Filozofia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Filozofia na średniowiecznej miniaturze

Filozofia (gr. φιλοσοφία – umiłowanie mądrości) – systematyczne i krytyczne rozważania na temat podstawowych problemów i idei, dążące do poznania ich istoty, a także do całościowego zrozumienia świata[1].

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Znaczenie terminu filozofia ulegało zmianie i nie można go definiować w oderwaniu od jego historii[2]. Ze względu na cele jakie sobie stawia, filozofię można też rozumieć jako naukę lub jako oświecenie[3]. Filozofia rozumiana jako nauka, stawia sobie za zadanie prawdziwe i obiektywne poznanie danego przedmiotu. Z tak rozumianej filozofii wywodzą się współczesne szczegółowe dyscypliny naukowe i taka jest większość współczesnej filozofii akademickiej. "Filozofia jako oświecenie" nastawiona jest natomiast na subiektywny podmiot, Jej zadaniem jest dokonanie oświecenia - przemiany filozofującego podmiotu. Oba znaczenia terminu filozofia często się przenikają w dziełach i życiu poszczególnych filozofów.

Pojęcia filozofii i filozofa pojawiły się w starożytnej Grecji ok. VI/V w. p.n.e. Po raz pierwszy poświadczone są u Herodota[4][5]Początkowo oznaczały szeroko rozumianą ciekawość intelektualną i poszukiwanie wiedzy. Ściślejszy sens terminom nadał Platon, a za nim Arystoteles. Celem filozofii miała być teoria (θεωρία, theorίa, czyli poznanie prawdziwej rzeczywistości, w odróżnieniu od wiedzy pozornej czy przemijającej (δόξα, doksa, a także od wiedzy praktycznej (πρᾶξις, praksis)[5].

Zasadnicze zmiany w sposobie filozofowania i zainteresowaniach filozofii określić można mianem zmiany paradygmatów. Wyróżnić można trzy, następujące po sobie paradygmaty: ontologiczny, mentalistyczny i lingwistyczny. Różnice między nimi można przedstawić w tabeli[6]:

Paradygmat ontologiczny mentalistyczny lingwistyczny
dziedzina byt świadomość język
przedmiot jestestwo świadomość zdania/wypowiedzi
początek zdziwienie wątpienie konfuzja
pytanie wyjściowe co istnieje? co mogę wiedzieć? co mogę zrozumieć?


Paradygmat ontologiczny[edytuj | edytuj kod]

Paradygmat ontologiczny był pierwszym modelem uprawiania filozofii. Do dziś, dla wielu osób, pozostaje wzorcem filozofii jako takiej. Stąd filozofia uprawiana w paradygmacie ontologicznym określana jest mianem filozofii klasycznej[7]. Centralną dyscypliną takiej filozofii jest metafizyka[8]. Paradygmat ontologiczny dominował w starożytności i średniowieczu. Swoją rozwiniętą postać uzyskał w twórczości Platona i Arystotelesa[9], a współcześnie obecna jest m.in. w neotomizmie.

W paradygmacie ontologicznym, filozofia jest nauką o bycie i jego formach. Filozofowanie wychodzi od przedmiotu, zajmuje się zasadniczymi formami jego istnienia. Zasadniczym jej pytaniem jest "co istnieje?"[10] Arystoteles definiował taką filozofię, jako "wiedzę rozważającą byt jako byt"[11].

Paradygmat mentalistyczny[edytuj | edytuj kod]

Zasadniczy zwrot filozoficzny dokonał się we wczesnej nowożytności i łączony jest przede wszystkim z filozofią Kartezjusza[10]. Charakterystyczny dla nich typ filozofowania jest jednak starszy i jego początki można odnaleźć już u starożytnych sceptyków[10].

O ile filozofia nastawiona ontologicznie zajmowała się przedmiotem i jego istnieniem, to filozofia mentalistyczna postawiła pod znakiem zapytania możliwość prawdziwego poznania. Filozofia taka wskazywała, że nim możemy określić jaki jest byt, należy najpierw określić czy prawdziwe poznanie jest możliwe i jakie są jego warunki. Zasadniczym jej pytaniem jest "co można poznać?", "co można wiedzieć?"[12]. Stąd też, zamiast ontologii, w paradygmacie mentalistycznym zaczęto uprzywilejowywać epistemologię.

