Ultrasonografia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Trójwymiarowe przedstawienie pracy serca, poprzez złożenie dwóch sekwencji obrazów USG
Pęcherz moczowy (czarny, kształtem podobny do motyla) i prostata
Ultrasonograf-urządzenie do obrazowania metodą USG
Końcówki wykorzystywane podczas badania ultrasonografem: od lewej: fazowa, convex oraz liniowa
Wynik badania ultrasonograficznego w trybie prezentacji A
Widok badania ultrasonograficznego wykorzystującego prezentację dwuwymiarową
Widok badania, w którym użyto dwóch prezentacji: B i M
Ultrasonografia 3D płodu w 29 tygodniu
Wideo przedstawiające płód w 11 tygodniu ciąży

Ultrasonografia (potocznie USG) – zastosowanie ultradźwięków do badania i obrazowania tkanek w medycynie i weterynarii.

Ultrasonografia to metoda nieinwazyjna, atraumatyczna metoda diagnostyczna, pozwalająca na uzyskanie obrazu przekroju badanego obiektu, jest metodą dokładną - ma wysoką zdolność do wykrywania niewielkich zmian w narządach – wynosi ona od 0,1 mm do milimetra.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Idea ultrasonografu powstała w dziedzinie zgoła innej niż medycyna. Początkowo amerykańscy, rosyjscy oraz niemieccy inżynierowie pracowali równolegle nad sposobem wykrywania wad w metalach. Początki tych badań sięgały czasu pierwszej wojny światowej. Pierwsze doświadczenia nad wykorzystaniem ultrasonografii w diagnostyce prowadzone były w trakcie i zaraz po II wojnie światowej, a ultrasonografy wprowadzone zostały do szpitali na przełomie lat 60. i 70. XX wieku (jednym z pierwszych klinicznych zastosowań była diagnostyka płodu)[1]. W roku 1951 powstał pierwszy skaner obrazujący badane organy w prezentacji typu B. Zaczęto wtedy badać guzy sutków, kamienie w pęcherzykach żółciowych oraz nerkach, a także rozpoczęto diagnostykę ultrasonograficzną w położnictwie. Trzy lata później – w 1954 roku Szwedzi I. Edler oraz H. Hertz zbudowali pierwszy skaner ultrasonograficzny umożliwiający prezentację w trybie M – umożliwiał on zobrazowanie ruchu zastawek serca. Rok później w Japonii przeprowadzono pierwszą analizę ruchu zastawek serca, wykorzystując w badaniu efekt Dopplera.

Sposób działania[edytuj | edytuj kod]

Zasada działania[edytuj | edytuj kod]

Metoda ta wykorzystuje zjawiska falowe zachodzące dla ultradźwięków rozchodzących się w tkankach, szczególnie odbicia fali na granicy ośrodków. W urządzeniach medycznych zakłada się, że prędkość fali we wszystkich tkankach jest jednakowa i równa 1540 m/s, co umożliwia określenie odległości do miejsca odbicia fali. Współczynnik odbicia zależny jest od różnicy impedancji ośrodków. W ultrasonografii medycznej wykorzystywane są częstotliwości z zakresu ok. 2-50 MHz. Fala ultradźwiękowa generowana jest oraz przetwarzana w impulsy elektryczne przy użyciu przetworników piezoelektrycznych.

Zjawiskiem niekorzystnym w ultrasonografii jest pochłanianie oraz rozpraszanie fali oraz niemal całkowite odbicie na granicy ośrodków znacznie różniących się impedancją. Własności ośrodków zależą też od częstotliwości fali, dlatego stosuje się różne częstotliwości.

Prędkość c, gęstość \rho i impedancja akustyczna \rho c dla wybranych tkanek oraz substancji[2]
Ośrodek Prędkość c [\frac{m}{s}] Gęstość \rho [\frac{kg}{m^{3}}*10^{-3}] Impedancja \rho c [\frac{kg}{m^2*s}*10^6]
Tkanka miękka (średnio) 1540 1,06 1,63
Mięśnie 1580-1630 1,07 1,69-1,74
Krew 1570 1,06 1,66
Skóra 1500 1,08 1,63
Ścianka naczynia 1570 1,06 1,66
Tkanka tłuszczowa 1450 0,92 1,38
Nerki 1550 1,04 1,62
Mózg 1540-1560 1,03 1,55-1,66
Wątroba 1560 1,06 1,66
Ciałko szkliste oka 1520 1,00 1,52
Kość czaszki 4000 1,38-1,81 3,775-7,38
Płuca 650-1180 0,3-0,5 0,2-0,6
Woda 1490 1,00 1,49
Gliceryna 1920 1,30 2,50
Powietrze 330 0,0012 0,0004
Częstotliwości ultradźwiękowe podczas badania różnych narządów[2]
Częstotliwość [MHz] Narządy
2,5 serce, mózg
3,5 wątroba, śledziona
5,0 nerki, trzustka, szkielet
7,5 tarczyca, naczynia, endo-sonografia
10 oko, sutek, jądra, palce
15 struktury powierzchniowe
>20 wewnątrznaczyniowe, skóra

