Skyfat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wybity w elektronie skyfat Manuela I Komnena

Skyfat (miseczka) (z gr. σκύφος skýphos – czarka) – określenie dawnych monet o kształcie wklęsło-wypukłym, przede wszystkim bizantyjskich z okresu późnego średniowiecza.

Skyfat nie jest nominałem, lecz jedynie techniczną odmianą monety. Pojęcie to pojawiło się w XIX wieku wskutek omyłkowego stosowania łacińskiego określenia scyphatus spotykanego w dokumentach południowoitalskich z XI-XII stulecia[1]. W rezultacie termin ten zaczęto odnosić do wklęsłych monet Bizancjum bitych z kruszców szlachetnych (złoto, elektron, srebro) oraz z miedzi – głównie w okresie od 3. ćwierci XI do XIV wieku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do najwcześniejszych monet o tej formie (łac. nummi scyphati) należą solidy skyfatowe z końca X - pocz. XI wieku. Pierwsze pochodzą z czasów panowania Bazylego II i jego współregenta Konstantyna VIII, jednakże stałe ich emisje rozpoczęto dopiero za rządów Nicefora III[2].Wśród późniejszych nominałów emitowany był w ten sposób złoty histamenon i hyperpyron oraz aspron bity z elektronu i srebra względnie bilonu. Charakteryzował je wypukły awers i wklęsły rewers. W XII stuleciu i później stosowano względem „miseczek” częściej określenie trachea (z gr. tráchys – nie równy)[3].

Istotny powód wytwarzania pieniądza w takiej postaci pozostaje nieznany. Według najczęstszych przypuszczeń teoretycznych podobne kształtowanie krążka miało ułatwiać układanie monet w stosy. Inne wyjaśnienie mówi wprost o łatwości zbierania takiego pieniądza z gładkiej powierzchni. Wśród nowszych poglądów znaleźć też można hipotezę, że skyfaty mogły mieć szczególne przeznaczenie w obrocie handlowym z Rusią i Waregami.

Poza bizantyńskim systemem monetarnym skyfaty emitowały również niektóre państwa mające żywe kontakty handlowe ze Wschodem. Naśladownictwa takie wypuszczały pewne mennice południowoitalskie (m. in. Palermo), a przede wszystkim normańscy władcy Sycylii i Apulii w XII wieku (np. Roger II). Wiadomo, iż monety w tej postaci bite były okresowo w Niemczech oraz przez Węgrów i Arabów[4].

W kontekście ogólnohistorycznym monety tego kształtu najwcześniej stosowano w starożytnej Grecji, bo już w VI-IV w. p.n.e. Były to statery z „białego złota” (elektronu), z których głównie znany był małoazjatycki Kyzik. Bez wątpienia nawiązywały do nich też emisje celtyckich złotych staterów muszlowych z I wieku p.n.e., typowe dla wschodnich Celtów, a będące naśladownictwem złotych monet macedońskich[5]. Postać skyfata miały także srebrne monety arabskich Himjarytów bite na wzór rzymskich denarów w połowie I-II w. n.e.[6]

Przypisy

  1. Np. w Kronice z Cassinum czy w bulli papieża Innocentego II z 1139 r., a także w in. dokumentach XII-wiecznych (wg E. Martinori, La moneta – Vocabolario generale, Roma 1915, s. 450), gdzie termin skyphatus błędnie wywiedziono od skyphos. W istocie określenie to pochodzi prawdopodobnie od arabskiego shafah (krawędź, brzeg), odnosząc się do szerokiej, zwracającej uwagę obwódki stempla na krążku monety (Ph. Grierson, Byzantine coinage, Washington 1999, s. 59 ; A. P. Kashdan (red.), The Oxford Dictionary of Byzantium, New York-Oxford 1991, s. 1857).
  2. H. Kahnt, Das grosse Münzlexikon von A bis Z, Regenstauf 2005, s. 448.
  3. A. P. Kashdan (red.), dz. cyt., s. 2101.
  4. Cyt. wyłącznie za H. Fengler, G. Gierow, W. Unger, Słowar’ numizmata, Moskwa 1993.
  5. Popularnie zwane są także „tęczowymi miseczkami” [niem. Regenbogenschüsselchen] (J. Melville Jones, A dictionary of ancient Greek coins, London 1986).
  6. D.R. Sear, Greek imperial coins and their values, London 2001, s. 561-562.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Philip Grierson, Byzantine coins, Methuen, London 1982
  • Philip Grierson, Byzantine coinage, Dumbarton Oaks, Washington 1999
  • Konrad Klütz, Münznamen und ihre Herkunft, Moneytrend Verlag, Wien 2004
  • Helmut Kahnt, Das große Münzlexikon von A bis Z, Regenstauf 2005

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]