Denar

Denar (łac. denarius, l.mn. denarii) – dawna moneta srebrna. Pierwszy raz wybita w Rzymie ok. 215/214 roku p.n.e. Nazwa pochodzi z łac. deni – po dziesięć, gdyż wówczas miała wartość dziesięciu brązowych asów.

W okresie Republiki

Denar z czasów Republiki

Denar jako monetę obiegową zaczęto bić w okresie II wojny punickiej (218-201 p.n.e.). Pierwotnie jego normatywna waga wynosiła 4,55 g, tj. 1/72 rzymskiej libry, czyli funta. Pierwsze denary miały na awersie głowę bogini Romy i znak wartości "X", tj. 10 asów, zaś na rewersie konne postacie Dioskurów (Kastora i Polluksa) oraz napis "ROMA".

Pod koniec II wieku p.n.e., w czasach Gajusza Grakcha (ok. 123 roku p.n.e.) zmieniono relacje denara, którego wartość wynosiła teraz 16 asów. W Rzymie republikańskim emitowano również techniczną odmianę tej monety, jaką był tzw. serratus, czyli denar nacinany na obrzeżu. Inną odmianą był denar suberatus, czyli jedynie pokrywany srebrem, a będący produktem fałszowania obiegowego pieniądza.

W okresie Cesarstwa

Denar Septymiusza Sewera z 204 r.

Za rządów Oktawiana Augusta (27 p.n.e.-14.n.e) denar ważył 3,89 g i odpowiadał 4 sestercjuszom, 8 dupondiusom (dwuasom), 16 asom i 64 kwadransom (ćwierćasom). Cesarz Neron (54-68 n.e.) w wyniku reformy z 64 r. obniżył jego wagę z 3,89 do 3,43 grama, czyli do 1/96 funta. Poważną dewaluację w latach 193-196 n.e. trzykrotnie przeprowadził cesarz Septymiusz Sewer, obniżając ilość srebra w monecie z 81% do 54%. Reformy te spowodowały, że denar odtąd stał się właściwie pieniądzem kredytowym ; jedynie moneta złota miała charakter pełnowartościowy.

W III stuleciu pogłębiający się kryzys polityczny i ekonomiczny imperium odbił się mocno na systemie monetarnym, doprowadzając go do ruiny. W połowie III w. denar zawierał jedynie ok. 2-3% srebra, stając się właściwie monetą miedzianą. Emisji jego praktycznie zaniechali następcy cesarza Gordiana III (238-244). Na krótko przywrócono go za Aureliana (270-275), ale tylko jako drobną rozmienną monetę z brązu o wadze ok. 2,6 g, w której zawartość srebra wynosiła teoretycznie 2,5 proc..

Mimo to, jako pieniądz obrachunkowy (denarius communis) stosowany był aż do reform Dioklecjana w końcu III stulecia. Nieudaną próbą odnowienia wartościowego denara było wprowadzenie wówczas srebrnego argenteusa.

Denar w kontekście biblijnym

Ewangeliczny denar "z obrazem i napisem Cezara" (Tyberiusza) do opłacania podatku

W Nowym Testamencie rzymski denar wymieniany jest niejednokrotnie jako dobrze znany miernik wartości. W Ewangelii św. Mateusza stanowi on równowartość dziennej pracy robotnika (Mt 22,2.9-10.13) ; tyle samo wynosił w czasach Jezusa podatek na rzecz świątyni, zwany w literaturze "groszem czynszowym" (Mt 22,19-21 ; Mk 12,15 ; Łk 20,24). Opiekę nad rannym (Samarytaninem) w gospodzie zapewniano za 2 denary (Łk 10,35), ale flakon (bądź funt) wonnego olejku z nardu wart był aż dwieście (Mk 14,5 ; J 12,5). W denarach wyliczany jest też dług (Łk 7,41) oraz ilość chleba potrzebna dla ludzkiej gromady (Mk 6,37 ; J 6,7).

Już pod koniec I w. n.e. za denar można było według św. Jana nabyć tylko kwartę pszenicy lub 3 kwarty jęczmienia (Ap 6,6). Za życia Jezusa miał on w Palestynie wartość ok. 1 drachmy, co odpowiadało 1/4 szekiela

W mennictwie i tradycji europejskiej

Denar Karola Wielkiego (1,36 g) z monogramem karolińskim na rewersie

W średniowieczu od X stulecia aż do ok. połowy XIII w. denarem nazywano niemal każdą monetą srebrną w wielu nowopowstałych chrześcijańskich państwach Europy, kierując się tradycją odziedziczoną po Rzymianach i nawiązując do prestiżu imperium rzymskiego. Do czasu zastąpienia go groszemdenar był podstawową srebrną jednostką monetarną w całej Europie zachodniej i środkowej. Przy tak ogromnym rozprzestrzenieniu zyskał swoiste nazwy miejscowe: pens (penny) w Anglii, pfennig (fenig) w Niemczech, a we Francji denier (łac. novus denarius).