Rozdzielczość[edytuj | edytuj kod]

Rozdzielczość jest miarą zdolności przyrządu pomiarowego do rozróżnienia położonych blisko siebie punktów. W ultrasonografii rozróżnia się rozdzielczość w kierunku rozchodzenia się fali (rozdzielczość osiowa), oraz prostopadłą do kierunku fali (rozdzielczość poprzeczna). Rozdzielczość osiowa wynika z możliwości rozróżnienia jako oddzielne impulsy dwóch ech. Głównym czynnikiem wpływającym na rozdzielczość osiową jest częstotliwość dźwięku oraz kształt impulsu. Dla głowicy generującej prostokątny impuls, echem jest fala składająca się z fali o dwóch lub trzech cyklach. Sygnały takie od sąsiednich tkanek można odróżnić jeśli są w odstępie 3 czasów impulsu, co odpowiada 1,5 długości impulsu w tkance. Dla sygnału o częstotliwości 5 MHz daje rozdzielczość 0,45 mm[3].

Rozdzielczość poprzeczna jest ograniczana jakością urządzenia jak i warunkami fizycznymi. Propagacja dźwięku w tkankach podlega prawom optyki falowej zjawiska odbicia, załamania, dyfrakcji, rozpraszanie i pochłanianie zależą z częstotliwością fali. Rozdzielczość urządzania ogranicza dyfrakcja fali dźwiękowej rozchodzącej się w tkankach, im większa częstotliwość tym rozdzielczość dyfrakcyjna jest większa, jednak wzrost częstotliwości zwiększa rozpraszanie i pochłanianie fali, co utrudnia lub wręcz uniemożliwia badanie tkanek położonych głęboko[4].

Na rozdzielczość poprzeczną wpływ ma przekrój poprzeczny wysyłanej wiązki fal, która jest kształtowana przez układ ogniskowania urządzenia i zazwyczaj zmienia się wraz z głębokością[3].

Rozdzielczość kontrastowa[edytuj | edytuj kod]

Rozdzielczość kontrastowa to zdolność aparatury sonograficznej do wytwarzania rozróżnialnych jasnością obrazów tkanek różniących się echogenicznością. Rozdzielczość kontrastowa jest ograniczona przez liczbę poziomów skali szarości. Zależy ona w dużej mierze od rozdzielczości przestrzennej. W przypadku słabej jakości aparatów USG (wąskie pasmo nadawania, długie impulsy oraz szerokie wiązki) nawet zwiększenie skali szarości z minimalnych 16 do maksymalnych 256 stopni, może nie spowodować poprawy jakości obrazu ze względu na niską rozdzielczość kontrastową[3].

Rozdzielczość czasowa[edytuj | edytuj kod]

Rozdzielczość czasowa to inaczej szybkość pracy aparatu USG, tzn. ilość niezależnych obrazów rejestrowanych w jednostce czasu. Ograniczenia w prędkości są stricte fizyczne – prędkość dźwięku i głębokość badania.

Ogniskowanie[edytuj | edytuj kod]

Rozkład ciśnienia akustycznego w wodzie generowanego przez przetwornik o średnicy 10 mm i promieniu krzywizny 300 mm. Częstotliwość fali 4 MHz.

W celu osiągnięcia jak najwyższej rozdzielczości badania stosuje się ogniskowanie wiązki. Sposoby ogniskowania:

  • zbieżna wiązka ultradźwięków może być emitowana przez przetwornik o wklęsłej powierzchniowe (efekt wklęsłego lustra),
  • zastosowanie soczewki skupiającej[4].

Głowice[edytuj | edytuj kod]

Głowice liniowe[edytuj | edytuj kod]

Głowica tego typu składa się z dużej liczby (nawet 512) kryształów piezoelektrycznych położonych w jednej linii. W trakcie badania są one aktywowane w grupach. Równoległe wiązki nie powodują deformacji obrazu, jednak utrudniają omijanie innych narządów, lub przeszkód takich jak np. gaz w jelitach. Stosowane w badaniach narządów powierzchniowych[4].

Głowice konweksowe (convex)[edytuj | edytuj kod]

Zasada działania jak wyżej, jednak kształt głowicy jest zakrzywiony, w związku z czym wiązka ma kształt wachlarza. Dociera w miejsca, do których nie dotrze głowica liniowa[4].

