Orson Welles

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
George Orson Welles
Orson Welles, fotografia Carla Van Vechtena z 1937
Orson Welles, fotografia Carla Van Vechtena z 1937
Data
i miejsce urodzenia
6 maja 1915
Kenosha
Data
i miejsce śmierci
10 października 1985
Los Angeles
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Orson Welles w Wikicytatach

George Orson Welles (ur. 6 maja 1915 w Kenosha, zm. 10 października 1985 w Los Angeles) – amerykański reżyser, producent, scenarzysta i aktor filmowy. Najbardziej znany z realizacji słuchowiska Wojna światów (1938) i filmu Obywatel Kane (1941).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Uczył się w latach 1925-1926 w szkołach w Madison i Woodstock, gdzie w Todd School for Boys założył zespół teatralny, występując jako aktor i inscenizator. W 1930 porzucił szkołę i podjął indywidualne studia u rosyjskiego malarza Borisa Anisfielda, następnie w Chicago Art Institute.

W 1931 wyjechał do Irlandii. Od października 1931 do stycznia 1932 występował w dublińskim Gate Theatre.

Po powrocie do Nowego Jorku zajmował się własnymi próbami dramatycznymi, odbył teatralne tournée po USA jako aktor. W 1934 wydał w nakładzie 90 tys. ilustrowany przez siebie zbiór dramatów Szekspira oraz zorganizował festiwal teatralny w Woodstock.

W końcu roku debiutował na scenach Broadwayu. W 1935 zaczął reżyserować w Theatre Group w Phoenix i nagrywać audycje radiowe dla NBC. W 1937 wraz z Johnem Housemanem otworzył w Nowym Jorku słynny Mercury Theatre. Pierwszym spektaklem był szekspirowski Juliusz Cezar, poprzedzający serię znakomitych przedstawień, w których Welles grał również główne role.

Wraz z tym zespołem realizował od połowy 1938 cykl słuchowisk radiowych dla CBS, adaptując znane utwory literackie, m.in. Wojnę światów Herberta George’a Wellsa, która wśród słuchaczy została odebrana jako rzeczywisty reportaż inwazji Marsjan na Ziemię i wzbudziła w New Jersey panikę.

Wiosną 1939, po zapewnieniu sobie warunków korzystnej współpracy z wytwórnią RKO, przystąpił do realizacji dwóch projektów – Jądra ciemności Josepha Conrada i The Smiler with the Knife Nicholasa Blake’a. Zdjęcia nie doszły do skutku.

Najsłynniejsze jego dzieło to Obywatel Kane, w którym zagrał także rolę tytułową. Film ten zapewnił mu nieśmiertelność w historii kina. Po zrealizowanym w 1941 filmie Wspaniałość Ambersonów, kilka projektów zostało przerwanych w trakcie realizacji. Film Journey into Fear ukończył Norman Foster, a RKO zrezygnowała z usług reżysera.

W 1947 Welles nakręcił Damę z Szanghaju z Ritą Hayworth. Jesienią 1947 wyjechał do Europy, pracował we Włoszech i Anglii.

Na swoim koncie ma również ekranizacje dzieł literatury klasycznej; (Williama Szekspira: Makbet i Otello oraz Franza Kafki: Proces).

W ostatnich 20 latach życia był aktywny jedynie jako aktor, głównie w charakterystycznych epizodach.

Wziął udział w nagraniu narracji do dwóch utworów amerykańskiego zespołu Manowar w 1982 – „Dark Avenger” oraz „Defender”, jak również słynnego intro do koncertów grupy – „Ladies and Gentlemen, from the United States of America – all hail... MANOWAR!”.

Ostatni raz pojawił się publicznie w programie Merva Griffina[1], 10 października 1985. Zmarł na atak serca[2].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Trzykrotnie żenił się. Z pierwszą żoną Virginią Nicholson (z którą miał dwójkę dzieci) wziął ślub 14 listopada 1934, rozwiódł się 1 lutego 1940. Druga żona to Rita Hayworth, z którą ożenił się 7 września 1943, a rozwiódł 1 grudnia 1948. Miał z nią córkę Rebeccę. Trzecia żona to Paola Mori, którą poślubił 8 maja 1955 (mieli córkę Beatrice).

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

W 1966 otrzymał nagrodę specjalną za wkład w kinematografię światową na Festiwalu Filmowym w Cannes. W 1970 został nagrodzony specjalnym Oscarem za całokształt twórczości. W 1975 został wyróżniony Life Achievement Award Amerykańskiego Instytutu Filmowego, zaś w 1982 nagrodą specjalną Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji.

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Scenarzysta[edytuj | edytuj kod]

Reżyser[edytuj | edytuj kod]

  • 1992 – Don Quijote de Orson Welles
  • 1984 – The Spirit of Charles Lindbergh
  • 1976 – F jak fałszerstwo (Vérités et mensonges)
  • 1972 – The Other Side of the Wind
  • 1971 – London
  • 1970 – The Deep
  • 1969 – The Merchant of Venice
  • 1969 – Gwiazda Południa (The Southern Star)
  • 1968 – Nieśmiertelna historia (The Immortal Story)
  • 1965 – Falstaff (Campanadas a medianoche)
  • 1962 – Proces (Le Proces)
  • 1960 – Dawid i Goliat (David e Golia)
  • 1958 – Dotyk zła (Touch of Evil)
  • 1955 – Pan Arkadin (Mr. Arkadin)
  • 1955 – Moby Dick Rehearsed
  • 1952 – Otello (The Tragedy of Othello: The Moor of Venice)
  • 1949 – Czarna magia (Black Magic)
  • 1948 – Makbet (Macbeth)
  • 1947 – Dama z Szanghaju (The Lady from Shanghai)
  • 1946 – Intruz (The Stranger)
  • 1943 – Podróż do krainy strachu (Journey Into Fear)
  • 1942 – Wspaniałość Ambersonów (The Magnificent Ambersons)
  • 1941 – Obywatel Kane (Citizen Kane)
  • 1938 – Too Much Johnson

Zdjęcia[edytuj | edytuj kod]

  • 1942 – Wspaniałość Ambersonów (The Magnificent Ambersons)

Scenografia[edytuj | edytuj kod]

  • 1955 – Pan Arkadin (Mr. Arkadin)

Aktor[edytuj | edytuj kod]

Użyczył głosu[edytuj | edytuj kod]

Producent[edytuj | edytuj kod]

  • 1970 – The Deep
  • 1955 – Pan Arkadin (Mr. Arkadin)
  • 1952 – Otello (The Tragedy of Othello: The Moor of Venice)
  • 1948 – Makbet (Macbeth)
  • 1947 – Dama z Szanghaju (The Lady from Shanghai)
  • 1944 – Dziwne losy Jane Eyre (Jane Eyre)
  • 1943 – Podróż do krainy strachu (Journey Into Fear)
  • 1942 – Wspaniałość Ambersonów (The Magnificent Ambersons)
  • 1941 – Obywatel Kane (Citizen Kane)
  • 1938 – Too Much Johnson

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]