Tabula rasa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy pojęcia filozoficznego. Zobacz też: stronę ujednoznaczniającą.
Rzymska tabula (tabliczka woskowa).


Tabula rasa (łac. "niezapisana tablica"), w filozofii i psychologii pojęcie mające wyrażać pogląd, że wszelka wiedza pochodzi wyłącznie z doświadczenia, a umysł pozbawiony doświadczeń jest "niezapisany".

Pojęcie pojawia się po raz pierwszy w średniowieczu, w łacińskich tłumaczeniach traktatu Arystotelesa O duszy (De anima)[1]. Tabula rasa to niezapisana tablica, jaką według niego jest dusza człowieka zaraz po urodzeniu, a która zostaje zapisana stopniowo w ciągu życia i zdobywania doświadczeń[2].

Wśród średniowiecznych filozofów wspominał o nim Tomasz z Akwinu komentujący traktat Arystotelesa [3]. Termin użyty został także przez Dunsa Szkota, który jednak odnosił je do umysłu ludzkiego.

Popularność pojęcie zdobyło w filozofii nowożytnej, gdzie zaczęło być kojarzone z empiryzmem i Rozważaniami dotyczącymi rozumu ludzkiego Johna Locka (1690). W oryginalnej wersji eseju termin ten się nie pojawia. Jest natomiast obecny w jego francuskim tłumaczeniu dokonanym przez Pierre'a Coste'a (1700)[1]. We fragmencie uznawanym za nowożytne sformułowanie koncepcji tabula rasa Locke pisze, że umysł w chwili narodzin jest "czystą kartą, nie zapisaną żadnymi znakami"[4]. Umysł taki czeka na zapisanie przez doświadczenie i edukację.

Koncepcja Locke'a była sprzeciwiała się natywizmowi (reprezentowanemu przez kartezjanizm i platoników z Cambridge) - poglądowi zgodnie z którym ludzie rodzą się z pewnymi wrodzonymi ideami w umysłach, a także, że idee te mogą powstawać i zmieniać się niezależnie od czynników zewnętrznych (doświadczenia). Locke odrzucał to stanowisko, dopuszczał jednak wrodzony charakter instynktów (które należy nauczyć się opanowywać), a jego koncepcja dotyczyła wyłącznie treści umysłu[5].

Tezy Locke'a spotkały się ze sprzeciwem ze strony moralistów, wskazujących, że uderzają one w pogląd, zgodnie z którym człowiek jest z natury dobry, podstawowe idee moralne są wrodzone i człowiek w swoim życiu powinien jedynie za nimi podążać. Zdaniem Locke'a w naturę ludzką nie jest wpisane ani rozeznanie co jest dobre, ani szczególne dążenie do dobra czy prawdy[6]. Tendencje te, aby powstać, potrzebują edukacji. Stąd też idee Locke'a zostały pozytywnie przyjęte przez reformatorów i pedagogów. Dobrze odpowiadały oświeceniowej wierze w postęp i możliwość doskonalenia się człowieka[5].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Woolhouse 2005 ↓.
  2. Arystoteles, De Anima, 430a
  3. 1 Pars, q. 79, a 2
  4. JohnJ. Locke JohnJ., Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, ks. II, rozdz. I, §2, Warszawa: PWN, 1955, s. 119.
  5. 5,0 5,1 Wilson 2007 ↓, s. 382.
  6. Wilson 2007 ↓, s. 382-384.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • RogerR. Woolhouse RogerR., Tabula rasa, [w:] TedT. Honderich (red.), The Oxford Companion to Philosophy, Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 907.
  • CatherineC. Wilson CatherineC., The Moral Epistemology of Locke's Essay, [w:] LexL. Newman (red.), The Cambridge Companion to Locke's "Essay Concerning Human Understanding", Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 381-405.