Również w tym okresie, tworzono systemy filozoficzne z rozbudowaną teorią bytu. Punktem wyjścia było jednak wątpienie. Dopiero rozstrzygając zasadnicze kwestie epistemologiczne (jakiego rodzaju wiedza jest wiedzą pewną), filozofowie przystępowali do stawiania tez ontologicznych. Przykładem rozwiniętej tradycji mentalistycznej jest klasyczna filozofia niemiecka, obejmująca twórczość takich filozofów jak Immanuel Kant, Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling i Georg Wilhelm Friedrich Hegel[13].

W opinii niektórych nurtów filozoficznych, zmiana paradygmatu na mentalistyczny oznaczała upadek filozofii. Tomiści krytykowali filozofię nowożytną, za rezygnację z zajmowania się bytem, i skupienie się na świecie subiektywnych idei[14]. Miało to oznaczać rezygnację z autonomii dyscypliny, i odejście od jej klasycznego programu wyznaczonego przez Arystotelesa[15]. Dla marksistów mentalistyczny zwrot w filozofii był oznaką burżuazyjnej ideologii, ukrywającej prawdziwą postać świata[10].

Paradygmat lingwistyczny[edytuj | edytuj kod]

Pogłębiona refleksja nad źródłami poznania, jaką rozwijano w nowożytności, doprowadziła do rosnącego przekonania o dominującej w tym procesie roli języka. Stąd, na początku XX wieku nastąpił tzw. "zwrotem lingwistycznym" w filozofii, który doprowadził do ukształtowania się paradygmatu lingwistycznego. Centralną postacią w tym procesie był Ludwig Wittgenstein. Filozofowie zwrócili uwagę, że język jest zasadniczym medium zapośredniczającym wyjaśnianie świata i w konsekwencji filozofia powinna się skupić na jego analizie[16].

Zadanie to podjęła szczególnie filozofia analityczna. Lingwistyczny charakter miały też takie nurty jak pozytywizm logiczny czy postmodernizm (szczególnie dekonstrukcjonizm). Ukształtowanie się paradygmatu lingwistycznego wiązało się też ze znacznym rozwojem filozofii języka. Zdaniem filozofów paradygmatu lingwistycznego, wiele problemów, którymi dotychczas zajmowała się filozofia było pseudoproblemami, wynikających z nieprecyzyjnym zdefiniowaniem używanych pojęć. Prawdziwym zadaniem filozofii jest natomiast oddzielanie pseudoproblemów od problemów prawdziwych, czyli określenie co może zostać poznane i wyjaśnione, i jak można o tym sensownie mówić. Filozofia ma więc pełnić funkcję porządkującą i przygotowującą grunt, pod badania naukowe nauk szczegółowych. Ma zajmować się analizą ich języka (języka nauki, języka etyki) i usuwać problemy językowe[17].

Paradygmat lingwistyczny, podobnie jak mentalistyczny, jest krytykowany przez tomistów za zerwanie z klasyczną ideą filozofii, jeszcze dalsze (w stosunku do filozofii mentalistycznej) odejście w subiektywizm, popadanie w irracjonalizm i jest określany jako upadek filozofii[18].

Filozofia a inne dziedziny[edytuj | edytuj kod]

Auguste Rodin, Filozof

Filozofia jest często ujmowana jako metadyscyplina - najbardziej ogólna z dziedzin wiedzy, wyznaczająca ich podstawy metodologiczne, i warunki funkcjonowania[19]. Z drugiej strony jest ona dyscypliną autonomiczną - mającą własną problematykę i metody badawcze. Już u swoich korzeni w starożytnej Grecji, zasadniczym problemem były kwestie odróżniania filozofii od innych dziedzin działalności ludzkiej. Filozofia powstała poprzez odróżnienie od mitu. Podobnie jak mit, zajmowała się wyjaśnianiem podstawowych kwestii dotyczących rzeczywistości. Mit czynił to jednak metodami poetyckimi, opierał się na wyobraźni i wierze, natomiast filozofia starała się to robić poprzez racjonalne rozumowanie. Zgodnie z tym, wyjaśnienie początków świata w Theogonii Hezjoda. ma charakter mityczny, a za pierwszego filozofa, starającego się rozumowo wyjaśnić przyczyny wszechrzeczy uznaje się Talesa z Miletu[20].

