Thomas Bernhard

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bernhardhaus094o.JPG

Thomas Bernhard (ur. 9 lutego 1931 w Heerlen w Holandii, zm. 12 lutego 1989 w Ohlsdorfie w Austrii) – austriacki pisarz i dramaturg, uważany za jednego z najwybitniejszych reprezentantów literatury niemieckojęzycznej.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Bernhard urodził się w Heerlen (Holandia) jako nieślubne dziecko Herty Fabjan (1904-1950) i Aloisa Zuckerstaettera (1905-1940). Jego dziadkiem był pisarz Johannes Freumbichler[1]. Większość dzieciństwa spędził w Wiedniu i w Seekirchen (Salzburg). Następnie, po ślubie matki w 1936, zamieszkał w Traunstein (Bawaria). Bernhard uczęszczał do szkoły podstawowej w Seekirchen, a później do narodowo-socjalistycznej (od 1945 katolickiej) szkoły z internatem, Johanneum. Zakończył edukację w 1947, chcąc zostać kupcem. Z powodu nieuleczalnej choroby płuc lata 1949-1951 spędził w sanatorium Grafenhof, które opuścił podobno na własne życzenie[1]. W latach 1955-1957 studiował aktorstwo w Mozarteum w Salzburgu[2]. Resztę życia poświęcił pisaniu, początkowo podejmując się również dorywczych prac, wśród których było nawet rozwożenie piwa[3]. Swobodną pracę twórczą zapewnił mu mecenat zamożnej Hedvig Stavianicek, którą poznał w sanatorium w Grafenhof[4]. Zmarł w swym domu w Ohlsdorfie, dokąd przeprowadził się w roku 1965. Jego ostatnią wolą było zaprzestanie wystawiania jego sztuk na terenie Austrii. Zabronił także wydawać dotąd nieopublikowane dzieła. O jego śmierci poinformowano dopiero po pogrzebie. Pisarz został pochowany w wiedeńskim Grinzingu, obok swojej mecenaski, Hedvig Stavianicek i jej męża[4].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Thomas Bernhard, często krytykowany w Austrii jako Nestbeschmutzer (dosł. kalający własne gniazdo), a równocześnie wysoko ceniony za granicą, przez wielu jest uważany za geniusza.

Na jego twórczość w głównej mierze wpływało przejmujące poczucie samotności, a także nieuleczalna choroba, która spowodowała jego śmierć w kulminacyjnym momencie życia. Jedną z charakterystycznych cech stylu Bernharda jest monolog bohatera wyjaśniający – zwykle biernemu słuchaczowi – jego pogląd na świat, co jest zazwyczaj umotywowane jakąś określoną sytuacją[5]. Pięć z utworów: Przyczyna, Suterena, Oddech, Chłód i Dziecko jest uznawanych za prozę autobiograficzną[5].

Główni bohaterowie dzieł Bernharda, często uczniowie, czy też jak nazywał ich sam autor – Geistesmenschen – w swych tyradach przeciwko głupiej ludzkości potępiają wszystko, co ważne dla Austriaków: państwo (często określane jako Katolicko-Narodowo-Socjalistyczne), powszechnie uznane instytucje (jak np. wiedeński Burgtheater) i uwielbianych artystów. Jednakże pogląd na twórczość Bernharda nie powinien zawężać się tylko do wymienionych wyżej kwestii, gdyż jego dzieła niemal zawsze traktują o izolacji i postępującym samozniszczeniu ludzi dążących do doskonałości. Jest ona niemożliwa do osiągnięcia, ponieważ oznacza stagnację, a co za tym idzie – śmierć.

Es ist alles lächerlich, wenn man an den Tod denkt (Wszystko, w porównaniu ze śmiercią, jest farsą) – te słowa wypowiedział Bernhard, kiedy odbierał austriacką nagrodę narodową w 1968 r., co stało się przyczyną jednego z wielu skandali spowodowanych przez pisarza (de facto pośrednio przyczyniły się one do jego sławy). Na przykład powieść Holzfällen (Wycinka), wydana w roku 1984, przez lata nie mogła doczekać się publikacji z powodu oskarżenia o zniesławienie wystosowanego przez jednego z byłych przyjaciół pisarza. Wiele jego sztuk, a przede wszystkim Plac Bohaterów (1988), spotkało się z ostrą krytyką ze strony konserwatystów, którzy twierdzili, że Bernhard oczernia w nich Austrię. Zarówno Plac Bohaterów, jak i wiele innych dramatów zostało wystawionych przez kontrowersyjnego reżysera Burgtheater, Clausa Peymanna, który również nie uniknął krytyki (m.in. za wystawianie sztuk współczesnych i eksperymentatorskich, zamiast uznanej klasyki).

Bernhard spowodował zamieszanie nawet w momencie swojej śmierci, poprzez zakazanie w testamencie publikacji i wystawiania swoich dzieł w obrębie granic Austrii do 2059. Jednakże wykonawcy jego ostatniej woli nie przestrzegają tego zakazu i uchylają go od czasu do czasu.

Bernhard w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce twórczość Thomasa Bernharda została rozpowszechniona głównie dzięki spektaklom Krystiana Lupy. W 1992 zaadaptował on na potrzeby spektaklu powieść Kalkwerk (I nagroda dla przedstawienia „za unikalny sposób teatralnej interpretacji, za złożoną i mistrzowską architekturę teatralną” na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym Kontakt 1993 w Toruniu, najlepszy spektakl 10 Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych w 1998 w ramach Teatru TV dokonano rejestracji telewizyjnej spektaklu). Lupa nie poprzestał na Kalkwerku – wyreżyserował również Immanuela Kanta w Teatrze Polskim we Wrocławiu (1996), Rodzeństwo w Starym Teatrze (1996), w 2001 w Teatrze Dramatycznym w Warszawie dokonał adaptacji wydanej już po śmierci Bernharda powieści Wymazywanie, a w 2006 w tym samym teatrze zrealizował sztukę Na szczytach panuje cisza.

