Sonda (program telewizyjny)
| Sonda | |
 Symbol programu Sonda |
|
| Rodzaj programu | program popularnonaukowy |
| Kraj produkcji |  Polska |
| Język | polski |
| Prowadzący | Zdzisław Kamiński Andrzej Kurek |
| Data premiery | 8 września 1977 |
| Lata emisji | 1977-1989, 2011 - (powtórki) |
| Liczba odcinków | ok. 490 |
| Czas trwania odcinka | ~30 minut |
| Produkcja | |
| Produkcja | TP |
| Stacja telewizyjna | TP program 1 i 2, TVP Historia |
Sonda – popularnonaukowy program telewizyjny nadawany przez Telewizję Polską w latach 1977–1989.
Prowadzony był przez Zdzisława Kamińskiego i Andrzeja Kurka, a współtworzony przez Tomasza Pycia oraz Marka Siudyma. Emisja nowych odcinków została zakończona we wrześniu 1989 roku z powodu śmierci obu prowadzących, którzy zginęli w wypadku samochodowym pod Raciborzem.
Według dostępnych (m.in. dzięki Tomaszowi Pyciowi) zapisów, na antenie ukazało się prawie pięćset programów premierowych. Łącznie z powtórzeniami i programami zrealizowanymi po wrześniu 1989 r., ukazało się ponad 560 programów.
Brak taśmy w ówczesnej telewizji spowodował wykasowanie wielu odcinków programu − szczególnie tych najstarszych. Zapisy zostały utracone bezpowrotnie.
Spis treści |
[edytuj] Formuła programu
Pierwsze wydania Sondy realizowane były w formule typowego magazynu w studiu, z udziałem gości i felietonami filmowymi.
Wkrótce jednak wykrystalizowała się docelowa formuła programu:
- Każdy odcinek poświęcony był jednemu zagadnieniu z dziedziny nauki lub techniki.
- Dwaj prowadzący program dyskutowali zagadnienie reprezentując przeciwstawny pogląd sceptyka i entuzjasty, unikając sugerowania widzowi ostatecznego rozstrzygnięcia.
- Dyskusja odbywała się najczęściej w studiu, połączona była z wykonywaniem doświadczeń oraz prezentacją pomocy poglądowych. W niektórych przypadkach program odbywał się poza studiem, np. w zakładach przemysłowych.
- Dyskusja zawierała element komizmu i inscenizacji - prowadzący często występowali przebrani w kostiumy, ważną rolę grała scenografia.
- Doświadczenia i prezentacje wykonywane były najczęściej za pomocą prostych i pomysłowych, często jakby "domowych" środków. Jedną z przyczyn wymuszających tę formułę były skromne środki finansowe jakimi, w porównaniu z dzisiejszą telewizją, dysponowali twórcy programu.
- Dyskusja była przeplatana i podsumowywana felietonami filmowymi, pokazującymi szersze tło zagadnienia oraz przykłady jego zastosowań.
- W dyskusji unikano sięgania do zawiłych teorii, których nie można zobrazować. Stanowiło to ogromną siłę edukacyjną programu. Oglądać go mógł każdy, dziecko, dorosły czy osoba w podeszłym wieku. Polonista, matematyk, fizyk, mechanik, każdy kto tylko wykazywał zainteresowanie nauką i techniką. Z tego powodu program kształcił dzisiejszych techników i nauczycieli.
[edytuj] Historia programu
Program Sonda zastąpił na antenie Telewizji Polskiej popularną podówczas audycję Eureka. Autorką pierwszego pomysłu programu była Zofia Żukowska. Jego redakcję i prowadzenie rozpoczął Andrzej Kurek, wspomagany przez ówczesnego redaktora naczelnego Jacka Kunickiego, Zofię Żukowską i Wandę Konarzewską.
Pierwszy odcinek został nadany 8 września 1977 roku. Źródła podają, że prowadził go Andrzej Kurek wraz z Wandą Konarzewską[1]. W archiwum nie zachowała się kopia tego wydania. Dwa tygodnie później razem z Kurkiem zaczął występować Zdzisław Kamiński.
Z czasem zespół redakcyjny poszerzył się. W rozkwicie zespół tworzyło 6 dziennikarzy, kierownik produkcji i scenograf. Materiały filmowe wykorzystywane w programie redaktorzy zdobywali za darmo, głównie poprzez ambasady i ośrodki kultury (filmoteki), przedstawicielstwa handlowe, zarówno krajów socjalistycznych jak i krajów zachodnich; także poprzez kontakty osobiste. Po raz pierwszy telewizja zakupiła dla Sondy materiał dopiero w roku 1986, dopiero po zrealizowaniu kilkuset programów. Dlatego też obecnie powtórna emisja programu jest uzależniona od ustalenia praw do materiałów ilustracyjnych (choć niektórzy sugerują, że jest to tylko jedna z wymówek TVP aby nie prowadzić reemisji).
29 września 1989 roku Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński, a także prowadzący samochód marki Peugeot Andrzej Gieysztor zginęli w wypadku samochodowym w Raciborzu-Brzeziu[2], gdzie - w Raciborskiej Fabryce Kotłów "Rafako" - mieli zbierać materiały do kolejnego programu "O współczesnej technice masowych wierceń otworów dla potrzeb przemysłu energetycznego i inżynierii chemicznej"[3]
Przyczyną wypadku było czołowe zderzenie z ciężarówką, najprawdopodobniej w wyniku nadmiernej prędkości (śledztwo wykluczyło wersję mówiącą o poślizgu na plamie oleju). Kurek i Kamiński pochowani zostali na cmentarzu w Pyrach pod Warszawą[2][4].
Wszystkie scenariusze, opracowane przez członków zespołu i wykorzystane do realizacji programów zostały przekazane do archiwum TVP. W tymże archiwum znajdują się taśmy z zachowanymi odcinkami Sondy (patrz tabela poniżej). W 1992 roku część odcinków Sondy zostało wydanych na 34 kasetach VHS przez firmę BRAWO.
[edytuj] Logo i czołówka programu
Logo Sondy stworzył Andrzej Kurek. Wykorzystał on symbol yin i yang 
. Najbardziej jednak kojarzonym z Sondą symbolem stała się czołówka programu.
Na wizyjną czołówkę składały się następujące materiały filmowe :
- lot sondy Mariner 5
- wybuch supernowej
- podział jądra komórkowego z widocznymi chromosomami
- moment zapłonu silnika rakiety Saturn 5
- zdjęcia satelitarne cyklonu
- mieszanie się oleju z wodą w stanie nieważkości
- montaż elementów układu scalonego
- kolaż ujęć z filmów popularnonaukowych produkcji ZSRR
- Płytka Pioneera na tle gwiazd
Czołówka została zmontowana na taśmie filmowej 16 mm z wykopiowań z kilku materiałów filmowych i z plansz zamówionych w Studiu Eksperymentalnym TV. Materiały filmowe pozyskano z bibliotek filmowych przy ambasadach (USA, Anglii, Francji, ZSRR) i ośrodków kultury różnych państw. Główną pracę przy montażu wykonał Andrzej Kurek z pomocą kwalifikowanej montażystki Bożeny Szostkowskiej. W późniejszym okresie plansze do programu wykonywane były na prywatnym komputerze ZX Spectrum 48KB przez Andrzeja Kurka.
Czołówka dźwiękowa: Czas trwania 46 sek. Autor nieznany (prawdopodobnie wykorzystano utwór z biblioteki utworów tzw. "library music"). Według Tomasza Pycia czołówka zmontowana została przez Teresę Bancer, rzekomo z następujących utworów:
| Opis na obwolucie taśmy (pisownia oryginalna) | Uwagi |
|---|---|
| Quincy Jones - "Gruby tatuś" | Quincy Jones - "Fat Poppadaddy", LP "They Call Me Mister Tibbs" (UA Records 1970) |
| Teresa Bancer - "Milczenie" | |
| Stockhausen - "Etiuda" | Karlheinz Stockhausen - "Etude" (1952), CD "Stockhausen Complete Edition 3" (SCE 1992) |
| Luening-Ussachevsky - "Król Lear" | Vladimir Ussachevsky & Otto Luening - "King Lear Suite for orchestra" (1956) |
| Maliszewski - "Zmienność myśli" | Ergo Band - "Zmienność myśli" (muz. Aleksander Maliszewski), LP "Ergo Band / Grażyna Łobaszewska" (Muza 1978) |
[edytuj] Spis odcinków
Z uwagi na dużą liczbę odcinków spis został zamieszczony w osobnym artykule.
