. Emilia Janowska (red.), Dorota Anna Kopczyńska (red.), Marek Byczyński (tłum.). Ożarów Mazowiecki: Firma Księgarska Jacek i Krzysztof Olesiejuk – Inwestycje Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-7512-846-8.
  7. W obecnych czasach nie prowadzono jeszcze dokładnych statystyk co do sprzedaży biletów, więc ciężko jednoznacznie ocenić rozmiary tej porażki
  8. Roger Ebert: What's Your Favourite Movie?, data dostępu: 19-07-2011
  9. Nazwa zapożyczona od starożytnego miasta mongolskiego, Xanadu
  10. Obywatel Kane – Nagrody. www.filmweb.pl. [dostęp 13 marca 2010].
  11. Niektóre ważne filmy czyli tzw. lista watykańska. www.kultura.wiara.pl. [dostęp 22.04.2010].
  12. usccb.org Film and Broadcasting –Vatican Best Films List (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • The best of video - poradnik: kino, tv, sat., video. Warszawa: Oficyna Wydawnicza COMFORT, 1994.