Jednak Thomas Bernhard wciąż pozostaje w Polsce pisarzem mało znanym szerszej publiczności, choć wiele jego utworów ukazało się w polskich przekładach. W 2005 wydane zostały jego dwie ostatnie powieści: Wymazywanie (W.A.B.) oraz Dawni mistrzowie (Czytelnik).

W listopadzie 2012 roku miała miejsce prapremiera sztuki Bernharda "Siła przyzwyczajenia" w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie, reżyseria Magdalena Miklasz, w roli głównej - Caribaldiego, dyrektora cyrku - wystąpił Krzysztof Gosztyła.

Wybrane dzieła[edytuj | edytuj kod]

Proza[edytuj | edytuj kod]

  • In hora mortis, 1958
  • Mróz, 1963 (Frost; wyd. pol. 1979)
  • Amras, 1964
  • Zaburzenie, 1967 (Verstörung; wyd. pol. Czytelnik 2009)
  • Prosa, 1967
  • Ungenach, 1968
  • An der Baumgrenze, 1969
  • Partyjka, 1969 (Watten. Ein Nachlaß; wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 1980)
  • Ereignisse, 1969
  • Kalkwerk, 1970 (Das Kalkwerk; wyd. pol. 1986)
  • Der Italiener, 1971
  • Midland in Stilfs, 1971
  • Chodzenie, 1971 (Gehen)
  • Der Kulterer, 1974
  • Autobiografie, 1975 (Die Ursache. Eine Andeutung; wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 1998, 2011)
  • Korekta, 1975 (Korrektur; wyd. pol. Czytelnik 2013)
  • Suterena: Wyzwolenie, 1976 (Der Keller. Eine Entziehung; wyd. pol. 1983)
  • Oddech: Decyzja, 1978 (Der Atem. Eine Entscheidung; wyd. pol. 1983)
  • Ja, 1978
  • Der Stimmenimitator, 1978
  • Die Billigesser, 1980
  • Chłód. Izolacja, 1981 (Die Kälte. Eine Isolation; wyd. pol. Czytelnik 1987)
  • Dziecko[5] (Ein Kind), 1982
  • Beton, 1982 (wyd. pol. Atut 2001)
  • Bratanek Wittgensteina. Przyjaźń, 1982 (Wittgensteins Neffe. Eine Freundschaft; wyd. pol. Oficyna Literacka 1997)
  • Przegrany, 1983 (Der Untergeher; wyd. pol. Czytelnik 2002)
  • Wycinka, 1984 (Holzfällen. Eine Erregung; wyd. pol. Czytelnik 2011)
  • Dawni mistrzowie. Komedia, 1985 (Alte Meister. Komödie; wyd. pol. Czytelnik 2005)
  • Wymazywanie. Rozpad, 1986 (Auslöschung. Ein Zerfall; wyd. pol. W.A.B. 2005)
  • Der deutsche Mittagstisch. Dramolette, 1988
  • In der Höhe. Rettungsversuch, Unsinn, 1989
  • Spotkanie. Rozmowy z Kristą Fleischmann, 1991 (Eine Begegnung; wyd. pol. PIW 2010)
  • Thomas Bernhard: Kurzprosa Bd. XIV der Werkausgabe, 2003 (Eine Begegnung; wyd. pol. PIW 2010
  • Moje nagrody, 2009 (Meine Preise; wyd. pol. Czytelnik 2010)

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

  • Die Rosen der Einöde. Fünf Sätze für Ballett, Stimmen und Orchester, 1959
  • Święto Borysa, 1970 (Ein Fest für Boris; wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 2001)
  • Ignorant i szaleniec, 1972 (Der Ignorant und der Wahnsinnige)
  • Na polowaniu, 1974 (Die Jagdgesellschaft)
  • Siła przyzwyczajenia (Die Macht der Gewohnheit), 1974
  • Der Präsident, 1975
  • Die Berühmten, 1976
  • Portret artysty z czasów starości, 1977 (Minetti. Ein Porträt des Künstlers als alter Mann)
  • Immanuel Kant, 1978 (wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 2001)
  • Naprawiacz świata, 1979 (Der Weltverbesserer, wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 2001)
  • Przed odejściem w stan spoczynku 1979 (Vor dem Ruhestand. Eine Komödie von deutscher Seele; wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 2001)
  • Na szczytach panuje cisza, 1981 (Über allen Gipfeln ist Ruh. Ein deutscher Dichtertag um 1900; wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 2001)
  • U celu, 1981
  • Der Schein trügt, 1983
  • Komediant (Der Theatermacher), 1984
  • Rodzeństwo, 1984 (Ritter, Dene, Voss; wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 2004)
  • Einfach kompliziert, 1986
  • Elisabeth II. Keine Komödie, 1987
  • Plac Bohaterów, 1988 (Heldenplatz; wyd. pol. Wydawnictwo Literackie 2004)

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Kędzierski: Posłowie. W: Thomas Bernhard: Przegrany. Warszawa: 2002, s. 189–207. ISBN 83-07-02893-0. (pol.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Thomasa Bernharda