Współcześnie, szczególne problemy nastręcza odróżnienie filozofii od nauki i teologii. Bertrand Russell wskazywał, że filozofia jest dyscypliną pośrednią między nimi, atakowaną przez każdą ze stron[21]. Podobnie jak teologia, zajmuje się pytaniami, na które nauka nie potrafi udzielić odpowiedzi, a jej rozważania mają charakter spekulatywny. W przeciwieństwie jednak do teologii, nie przyjmuje dogmatycznych założeń, a przyjmuje bliską nauce postawę krytyczną i dążącą do wyjaśnienia.

Filozofia a nauka[edytuj | edytuj kod]

W starożytności nie było podziału między filozofią a nauką. Narodziły się one razem w VI w. p.n.e[22]. Arystoteles nie widział istotnej różnicy między rozważaniami na temat państwa a botaniką. Być może koło II wieku p.n.e. z filozofii wyodrębniły się prawo i medycyna, a na pewno stało się to w średniowieczu. Wtedy jednak też nie było ostrego rozróżnienia, choć czasem mówiono o filozofii jako wiedzy nie pochodzącej z objawienia wyższego stopnia i nauce jako wiedzy nie pochodzącej z objawienia niższego stopnia. Jeszcze Kopernik oddawał swoje dzieło pod osąd filozofów, a intencje jego pracy były filozoficzne (por. filozofia polska).

Dopiero później, po opracowaniu metody naukowej, coraz ostrzej zarysowywał się podział. Do dzisiaj istnieją różne koncepcje stosunku filozofii do nauki, które można rozmieścić na skali, gdzie jednym końcem będzie teza, że filozofii w ogóle nie ma (neopozytywizm), a drugim klasyfikacje, które do filozofii zaliczają całą naukę (neotomizm).

Mówi się, że nauka ma duży wpływ na tendencje w filozofii. Platon tworzył pod wrażeniem geometrii, Arystotelesa zapładniały astronomia i biologia, a Leibniza matematyka. Paradoksalnie najdłużej trwają jednak te koncepcje filozoficzne, które nie bazują na rozwiązaniach naukowych, a jak pokazuje XX-wieczna filozofia nauki, koncepcja nauki jako dziedziny jasnych i ostatecznych rozwiązań, co do których istnieje powszechna zgoda badaczy, jest też modelem dalekim od realnej praktyki naukowej.

Z drugiej strony można zauważyć, że gdy filozofia opanuje jakiś obszar do punktu, w którym zaczyna spełniać standardy nauki, obszar ten wydziela się z niej i staje się autonomiczną dziedziną naukową. Tak się stało na przykład z psychologią i socjologią, wyodrębnionymi z filozofii na przełomie wieku XIX i XX.

Rembrandt Medytujący filozof 1632

Filozofia a religia[edytuj | edytuj kod]

Stosunki filozofii i religii są skomplikowane. Obie dziedziny zajmują się podobną problematyką, stawiając najbardziej podstawowe pytania dotyczące natury i sensu świata czy życia. W odmienny sposób odpowiadają na te pytania. Filozofia jest dyscypliną opartą na rozumie, natomiast religia opiera się na wierze, wynikającej z objawienia i tradycji. Wierzenia religijne mają nadto charakter partykularny i przyjmują postać konkretnej doktryny religijnej. Z kolei filozofia (w szczególności filozofia religii zajmuje się takimi pojęciami jak Bóg, absolut, religia, sacrum w najbardziej ogólnym sensie[23]. Rozumową analizą treści wiary religijnej zajmuje się teologia.

W historii filozofii różnie kształtowały się stosunki między tymi dwiema dyscyplinami[24]. Filozoficzna refleksja pełni bardzo ważną rolę w rozwiniętych systemach religijnych. przede wszystkim, będąc podstawą teologii. Wiele dzieł opartych jest z kolei na inspiracji religijnej. Taka filozofia określana jest mianem filozofii religijnej. Przykładem takiej filozofii jest filozofia chrześcijańska, będąca szerokim i niejednorodnym nurtem filozofii zachodniej. W historii filozofii powstały również nurty filozoficzne, które przekształciły się w religię, m.in. religia ludzkości Auguste'a Comte'a.