Jako pierwszy bił go frankoński Pepin I Mały (751-68), ale szerzej wprowadził na zachodzie Europy pod koniec VIII wieku Karol Wielki. Jego funt (livra czyli libra) o wadze ok. 480 g, dzielił się na 20 solów (solidów), każdy po 12 denarów. W ten sposób zgodnie z karolińską stopą menniczą wybijano 240 denarów (wagi ok. 1,7 g i średnicy ok. 21 mm) z funta czystego srebra.Późniejsze srebrniki Karola (812-14 r.) nosiły na wzór rzymskich napis IMP[erator] AVG[ustus] i portret władcy w wieńcu laurowym. Waga ich potem obniżyła się do 1,5-1 g ; za Filipa I (pocz. XII w.) do monety dodawano trzecią część miedzi. Za rządów Ludwika VI Grubego (1108-37) była to już tylko w połowie moneta srebrna. Bito ją jednak (jako niewielki miedziak) do czasu panowania Ludwika XVI, kiedy to zaniechano ostatecznie.

W Anglii, naśladując denar karoliński, dość wcześnie wprowadzono pens za rządów krola Offy (757-794). W XII-XIV w. pensy znane były też pod nazwą sterlingów (easterlingów) - stąd późniejsze pojęcie funt szterling. W wiekach średnich była to główna angielska moneta obiegowa i przetrwała ona (choć jako niski nominał) do czasów Jerzego I (1714-27), ostatecznie zamieniona (1797) na miedziak. Do 1971 r. pens przez wieki oznaczano tradycyjnie symbolem "d" - od denarius Na wzór angielskich bito penningi w krajach skandynawskich ; zachowały się one dotąd tylko w walucie fińskiej (pennia - pens). W angielskim systemie monetarnym karolińska stopa mennicza przetrwała dłużej niż gdziekolwiek na świecie, bo aż do początku lat 70. XX wieku.

Niemieckie fenigi (ok. 1,2 g) wypuszczano od X w., też wedle stopy karolińskiej, jednakże waga i próba tej monety były niejednakowe w różnych częściach Niemiec. Ponadto z upływem czasu zawartość srebra w monecie wraz z jej wagą obniżała się (np. w kon. XV w. - tylko ok. 0,3 g). W XVII w. fenig bito już z miedzi. Nazwa przez stulecia przetrwała jednak w walucie niemieckiej nawet po wprowadzeniu srebrnej marki Rzeszy (1871), podzielnej na 100 fenigów, a także po wszystkich jej transformacjach w XX stuleciu - zarówno w okresie międzywojennym, jak i po II wojnie światowej.

W Hiszpanii ślad tej tradycyjnej nazwy zachował się dotąd w języku jako ogólna nazwa pieniędzy (dinero) ; podobnie w Portugalii (dinheiro) i we Włoszech (danaro albo denaro). W Europie XX wieku antyczna nazwa znalazła odbicie w walucie Jugosławii (od 1920 r.) i ostatnio (1993) - Macedonii.

Poza Europą

Dinar Umajjadów z pocz. VIII w.

Na arabskim Bliskim Wschodzie nazwę starożytnego denara przeniesiono na monetę złotą wagi 4,25 g, wartą początkowo 10 srebrnych dirhemów, a wprowadzoną za kalifa Abd el-Malika na wzór bizantyjskiego solida i zwaną dinarem. Miano to, mocno utrwalone w arabskiej tradycji, w czasach nowożytnych dało początek nazwom jednostek monetarnych wielu nowopowstałych muzułmańskich państw Bliskiego Wschodu i Maghrebu: Iraku (1932 r.), Jordanii (1950), Tunezji (1958), Algierii (1964), Libii (1971), Jemenu, Bahrajnu, Kuwejtu , a także Iranu

Denar na ziemiach polskich

Według badań St. Suchodolskiego, monety wiązane dotąd z osobą Mieszka I pochodziły od jego wnuka Mieszka II i są o około 30 lat późniejsze niż dotąd uważano. Mieszko II, syn Bolesława Chrobrego bił monetę jeszcze za życia ojca – jako następca tronu. Emisje te historycy łączyli przedtem z osobą jego dziadka noszącego to samo imię - Mieszka I.

Pierwszymi zatem monetami polskimi były nie denary Mieszka I, lecz jego następcy - Bolesława Chrobrego. Przy średnicy 16-21 mm ważyły około 1,5 grama i odpowiadały 1/240 grzywny (grzywna równała się ok. 400 g). Denary Bolesława II Śmiałego (1058-79) wahały się wagą od ok. 0,4 do 1,1 g (wg stopy menniczej - 0,9 g) przy bardzo zmiennej próbie srebra, mając też średnicę zmniejszoną do 11-15 mm. Podstawą ich był nie funt karoliński, lecz grzywna krakowska (ok. 210 g). Za Władysława Hermana (1079-1102) pojawiły się monety lekko wklęsłe, o kształcie miseczkowatym. Natomiast wypuszczane samowolnie przez wojewodę Sieciecha są pierwszą polską obiegową monetą prywatną kursującą na równi z książęcą.