Głowica sektorowa[edytuj | edytuj kod]

Ma ona o wiele mniej kryształów aniżeli powyższe głowice. Mniejsza grupa kryształów jest w ciągłej rotacji, co powoduje, że wiązka wysyłana ma kształt promienisty. Z racji małego rozmiaru głowicy jeszcze łatwiej omijać nią przeszkody. Przydatne do obrazowania głęboko położonych struktur[4].

Przetwarzanie sygnałów w trakcie badania ultrasonograficznego[edytuj | edytuj kod]

Obróbka wstępna[edytuj | edytuj kod]

Elektroniczne wzmocnienie odbieranego sygnału, poprawa rozdzielczości czasowej echa[4].

Obróbka wtórna[edytuj | edytuj kod]

Poprawa kontrastu pomiędzy słabym, a silniejszym sygnałem, która polega na wzmocnieniu mocnego sygnału, a osłabieniu słabego[4].

Przestrzenna regulacja wzmocnienia[edytuj | edytuj kod]

TGC – ang. Time Gain Compensation – sygnał wracający do głowicy później jest wzmacniany bardziej niż wcześniejsze sygnały, co ma na celu wyrównanie sygnału z głębiej położonych struktur w stosunku do tych płytszych[4].

Cyfrowa obróbka obrazu[edytuj | edytuj kod]

Obrazowanie harmoniczne[edytuj | edytuj kod]

THI – ang. Tissue Harmonic Imaging oraz obrazowanie harmoniczne z podaniem ultrasonograficznego środka kontrastującego (CHI – ang. Contrast Harmonic Imaging) – część fal powracających do głowicy ma tą samą częstotliwość co fala wysyłana, jednak pewna część ma częstotliwość równa wielokrotności fali wysyłanej – jest to związane z nieliniowością ośrodka, w którym przemieszcza się fala.

W obrazowaniu harmonicznym przetwornik wysyła falę o konkretnej częstotliwości, ale odbiornik może odbierać fale o różnych częstotliwościach. Obraz stworzony na podstawie fal o częstotliwościach harmonicznych ma lepszy kontrast, wysoką rozdzielczość przestrzenną oraz ma niski poziom szumu. Ultrasonograficzny środek kontrastujący powoduje zwiększenie natężenia fal o częstotliwościach harmonicznych, pozwala na lepsze rozróżnienie naczyń krwionośnych od tkanek[4].

Ultrasonograficzne obrazowanie fotopowe[edytuj | edytuj kod]

Technika polega na przetworzeniu w czasie rzeczywistym obrazu w skali szarości na obraz kolorowy, co zwiększa kontrastowość i uwypukla szczegóły[4].

Ultrasonografia trójwymiarowa[edytuj | edytuj kod]

Cyfrowe przetwarzanie sygnału z dużą szybkością pozwala na magazynowanie dużej ilości obrazów. Zestaw danych zebrany z głowicy pozwala na rekonstrukcję przestrzenną badanego obszaru na podstawie utworzonych obrazów[4].

Używanie środków kontrastujących (CEUS)[edytuj | edytuj kod]

Środek kontrastujący – zwykle jest to podany dożylnie roztwór mikropęcherzyków gazu, który silnie odbija falę ultradźwiękową.
Zastosowanie:

  • gastroenterologia, badanie wątroby – w przypadku zmian ogniskowych wątroby,
  • neurologia – badanie dopplerowskie przezczaszkowe naczyń mózgowych[4].

Metody prezentacja wyników[edytuj | edytuj kod]

Prezentacja A[edytuj | edytuj kod]

Sposób prezentacji ech ultradźwiękowych oznaczono literą A od skrótu słowa amplituda. Jest to najprostsza metoda rejestracji ech ultradźwiękowych na ekranie np. oscyloskopu. Przetwornik piezoelektryczny wytwarza krótkie impulsy. Echa odbite od narządów leżących w odległości d od przetwornika wracają do niego w czasie t=\frac{2d}{c}. Wychylenia w pionie występują w miejscach odpowiadających położeniu struktur odbijających falę dźwiękową. Taki sposób prezentacja jest niewystarczający do czytelnego obrazowania głębiej położonych narządów – również w przypadku rozbudowanej tkanki mięśniowej badanie jest utrudnione[2].

Prezentacja B[edytuj | edytuj kod]

Echa ultradźwiękowe zamieniane są na plamki w odcieniach szarości na ekranie monitora (16, 32 oraz 64 stopniowa skala szarości). Echo przetwarzane jest na przetworniku na binarną reprezentację. Jasność plamki zależna jest proporcjonalnie od amplitudy echa, a poziomy jej wymiar od szerokości echa – czyli od tego, jak mocne echo wróciło. Prezentacja B przechowuje zbiór ech i każda plamka jest jednym. Stąd też pochodzi nazwa tej prezentacji – od angielskiego słowa brightness (jasność)[2].

