TKS (statek kosmiczny)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Radziecki załogowy statek kosmiczny TKS
Statek TKS – przekrój
Kapsuła powrotna VA statku TKS (oficjalnie Kosmos 1443)
Grafika projektu statku Almaz spółki Excalibur Almaz, opartego na konstrukcji TKS

TKSradziecki załogowy statek kosmiczny zaprojektowany w latach 60. XX wieku, przewidziany do wymiany załóg i zaopatrywania radzieckiej wojskowej stacji orbitalnej Ałmaz. Został zaprojektowany w wersjach załogowej i dostawczej. Ze względu na zamknięcie programu Ałmaz nie został umieszczony w kosmosie w wersji załogowej, odbyło się tylko kilka lotów testowych.

Statek TKS miał składać się z dwóch głównych części:

  • VA (Woswraszajemyj Apparat) – kapsuła załogowa, która powracała na Ziemię z załogą,
  • FGB (Funktionalno Grusowoj Blok) – moduł orbitalny zawierający silniki manewrowe, paliwo, a także duży przedział hermetyzowany (znacznie większy niż w statkach Sojuz, przeznaczony przede wszystkim do transportu zaopatrzenia, oraz urządzenie cumownicze.

Obydwa moduły mogły być stosowane także niezależnie od siebie jako statki załogowe (VA) lub zaopatrzeniowe (FGB). FGB mógł być także używany jako moduł manewrowy dla systemu Ałmaz/TKS.

Przeprowadzono kilka lotów testowych kompletnych statków TKS, jednak system ten nie został nigdy wykorzystany operacyjnie w roli, dla jakiej został skonstruowany. Jednak w późniejszych latach na bazie tego projektu powstały inne statki i moduły orbitalne, m.in. rosyjski moduł Zarja Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Obecnie amerykańska spółka Excalibur Almaz planuje budowę statków kosmicznych Almaz na bazie projektu TKS, służących do turystyki kosmicznej oraz lotów zaopatrzeniowych na ISS[1].

Projekt[edytuj | edytuj kod]

Statek TKS został zaprojektowany przez Władimira Czełomieja jako statek załogowy wystrzeliwany rakietą nośną Proton, jako alternatywa dla statków Sojuz. Prace projektowe rozpoczęto już w 1965 roku. Jednak zanim doszło do operacyjnego wykorzystania statku, program Ałmaz, dla którego statki TKS były przeznaczone, został zamknięty.

Kapsuła VA została czterokrotnie wykorzystana w samodzielnych lotach testowych, w których jedną rakietą były wyniesione po dwie kapsuły, oraz w dwóch lotach testowych całego systemu. W grudniu 1978 roku powołano grupę sześciu kosmonautów przeznaczoną do lotów na TKS, jednak statek nigdy nie został wyniesiony z załogą.

Parametr Wartość
Załoga 3 osoby
Długość lotu autonomicznego 7 dni
Maksymalny czas na orbicie 200 dni
Typowa orbita 223 km x 266 km, inklinacja 52°
Długość 13,2 m
Średnica maks. 4,15 m
Rozpiętość 17,00 m
Pojemność użyteczna 45,00 m3
Masa 17,51 t
Ładunek 12,60 t
Ciąg głównego silnika 7,840 kN
Paliwo głównego silnika N2O4/UDMH
Masa paliwa gł. silnika 3,822 t
Impuls właściwy gł. silnika 291 s
Delta v 700 m/s
System elektryczny Panele słoneczne o powierzchni 40 m²
Moc systemu elektrycznego średnio 2,4 kW
Rakieta nośna Proton 8K82K

TKS VA[edytuj | edytuj kod]

Projekt został oparty na planowanej kapsule ŁK zaprojektowanej w latach 60. przez Czełomieja do lotów wokół Księżyca. Kapsuła ta stanowiła również punkt wyjścia do projektu kapsuły LK-700 lądownika księżycowego. Kształt kapsuły w postaci ściętego stożka przypomina nieco kapsułę Apollo, ale jest od niej o ok. 30% mniejsza.

Kapsuła VA została zaprojektowana w efektywny sposób. Może ona powrócić z orbity w ciągu dwóch orbit, ale może też przebywać w locie autonomicznym do 31 godzin. Kapsuła została wyposażona we własny system podtrzymywania życia, w system ucieczkowy na wypadek awarii przy starcie, system spadochronowy i silniki do miękkiego lądowania.