Mieszko III Stary (1173-1202) wprowadził do obiegu nowe cienkie denary o większej średnicy, ale mniejszej wadze (0,35-0,85 g). Z czasem ich wagę oraz próbę obniżano tak, że na przełomie XIV/XV wieku ważyły zaledwie ok. 0,15-0,25 g. Służyło temu praktykowanie zapożyczonej z zachodu Europy tzw. renowacji monety (renovatio monetae), polegające na przymusowej okresowej wymianie całej krążącej masy monetarnej na nowy pieniądz. Przy stosowanym niekorzystnym kursie wymiennym (mniej otrzymanych monet z gorszego srebra za więcej zwróconych starych z lepszego kruszcu) oznaczało to ukrytą szybką dewaluację denara, który już wówczas nie był pełnowartościowy.

Denar z czasów Władysława Łokietka z napisami WLADISLAVS (awers) i R[ex] POLONIE (rewers)

W XIII w. większość denarów bitych przez polskich książąt miała postać cienkiej, łamliwej blaszki - brakteata (na Śląsku upowszechniła się forma brakteata guziczkowego). Na Śląsku mającym większe zasoby srebra i lepsze możliwości rozwoju gospodarczego, ok. 1290 r. wprowadzono do obiegu kwartniki, tj. denary kwartnikowe (denarii quartenses) o wysokiej zawartości kruszcu (do 0,940) i zwiększonej wadze (1,8-2 g). "Reforma kwartnikowa była samodzielnym dziełem władców śląskich i miała charakter pionierski". Niską wartość miały denary emitowane w państwie krzyżackim (zwane też fenigami), gdzie z grzywny chełmińskiej (200 g) wybijano ich 720 o wadze ok. 0,28 g.

W okresie po reformie groszowej (przeprowadzonej na ziemiach polskich przez Wacława II Przemyślidę, 1300-1305) znaczenie denara – szczególnie w większych transakcjach – zmalało na rzecz grosza, tym niemniej wciąż wybijano go w dużych ilościach. Mimo że na przełomie XIV-XV wieku waga denara wynosiła już tylko 1/10 tego, co we wczesnym średniowieczu, nigdy nie zmieniono jego nazwy. Jedynie na Pomorzu Zachodnim oraz na Śląsku stosowano określenia Slavicales lub parvi na określenie monet odbiegających swą wartością od innych współczesnych denarów będących w obiegu. Na Śląsku od XIV w. denar zwano halerzem.

Za Kazimierza Wielkiego dodatkowo pojawiły się półdenary, czyli obole. Jagiellonowie emitowali denarki jako najmniejszą swoją monetę. Wiele ich wybijali zwłaszcza Władysław Jagiełło i Kazimierz Jagiellończyk.

Denary wypuszczano jeszcze przez cały wiek XVI, już jako najdrobniejszą monetę wartości zaledwie 1/10 - 1/18 grosza. Z czasów Zygmunta III Wazy ostatnie emisje pochodzą z 1624-26 roku (na Litwie emitowano do 1582 r.). Jednak była to już faktycznie moneta miedziana o wadze 0,33 g i na jeden grosz przypadało 18 denarów. Za rządów Jana II Kazimierza, w latach 1652-1653 wybito w niewielkich ilościach denar o wadze 0,53 grama. Natomiast w obrachunkach pojęcie denara (zwanego u nas w późniejszych czasach pieniążkiem) zachowało się aż do początków XIX stulecia.

Literatura

• Betlyon J. W.: Pieniądze [w] Encyklopedia biblijna (pod red. P. J. Achtemeiera). Warszawa 1999
• Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Poznań - Warszawa 1980
• Cywiński H.: Dziesięć wieków pieniądza polskiego. Warszawa 1987
• Kałkowski T.: Tysiąc lat monety polskiej. Kraków 1963
• Kiersnowski R.: Początki pieniądza polskiego. Warszawa 1962
• Kiersnowski R.: Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich. Warszawa 1964
• Kiersnowski R.: Moneta w kulturze wieków średnich. Warszawa 1988
• Kowalski M.: Vademecum kolekcjonera monet i banknotów. Wrocław - Warszawa 1988
• Kunisz A.: Numizmatyka rzymska [w] Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t.I. Warszawa 1982, ss. 269-304
• Kunisz A.: Denar i antoninian. Z problematyki obiegu monetarnego w Cesarstwie Rzymskim w III w.n.e. [w] Studia Historyczne, t. XVI (1973)
• Szwagrzyk J.A.: Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w. Wrocław 1973
• Szymański J.: Nauki pomocnicze historii. Warszawa 2001

Zobacz też

• system monetarny w cesarstwie rzymskim.
• bigatus
• serratus
• suberatus
• denar Princes Polonie