[edytuj] Emisja programu w telewizji po roku 1989
Od czasu tragicznej śmierci prowadzących Sonda właściwie przestała być emitowana. W 1990 roku wyemitowano jeszcze trzy odcinki premierowe wcześniej nie emitowane i jedną powtórkę. Były to odcinki: "Sen na jawie", "Hikari znaczy błyskawica" (powtórka), "Nasze kochane zwierzęta" i "Rezerwat". Wszystkie następne emisje były już tylko powtórkami wcześniejszych odcinków.
25 października 1992 roku wyemitowany został program wspomnieniowy o Andrzeju Kurku i Zdzisławie Kamińskim pt. "Dwaj ludzie z Sondą".
26 października 2002 roku na antenie TVP 2 wyemitowano odcinek "Do utraty uchu".
W 2009 roku na antenie TVP Historia fragmenty Sondy wyemitowano w programie "Bez komentarza" oraz w programie "Czas przeszły dokonany". W programie "Bez komentarza" 27 września (premiera, z późniejszymi powtórkami) wyemitowano fragmenty następujących odcinków: "Węzeł", "Towarzystwo płaskiej Ziemi" i "Pełnym wiatrem". Natomiast w programie "Czas przeszły dokonany" 29 września (premiera, z późniejszymi powtórkami) wyemitowano fragmenty odcinków: "Tajemnice snu", "IKAR 2000" i "Na krańcach widma". 12 grudnia 2009 roku na antenie TVN Style w programie "66 niezapomnianych programów tv" Sonda zajęła 11 miejsce w rankingu. W programie wykorzystano krótkie fragmenty następujących odcinków Sondy: "Plaster rzeczywistości", "Salmed '82 - Płuco", "Zoo", "Okrągła tajemnica", "Głęboki oddech", "Olej", "Siła", "Silentum universi", "Kolor", "Ubranko na miarę" i "Promień nadziei".
27 marca 2010 roku na antenie TVP Info w programie "Tv nostalgia" wyemitowano fragmenty następujących odcinków Sondy: "Skóra", "Salmed '82 - Płuco", "Łata", "Siła", "Okrągła tajemnica", "Z nędzy do pieniędzy", "Test" cz. 1, "Promień nadziei", "X", "Cierpienia wynalazcy", "Ogień", "Zagadka mężczyzn", "Ubranko na miarę", "Głęboki oddech", "Gry wojenne" i "Opowieści warsztatowe". W 2010 roku (29 i 30 września) swoje powtórki miał program "Bez komentarza" z 2009 roku.
Od 2 września 2011, od poniedziałku do piątku o 18:30, TVP Historia rozpoczęła regularną reemisję "Sondy" .[5]. Od 2 stycznia 2012 odcinki "Sondy" nadawane są codziennie o 18:30 (powtórka następnego dnia o 8:30)[6]. Pierwszym wyemitowanym odcinkiem był "Kodeks Kosmosu" (2 września 2011). Z uwagi na dużą liczbę wyemitowanych odcinków ich spis został zamieszczony w osobnym artykule.
17 września 2011 roku na antenie TVP Kultura w programie "Po trochu wyciągane z lochu czyli Archiwizja" wyemitowano odcinek "Nowe paliwa".
[edytuj] Zespół tworzący program
Przypisy
- ↑ Na podstawie http://www.tk.pl/sonda/zespol/zespol.htm - (oficjalna strona SONDY)
- ↑ 2,0 2,1 Śmierć twórców Sondy. „Elektroda Raciborska”, 15 października 1989 r..
- ↑ Oficjalna strona programu SONDA
- ↑ Śmierć twórców Sondy. naszraciborz.pl, 2008-09-30. [dostęp 2011-09-02].
- ↑ "Sonda" w TVP Historia. mediaboss.pl, 2011-09-01. [dostęp 2011-09-02].
- ↑ Program dla prasy. 2012-01-01. [dostęp 2012-01-01].
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona "Sondy", autor: Tomasz Pyć
- Największe internetowe forum dyskusyjne o programie "Sonda"
- Wojciech Orliński, Wspomnienia w Gazecie Wyborczej o programie "Sonda" - forum Elektroda.pl - cytat artykułu, który został usunięty z dostępnych archiwów internetowych Gazety Wyborczej
- Janusz A. Urbanowicz, Pokolenie GNU: Wspomnienie