Filozofia i religia, traktowane jako odrębne dziedziny, występowały również niejednokrotnie przeciwko sobie. Wielu myślicieli wczesnochrześcijańskich (np. Tertulian[25]) podchodziło do filozofii z wrogością, traktując ją jako myśl pogańską, nie dającą się pogodzić z nauką Pisma św. Pogodzenie obu tradycji intelektualnych: myśli chrześcijańskiej i filozofii starożytnej było procesem stopniowym i trwało aż do średniowiecza.

Istniały również nurty filozoficzne, walczące z religią, najczęściej traktując ją jako zabobon, np. niektóre nurty filozofii oświeceniowej czy marksizm[26]

Trzy tradycje filozoficzne[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się trzy wielkie tradycje filozoficzne: europejską (Filozofia Zachodu), indyjską oraz chińską (Filozofia Wschodu).

Historia filozofii[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: historia filozofii.

Główne zagadnienia filozofii[edytuj | edytuj kod]

Można wyróżnić tradycyjnie pięć centralnych obszarów filozofii[27]:

Poszczególne dyscypliny filozoficzne, często zawierają elementy kilku dyscyplin centralnych, np. filozofia społeczna obejmuje kwestie etyczne, ontologiczne i epistemologiczne.

Podział ze względu na przedmiot zainteresowań[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło filozofia w Wikisłowniku
Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o filozofii

Przypisy

  1. Audi 2006 ↓, s. 336.
  2. Schnädelbach 1995 ↓, s. 58.
  3. Martens i Schnädelbach 1995 ↓, s. 52-56.
  4. Herodot, Dzieje, I,30,2
  5. 5,0 5,1 Maryniarczyk i Krąpiec 2000 ↓, s. 1.
  6. Schnädelbach 1995 ↓, s. 90.
  7. Maryniarczyk, Krąpiec 3-11 ↓.
  8. Swieżawski 2000 ↓, s. XI.
  9. Schnädelbach 1995 ↓, s. 66.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Schnädelbach 1995 ↓, s. 79.
  11. Arystoteles, Metafizyka, IV.1.
  12. Schnädelbach 79 ↓.
  13. Schnädelbach 1995 ↓, s. 82-89.
  14. Maryniarczyk i Krąpiec 2000 ↓, s. 26.
  15. Maryniarczyk i Krąpiec 2000 ↓, s. 2.
  16. Schnädelbach 1995 ↓, s. 90-91.
  17. Schnädelbach 1995 ↓, s. 95.
  18. Maryniarczyk i Krąpiec 2000 ↓, s. 33.
  19. Audi 332 ↓.
  20. Giovanni Reale: Historia filozofii starożytnej. T. 1. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2000, s. 70-72.
  21. Russell 2000 ↓, s. 8.
  22. Russell 2000 ↓, s. 23.
  23. Anzenbacher 1992 ↓, s. 30-31.
  24. Anzenbacher 1992 ↓, s. 32-33.
  25. Swieżawski 2000 ↓, s. 331-336.
  26. Matthias Lutz-Bachmann: Religion, Critique of. W: Routledge Encyclopedia of Philosophy. Edward Craig (ed.). London: Taylor & Francis, 1998, s. 236-238.
  27. Audi 2006 ↓, s. 326-327.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Arno Anzenbacher: Wprowadzenie do filozofii. Kraków: UNUM - Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Teologicznego, 1992.
  • Robert Audi: Philosophy. W: Encyclopedia of Philosophy. Donald M. Borchert (red.). Thomson Gale, 2006, s. 325-337. ISBN 0-02-866072-2.
  • Andrzej Maryniarczyk, Mieczysław A. Krąpiec: Filozofia. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000. [dostęp 24.04.2014].
  • Ekkehard Martens, Herbert Schnädelbach: O aktualnej sytuacji filozofii. W: Filozofia. Podstawowe pytania. Ekkehard Martens, Herbert Schnädelbach (red.). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995, s. 33-56.
  • Bertrand Russell: Dzieje filozofii Zachodu i jej związki z rzeczywistością polityczno-społeczną od czasów najdawniejszych do dnia dzisiejszego. Warszawa: Aletheia, 2000.
  • Herbert Schnädelbach: Filozofia. W: Filozofia. Podstawowe pytania. Ekkehard Martens, Herbert Schnädelbach (red.). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995, s. 57-97.
  • Stefan Swieżawski: Dzieje europejskiej filozofii klasycznej. Warszawa - Wrocław: PWN, 2000. ISBN 83-01-13188-8.