TKS FGB[edytuj | edytuj kod]

Przejście z kapsuły VA do wnętrza modułu FGB odbywało się poprzez krótki tunel. Pilot przeprowadzał ręczne cumowanie do stacji Ałmaz.

Przeprowadzone starty[edytuj | edytuj kod]

  • Kosmos 881 i Kosmos 882. Test orbitalny pary kapsuł VA przeprowadzony 15 grudnia 1976 r. Start (połączony) i powrót odbyły się tego samego dnia.
  • TKS-1 (Kosmos 929). Pojedynczy lot kompletnego systemu TKS (kapsuła VA i moduł FGB). Start odbył się 17 lipca 1977 roku. Kapsuła VA powróciła na Ziemię 16 sierpnia 1977 r., natomiast moduł FGB został zdeorbitowany 2 lutego 1978 r.[2]
  • VA #009L/P i VA #009P/P. Start odbył się 4 sierpnia 1977 r. w celu przeprowadzenia testów suborbitalnych. Rakieta nośna Proton uległa jednak awarii 40 s po starcie. W rezultacie eksplozji członu rakiety pierwsza z kapsuł uległa zniszczeniu, natomiast druga wylądowała bezpiecznie dzięki systemowi ucieczkowemu.
  • Kosmos 997 i Kosmos 998. Dwie kapsuły VA wystartowały razem 30 marca 1978 r., po czym wylądowały oddzielnie.
  • Kosmos 1100 i Kosmos 1101. 23 maja 1979 r. powtórzono wspólny start dwóch kapsuł VA z oddzielnym lądowaniem.
  • TKS-2 (Kosmos 1267). 25 kwietnia 1981 r. po raz drugi wystartował kompletny statek TKS-2 jako Kosmos 1267. Kapsuła VA wylądowała 24 maja, natomiast moduł FGB po 57 dniach autonomicznego lotu 19 czerwca zacumował do stacji orbitalnej Salut 6. Silniki rakietowe statku służyły do manewrowania całym kompleksem. Pozostał dołączony do niej aż do jej deorbitacji i uległ razem z nią zniszczeniu 29 lipca 1982 r.
  • TKS-3 (Kosmos 1443). Po raz trzeci bezzałogowy TKS-3 wystartował 2 marca 1983 r. jako Kosmos 1443. Tym razem kapsuła VA pozostała dołączona do modułu FGB podczas cumowania do stacji Salut 7 po dwóch dobach od startu. Statek odcumował od stacji 14 sierpnia. Po rozdzieleniu modułów VA i FGB ten drugi został zdeorbitowany 19 września, natomiast kapsuła VA pozostała przez 4 dni w locie autonomicznym, po czym wylądowała na Ziemi 23 sierpnia przywożąc 350 kg materiałów ze stacji.
  • TKS-4 (Kosmos 1686). Czwarty TKS-4, również bezzałogowy, wystartował 27 września 1985 r. W kapsule VA usunięto system podtrzymywania życia, siedzenia oraz systemy lądowania, instalując w to miejsce wysokiej rozdzielczości aparaturę fotograficzną oraz inne przyrządy optyczne: teleskop podczerwieni i spektrometr do pomiaru ozonu. TKS-4 zacumował do stacji Salut 7. Po 21 listopada podniesiono orbitę stacji w oczekiwaniu na następny, już załogowy statek TKS, jednak wówczas kontrola nad stacją została utracona. Ostatecznie Salut 7 wraz ze statkiem TKS-4 spłonęły w atmosferze 7 lutego 1991 r.

Późniejsze wykorzystanie projektu TKS[edytuj | edytuj kod]

Wprawdzie statek TKS nigdy nie wystartował z załogą, jednak jego moduł orbitalny FGB stał się podstawą do licznych projektów różnych modułów późniejszych stacji orbitalnych:

Obecnie projekt statku TKS został zmodernizowany i stanie się podstawą do budowy statków Almaz przez prywatną spółkę Excalibur Almaz. Będzie on wykorzystywany do turystyki, załogowych lotów komercyjnych, a także do lotów na ISS i przyszłe prywatne stacje orbitalne.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Beating swords into plough shares with Soviet Almaz (ang.). SpaceFlightNow, 2009-08-18. [dostęp 2012-04-29].
  2. Cosmos 929 - NSSDC ID: 1977-066A (ang.). NASA NSSDC. [dostęp 2012-04-29].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons