Filozofia

Filozofia na średniowiecznej miniaturze

Filozofia (gr. φιλοσοφία – umiłowanie mądrości) – rozważania na temat podstawowych problemów takich jak np. istnienie, umysł, poznanie, wartości, język.

Terminologia

Terminu filozofia używa się w różnych znaczeniach. Trudno o definicję tego terminu, gdyż zakres rozważań filozoficznych i ich metoda ulegały zmianom w historii, a rozumienie filozofii jest uzależnione od wielu czynników, w tym od przyjętej tradycji filozoficznej.

Filozofowie głównie zajmują się ogólnymi, podstawowymi zagadnieniami dotyczącymi natury świata i człowieka. Filozofowie rozważają kwestie natury istnienia, rozumienia bytu i rzeczywistości (ontologia, metafizyka, teoria bytu), poznawalności rzeczywistości i prawdy (epistemologia czyli teoria poznania), moralności, powinności i koncepcji wartości (etyka oraz aksjologia czyli teoria wartości), także zagadnienia dotyczące człowieka antropologia filozoficzna, a także kwestie społeczne, prawne, kulturowe, teologiczne i inne.

Etymologia

Słowo "filozofia" (gr. φιλοσοφία, łac. philosophia) pochodzi (prawdopodobnie) od matematyka i filozofa Pitagorasa żyjącego w VI wieku p.n.e. Pierwotnie miało sens dosłowny i oznaczało poszukiwanie, umiłowanie mądrości lub posiadanie mądrości (gr. φιλέω phileo – kochać, σοφία sophia – mądrość).

Różne rodzaje filozofii

Auguste Rodin, Filozof

Koncepcja filozofii zależy od przyjmowanego stanowiska filozoficznego. Można wyróżnić cztery koncepcje filozofii:

• klasyczną, w której filozofia jest wiedzą o odrębnym przedmiocie (byt) i metodzie, o charakterze racjonalnym,
• pozytywistyczną, gdzie filozofia jest syntezą wyników nauk empirycznych,
• lingwistyczną, rozumiejąca filozofię jako analizę języka i jego podstawowych pojęć oraz badanie podstaw wiedzy,
• irracjonalistyczną, w której filozofia to dział kultury łączący w sobie elementy wiedzy naukowej, sztuki i religii, refleksja filozoficzna polega na wyrażaniu przeżyć przez podmiot.

Od arystotelesowskiej koncepcji filozofii pierwszej datuje się rozumienie filozofii jako badań nad sprawami najogólniejszymi. Martin Heidegger uważał, że zadaniem filozofii jest stawianie pytań, inni podkreślali jej naukowy charakter. W pokazaniu relacji między filozofią a nauką i innymi zjawiskami kulturowymi można próbować charakteryzować wyjątkowość poznania filozoficznego.

Filozofia a nauka

W starożytności nie było podziału między filozofią a nauką i można śmiało powiedzieć, że wszelka wiedza była uznawana za filozofię. Arystoteles nie widział istotnej różnicy między rozważaniami na temat państwa a botaniką. Być może koło II wieku p.n.e. z filozofii wyodrębniły się prawo i medycyna, a na pewno stało się to w średniowieczu. Wtedy jednak też nie było silnego rozróżnienia, choć czasem mówiono o filozofii jako wiedzy niepochodzącej z objawienia wyższego stopnia i nauce jako wiedzy niepochodzącej z objawienia niższego stopnia. Jeszcze Kopernik oddawał swoje dzieło pod osąd filozofów, a intencje jego pracy były filozoficzne (por. filozofia polska).

Dopiero później, po opracowaniu metody naukowej, coraz ostrzej zarysowywał się podział. Do dzisiaj istnieją różne koncepcje stosunku filozofii do nauki, które można rozmieścić na skali gdzie jednym końcem będzie teza, że filozofii w ogóle nie ma (neopozytywizm) a drugim klasyfikacje, które do filozofii zaliczają całą naukę (neotomizm).

Mówi się, że nauka ma duży wpływ na tendencje w filozofii. Platon tworzył pod wrażeniem geometrii, Arystotelesa zapładniały astronomia i biologia a Leibniza matematyka. Paradoksalnie najdłużej trwają jednak te koncepcje filozoficzne, które nie bazują na rozwiązaniach naukowych, a jak pokazuje XX-wieczna filozofia nauki, koncepcja nauki jako dziedziny jasnych i ostatecznych rozwiązań, co do których istnieje powszechna zgoda badaczy, jest też modelem dalekim od realnej praktyki naukowej.

Z drugiej strony można zauważyć, że gdy filozofia opanuje jakiś obszar do punktu, w którym zaczyna spełniać standardy nauki, obszar ten wydziela się z niej i staje się autonomiczną dziedziną naukową. Tak się stało na przykład z psychologią i socjologią, wyodrębnionymi z filozofii na przełomie wieku XIX i XX.

Rembrandt Medytujący filozof 1632

Filozofia a religia

Filozofia w swojej historii utrzymuje związki z religią, a wielu filozofów było ludźmi głęboko wierzącymi, choć czasem znajdującymi się poza nurtem oficjalnej religii. Początków filozofii należy jednak szukać w opozycji do myślenia religijnego, w podawaniu w wątpliwość uznawanych wierzeń.

Średniowieczna filozofia była ściśle związana z teologią i jednym z jej podstawowych zadań było rozumowe wyjaśnianie prawd danych przez Objawienie. W epoce nowożytnej niektóre filozoficzne nurty miały nastawienie areligijne lub antyklerykalne (oświecenie, marksizm, scjentyzm, pozytywizm). Szczególnie krytykowane były religie w formie zinstytucjonalizowanej.

Filozofia podejmuje problemy człowieka, które nadają sens ludzkiemu życiu. Kontemplacja i interpretacja świata, próba wyjaśnienia jego struktury, genezy uzasadnień. Utożsamimy ją z rozumnością, stąd religia powinna oznaczać poszukiwanie w niej rozumności. Filozofia często oparta jest o abstrakcję, jest bardzo ogólna.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel uważał, że filozofia ma z religią wspólna treść, różnią się forma treści „Przedmioty ogólne, powszechny sam w sobie istniejący rozum”. W religii dany jest postaci obrazowej, a w filozofii w formie pojęciowej – „czysta, samoistniejąca myśl”. „Prawdy religii pochodzą z zewnątrz” – nie wymaga uzasadnienia praw.

Vico (filozof włoski XVII/XVIII wieku) uważał, że „filozofowie stanowili intelekt cywilizacji, poeci zaś zmysły”.

Freud uważał, że religia jest bezsilna wobec natury i instynktów. Powstała, gdy człowiek nie był w stanie posługiwać się rozumem. Jest złudzeniem, racjonalizacja czynników motorycznych zepchniętych do świadomości. Jest to powszechna neuroza społeczności.

Jung uważał, że źródło religii leży w podświadomości, nie była iluzją, nie trzeba jej podważać, spełniała bowiem pozytywną rolę integrowania wokół wartości.

E. Fromm uważał, że religia to każdy system myśli i działania podzielony przez pewną grupę, który dostarcza jednostce orientację i część, kształtuje i utrzymuje harmonie osobowości. Człowiek dąży do harmonii ze sobą samym i zrozumieniem swego istnienia. Każdy obraz świata jest religią, wynika z potrzeby posiadania układu orientacji, potrzeby religijnej. Zaspakajać można poprzez religię humanistyczną – bóg jest obrazem wyższego „ja” człowieka, symbolem czym człowiek powinien stać się. Zrealizować ją można, gdy wybieramy religię która paraliżuje rozwój człowieka – autorytatywna religia – człowiek uznaje, że jest kontrolowany przez siłę wyższą. Bóg jest posiadaczem tego, co pierwotnie należało do człowieka, a on sam alienuje się od siebie samego. Wybór pomiędzy tymi dwoma religiami zależy od ekonomicznego, politycznego podłoża społeczeństwa. Religia znaczyła tyle samo co ideologia.

H. Bergson uważał, że ludzki podmiot ma do czynienia jedynie z obrazami przedmiotu.

Egzystencjaliści (np. Søren Kierkegaard) uważali, że należy oderwać się od religii zinstytucjonalizowanej na rzecz religii indywidualnej. Przedstawiciele tego nurtu dążyli do wolności wyobrażania świata, boga, szczęścia, swobody w zakresie wszelkiej aktywności duchowej. „Religia w granicach samego rozumu” (Kant) – nie można dojrzewać do wolności bez wcześniejszego powierzenia jej jednostce.

Cecha charakterystyczna dla czasów nowożytnych to zmiana pojawienie się państw narodowych, rywalizacja a nie jedność a także powstanie wielu kościołów w wyniku reformacji. Kartezjusz, uważany za czołową postać krytyki chrześcijaństwa, choć filozofia nowożytna jest z natury poza chrześcijaństwem. W jego czasach zaczął nabierać znaczenia panteizm. W czasach nowożytnych przybiera formę naturalistyczną – jedność poprzez podporządkowanie tego co duchowe temu co naturalne.

W czasach oświecenia popularny był deizm, czyli odrzucenie poglądu o nieustannym kierowaniu świata przez boga, odrzuca religie objawioną na rzecz naturalnej. Między deizmem, a panteizmem istnieje związek – są aspektami tego samego zjawiska – ustalenie metafizycznej jedności świata. Deizm czyni to poprzez ograniczenie i wykluczenie roli boga w funkcjonowaniu świata, a panteizm tworzy pojęcie boga bliskie lub tożsame ze światem. Obu nurtom patronuje B. Spinoza – stworzył on monistyczną, jednorodną teorię świata. Zasadnicza role odgrywają: specyficzne rozumienie powołania filozoficznego oraz żywą tradycja judaistyczna. Obie wysuwają na plan pierwszy wartość wolności. Najdalej posunięta w nich jest racjonalizacja religii. Pozostali w konflikcie z kościołem, związani byli z ateizmem.

T. Hobbes uważał, że nazwać świat bogiem to zaprzeczyć jego istnieniu. Uważał problem panteizmu i deizmu za bardzo skomplikowany.

Klemens z Aleksandrii uważał za ateistę tego, kto nie znał prawdziwego Boga.

P. Bayle uważał, że teoretyczne rozważanie problemów wiary nie ma nic wspólnego z religijnością. Odwoływanie się do spinozy doprowadziło do utożsamienia go z materializmem. Połączenie to jest typowe dla XVIII wieku.

Holbach uważał, że nic nie wyrządziło większej krzywdy człowiekowi niż religia. Należycie badana przyroda dostarczyć może człowiekowi wszystkiego do szczęścia.

Chrześcijaństwo

Od samych początków do XIII wieku chrześcijaństwo przyswajało starogreckie idee. Przykładem jest manicheizm – doktryna głosząca radykalny dualizm światła i ciemności (dobra i zła). Stał się niemożliwym do pominięcia składnikiem cywilizacji. Dążenie do polaryzacji stanowisk, pojęć, zestawienie haseł: dobro-zło. Chrześcijaństwo przyczyniło się do podziału Europy na wschód i zachód, ale powstało na wschodzie, a następnie zakorzeniło się na zachodzie.

Św. Augustyn był pierwszym klasykiem myśli chrześcijańskiej. Dzięki niemu zaadoptowano mądrość starożytnych Greków. Nie używał on pojęcia "filozofia chrześcijańska", a po raz pierwszy pojawia się w encyklice Leona XIII „O przywróceniu filozofii chrześcijańskiej w szkołach” (1879 rok). Wtedy zapoczątkowany został neotomizm i zagorzał we Francji spór – nie zgadzano się na pojęcie filozofii chrześcijańskiej – pojęcie to ma sens historyczny i oznacza pewne określone stanowisko.

E. Gilson uważał, że podstawa treści wywodzi się z objawienia, pojęcie to miałoby sens gdyby udowodniono zaczerpnięcie treści z objawienia. Św. Augustyn nie akceptował koncepcji plotyńskiej Absolutu – świat i człowiek w pełni zależy od Boga. Później przypisywano mu większą autonomię (filozofia Św. Tomasza) – tomizm (XIII wiek wiek) – przykładem tego było przełożenie na łacinę dzieł Arystotelesa.

Luter sprzeciwiał się wobec ówczesnej sytuacji kościoła. Ten tolerował do pewnego stopnia (ruch monastyczny, pustelnicy) inność – praktykowanie ubóstwa. Za składniki mistyki uważał:

• pośrednictwo Kościoła w relacjach człowieka z Bogiem,
• indywidualna droga dla każdego wiernego,
• założenie istnienia indywidualnego kontaktu z Bogiem.

Mistyka jest krytyką pewnego racjonalizmu. Bardziej uznają Św. Augustyna niż Św. Tomasza. Jest ona powiązana z neoplatonizmem. Poprzednikami byli Pseudo-Dioznizy Aeropagita, J.D.Szkot.

Mistrz Eckhart (XIII wiek) uważał, że prawdziwa rzeczywistością jest Bóg, wszystko co stworzył jest nicością, posiada wartość tylko w łączności z Bogiem. Dusza jest ośrodkiem stworzenia, jej celem jest powrót do Boga. Jego nauki zostały potępione. Zarzucono mu lekceważenie Kościoła.

Buddyzm

Centralnym zagadnieniem filozofii buddyjskiej są pochodzące od Buddę Siakjamuniego (563-483 p.n.e.) Cztery Szlachetne Prawdy. Głoszą one, że życie jest pełne cierpienia (Dukkha), a ich źródłem jest dwanaście ogniw współzależnego powstawania, które wiążąc człowieka ze światem i powodują cykl narodzin i śmierci Sansarę. Szlachetne Prawdy wskazują, że możliwe jest położenie kresu cierpieniom dzięki postępowaniu zgodnemu z Ośmiostopniową ścieżką. Wczesne doktryny filozoficzne oparte zostały na trzech "koszach" kanonu palijskiego, np. wg mulasarvastivady, oraz od ok. 320 r. p.n.e. na tradycji mahasanghika posługujacej się sanskrytem. Obecnie najbardziej odpowiadające temu podziałowi są filozofia tradycji theravada oraz nurty filozoficzne związane z mahajaną. Buddyzm tybetański rozwój filozofii buddyjskiej do czasów współczesnych przedstawia poprzez wyodrębnienie czterech głównych nurtów:

1. wajbaszika
2. sautrantika
3. czittamatra
4. madhjamaka

Nurty te traktowane są jako kolejne etapy w stopniowych medytacjach na tzw. "pustość" (Siunjata) oraz odniesienie do nauk o naturze Buddy. Wajbaszika m.in. przedstawia pogląd o ostatecznej naturze z trwałych niepodzielnie istniejących jednostek (wylie. rtag dngos) jako najmniejszych cząsteczek składowych rzeczywistości doświadczanej poprzez świadomość. Sautrantrika m.in. naucza, że to co przejawia się jako "zewnętrzna rzeczywistość" jest niczym innym tylko własną projekcją mentalną, niż faktycznym doświadczaniem "niepodzielnie istniejących cząsteczek" i w ten sposób tłumaczy jak możliwe jest doświadczanie, gdyż świadomość nie jest różna w naturze od jej mentalnego doświadczenia.

Czittamatra to szkoła filozoficzna "tylko umysłu" wywodząca się od przekazu "jogaczary" o naturze buddy Maitrei przekazanego przez Asangę (Indie, IV w.n.e) oraz rozpowszechnionego przez Vasubandhu (Indie, IV). Główna obecnie występująca doktryna mahajany obok madhjamaki. Interpretację jogaczary jako czittamatry dokonali m.in. Dharmapala (530-561 r. n.e.), Sthiramati i Gunamati. Termin czittamatra, oznaczający z sanskrytu "Tylko Umysł", odnosi się do istnienia samoświadomego i samorozświetlającego się umysłu wolnego od dualizmu postrzegającego i postrzeganego aspektu doświadczania, który możliwy jest do urzeczywistnienia bezpośrednio w czasie praktyki buddyjskiej.

Madhjamaka, w tłumaczeniu "Droga Środka", jest tradycją nauk mahajany na temat m.in. siunjaty usystematyzowaną przez Nagardżunę (ok. 150-250 r n.e.). "Drogi Środka" jest teoretyczną doktryną na temat siunjaty poza wszelkimi "skrajnościami" błędów popadnięcia w omylnie rozumiany stan "pustości" jako nicości (nihilizmu) oraz błędów eternalizmu (inherentnego, wrodzonego i niezależnego istnienia zjawisk). Dotychczas w madhjamace wyodrębniły się trzy główne podszkoły doktrynalne: swatantrika, prasangika i szentong oraz inne prezentacje nauk madhajamaki, np stosowane w tradycji sakja kompleksowe podejście zwane "Wolnością od Skrajności" (transliteracja Wyliego: spros bral).

Filozofia a światopogląd i ideologia

Filozofia może dostarczać światopoglądu albo być jego uporządkowaną logicznie wersją. Ideologie traktują filozofie instrumentalnie czerpiąc z niej te elementy, które uzasadniają jej założenia lub pozwalają ukrywać rzeczywiste cele ideologów (por. komunizm). Nie ma czystych nauk – nie skażonych wpływem kultury, historii i wydarzeń dnia codziennego. W związku z tym istnieje związek pomiędzy filozofią, a światopoglądem i ideologią.

Światopogląd – związek trwałych i uporządkowanych wyobrażeń o świecie jako całości i o różnych fragmentach tego świata. Na światopogląd składają się:

• poglądy o ogólnych własnościach i naturze świata
• poglądy o społeczeństwie, istocie i jego genezie
• poglądy o miejscu człowieka jako jednostki we wszechświecie i świecie
• poglądy na różne wartości i ich dobra, na kryteria ich wartościowania

Każdy te kryteria zabarwia w sposób indywidualny. Przykłady typologii światopoglądów

Światopogląd scjentystyczny to koncepcja wsparta na indukcjonizmie (wszelkie twierdzenia, teorie nauk empirycznych mają powstawać na drodze czystego doświadczenia, empirii):

• etap I – zbiera się dane w sposób maksymalnie wolny od założeń i wpływów intelektualnych
• etap II – dane podlegają procesowi intelektualnego uaktualnienia

Światopogląd powstaje na drodze uogólnienia twierdzeń i teorii nauki. Dane nauki musza być chronologiczne i logicznie wyprzedzać powstawanie światopoglądu.

Człowiek zostaje odciążony od dylematów, od odpowiedzialności, bo wszystko wynika z tego, że świat jest urządzony tak, a nie inaczej. Światopogląd ten jest przykładem redukcji odpowiedzialności moralnej.

Światopogląd transcendentalny to odniesienie bytu ludzkiego do boga. Bóg jest źródłem wartości, jest on ich strażnikiem i gwarantem. Światopogląd humanistyczny nie wykraczanie poza człowieka. Charakterystyka stosunku człowieka do człowieka. Określa bliżej relacje międzyludzkie, specyfikę. Wskazanie wartości, które leżą u podstaw stosunków międzyludzkich. Światopogląd technokratyczny opisuje relacje człowieka z rzeczami. Człowiek zostaje sprowadzony do poziomu rzeczy, gdyż ośrodek wartości jest poza podmiotem ludzkim (tak jak w światopoglądzie transcendentalnym).

Ideologia – swoista konkretyzacja światopoglądu. Jej podstawą jest określony światopogląd. Chociaż nie musi być tak, że z każdego światopoglądu wyrasta ideologia. Struktura jest analogiczna do struktury światopoglądu. Ideologia to społeczna forma samookreślenia się grupy, wyraz grupy do całości społeczeństwa. Jest to ocena i projekcja porządku społecznego. Światopogląd zaś obejmuje rzeczywistość w jej całokształcie (wyjaśnianie sensu życia, powstawania życia itp.). Ideolodzy – kontynuatorzy encyklopedystów, nazywani marzycielami:

• Destutt de Tracy,
• Volney,
• Pierre Cabanis.

Nauka o myślach rozważanych niezależnie od tego czy są prawdziwe czy fałszywe, ale rozważane są ze względu na manifestowanie wartości, interesów grup społecznych.

Filozofia – jest to zarówno światopogląd, jak i przedstawienie modelu życia, patrzenie konkretnej grupy społecznej. Stanowi ona system poglądów na świat, społeczne myślenie. Daje, pewne uporządkowane, logicznie uzasadnione twierdzenia mające charakter praw. Staje się wyrazem rozwoju historycznego, działań pewnych grup społecznych.

Trzy tradycje filozoficzne

Wyróżnia się trzy wielkie tradycje filozoficzne: europejską (Filozofia Zachodu), indyjską oraz chińską (Filozofia Wschodu).

Główne zagadnienia filozofii

Ze względu na mnogość koncepcji uprawiania filozofii, za filozofię można uznać to, co wykłada się na uniwersyteckich katedrach filozofii. Wykłada się ją według podziału na ontologię (metafizykę), gdzie wyróżnić można metafizykę szczegółową (teologię) i metafizykę ogólną (ontologię), epistemologię (logika, metodologia nauk, teoria poznania) oraz aksjologię z etyką i estetyką, także filozofię społeczną.

Opierając się na tym podziale można wyróżnić trzy grupy podstawowych zagadnień filozofii:

• Zagadnienia epistemologii dotyczące stosunku poznania do rzeczywistości. Co znaczy poznanie i rzeczywistość, czy przedmiot poznania jest wytworem poznającego, co znaczy słowo "prawda", czy możemy poznać prawdę a jeśli tak, to jak należy postępować, by ją poznać – tym i innymi rzeczami zajmuje się teoria poznania.
• Problemy metafizyki obejmujące przedmiot poznania czyli rzeczywistość. Ontologia stara się odpowiedzieć na pytania, jaki jest stosunek istnienia do istoty, co to jest związek przyczynowy, czy mnogość bytów jest rzeczywista, czy istnieje przyczyna całości bytu (Bóg, przyroda), co to jest prawo przyrody, itp.
• Obszar aksjologii czyli zagadnienia dotyczące nie wiedzy lecz działania. Aksjologia rozważa naturę wartości i zajmuje się problematyką uzasadnienia systemów wartości. Filozofia społeczna próbuje wyciągnąć wnioski z etyki dla organizacji społeczeństwa.

Podział ze względu na przedmiot zainteresowań

Filozofia czasu Filozofia przestrzeni Filozofia historii Filozofia przyrody

Filozofia umysłu Filozofia percepcji Filozofia języka Logika filozoficzna Filozofia nauki Filozofia matematyki Filozofia biologii Filozofia chemii Filozofia fizyki

antropologia filozoficzna Filozofia społeczna Filozofia edukacji Filozofia polityczna Filozofia prawa

filozofia techniki filozofia kultury Filozofia religii estetyka Filozofia medycyny filozofia wartości metafilozofia historia filozofii

Rola filozofii w wychowaniu

Historia filozofii jest dziedziną ważną dla wychowawców. Wyjąwszy skrajnych autorów, wszyscy teoretycy pedagogiki zgadzają się, że w procesie wychowania należy przekazywać dorobek pokoleń poprzednich. Pogląd na świat jest w dużym stopniu dziełem filozofii. Dodatkowo, historia filozofii nie mówi nam, że jest jedno słuszne rozwiązanie, pokazuje różne możliwości i postawy i jest daleka od wszelkiego dogmatyzmu.

Bibliografia

• Powszechna Encyklopedia Filozofii, t. I-X, wyd. KUL
• Reale Giovanni, Historia filozofii starożytnej, t. I-V, wyd. KUL
• Józef Bocheński, Zarys historii filozofii, Oficyna Wydawnicza "Dajwór, Kraków 1993. ISBN 83-86238-07-0.
• Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I-III, wiele wydań.
• Frederick Copleston, Historia filozofii, t. I-XI, wyd. PAX,
• Tadeusz Gadacz, Historia filozofii XX wieku. Nurty, t. I, II, wyd. Znak

Dalsze lektury

Dla początkujących

• Kazimierz Ajdukiewicz: Zagadnienia i kierunki filozofii. Warszawa: Czytelnik, 1983. ISBN 83-07-00990-1. [dostęp 2011-04-26]. 
• Arno Anzenbacher, Wprowadzenie do filozofii, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003, ISBN 83-7318-152-0
• Jostein Gaarder, Świat Zofii, Wydawnictwo Jacek Santorski & Co., Wydanie III, Warszawa 1998, ISBN 83-86821-23-X.
• Martin Hollis, Filozofia, Wydawnictwo Znak, Wydanie I, Kraków 1998, ISBN 83-7006-740-9
• Leszek Kołakowski, O co nas pytają wielcy filozofowie. Trzy serie, Wydawnictwo Znak, Kraków 2008, ISBN 978-83-240-1065-3
• Fernando Savater, Proste pytania, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2000, ISBN 83-7052-647-0
• Richard H. Popkin, Avrum Stroll, "Filozofia", Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1994, ISBN 83-86211-84-9
• Nicholas Fearn, Zenon i żółw. Jak myślą filozofowie, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2007
• Zbiorowa pod red. Zbigniewa Kuderowicza, Filozofia XX wieku T. 1, 2 Wiedza Powszechna, 2002, ISBN 83-214-1275-0

Linki zewnętrzne

• w języku polskim:
  • Artykuły dotyczące filozofii – na portalu Racjonalista.pl
  • Filozofia.TV – portal filozoficzny
• w języku angielskim:
  • American Philosophical Association
  • Epistemology Research Guide
  • Stanford Encyclopedia of Philosophy – Annotated Bibliography on Analysis
  • Contemporary Philosophy of Mind: An Annotated Bibliography
  • London Philosophy Study Guide

• Filozofia w katalogu Open Directory Project