Prezentacja M[edytuj | edytuj kod]

Podstawa czasu lampy oscyloskopowej rozjaśnia się tylko w miejscach, gdzie wystąpiły echa ultradźwiękowe. Zatem ruch narządów odwzorowany jest ruchem plamek na ekranie. Tak jak w poprzednich prezentacjach czas odłożony jest na osi poziomej. Prędkość przesuwu podstawy lampy jest dobrana w taki sposób, aby można było zaobserwować zmienność ruchu narządu w czasie rzeczywistym. Obraz M zostaje zapamiętany w pamięci operacyjnej ultrasonografu i może zostać złożony w sekwencję, tak aby powstało wideo. Prezentację używa się głównie w badaniach aorty brzusznej, zwłaszcza jej tętniaków. Prezentacja M swoją nazwę bierze od angielskiego słowa move (ruch)[2].

Dwuwymiarowa prezentacja B[edytuj | edytuj kod]

Prezentacja B rysuje linię plamek o różnej jaskrawości na monitorze.Głowica zostaje przesunięta i wysyłany jest kolejny impuls – linia narysowana jest zaraz obok poprzedniej. Oczywiście linia odpowiada temu miejscu narządu, na który jest skierowana. Proces jest powtarzany na tyle gęsto, żeby obraz wyglądał na spójny (nie było widocznych brakujących pikseli). Ludzkie oko widzi ten dyskretny zestaw linii jako ciągły obraz różnej jasności plamek[2].

Badanie dopplerowskie metodą fali ciągłej (ang. Continuous Wave Doppler)[edytuj | edytuj kod]

W tej metodzie stosowane są dwa kryształy piezoelektryczne – jeden emituje ciągłą falę ultradźwiękową, drugi natomiast odbiera wracające echo. Przesunięcie częstotliwości wracającego echa jest wyświetlane na wykresie. Na podstawie tego przesunięcia można również obliczyć kierunek i prędkość przepływu krwi. Wadą tej metody jest brak informacji o głębokości badanego przepływu[4].

Badanie dopplerowskie metodą fali pulsacyjnej (ang. Pulsed Wave Doppler)[edytuj | edytuj kod]

W badaniu dopplerowskim metodą fali pulsacyjnej kryształy piezoelektryczne na zmianę wysyłają fale ultradźwiękowe i rejestrują powracające echa. W tej metodzie można dokładnie określić miejsce przepływu krwi na podstawie położenia i rozmiaru bramki pomiarowej[4].

Ultrasonografia duplex Doppler[edytuj | edytuj kod]

Stanowi ona połączenie dwóch powyższych metod[4].

Doppler spektralny[edytuj | edytuj kod]

Widmo przepływu jest krzywą zależności prędkości przepływu krwi od czasu. Na jej podstawie można obliczyć średnią i maksymalną prędkość przepływu – stosuje się to w celu wykrycia zwężeń i zatorów naczyń krwionośnych[4].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Zastosowanie ultrasonografii w przekroju specjalizacji medycznych:
Specjalizacja Opis
Anestezjologia Ultrasonografia ma swoje zastosowanie w przypadku znieczulenia w pobliżu bardzo unerwionych miejsc – daje możliwość większej precyzji sterowania igłą.
Angiologia Usg Dopplerowskie łącznie z trybem B ultrasonografu (tryb Dupleksowy) jest używany do diagnozowania schorzeń związanych z żyłami i tętnicami w organiźmie.
Kardiologia Echokardiografia – (UKG) jest stosowana do obrazowania struktur serca, jego kurczliwości oraz wielkości.
Gastroenterologia USG jest stosowane w obrazowaniu i diagnostyce wielu narządów wewnętrznych, takich jak: wątroba, trzustka, nerki, jelita wraz z wszelkimi ich odcinkami.
Ginekologia Obrazowanie aktywności oraz diagnostyka płodu, w ultrasonografii położniczej popularne jest również składanie obrazów 3D ultrasonografu.
Otolaryngologia Wykrywanie przerostu hormonu tarczycy, badanie ucha oraz ślinianek. U niemowląt przeprowadzane są także badania USG głowy – w czasie kiedy układ kostny nie jest jeszcze do końca wykształcony.
Neonatologia Badania i diagnostyka wnętrza czaszki noworodków, poza tym również badania z innych specjalizacji.
Neurologia Badania przepływu krwi w układzie nerwowym za pomocą USG Dopplerowskiego
Okulistyka Ultrasonografia oka (wykorzystanie prezentacji typu A)
Pulmonologia Bronchofiberoskopia EBUS – oskrzelowa biopsja igłowa pod kontrolą USG
Urologia Diagnostyka układu moczowego, tj. m.in. kamieni na nerkach lub moczowodach

Jednym z bardzo popularnych obecnie zastosowań ultrasonografii jest USG naczyń krwionośnych z wykorzystaniem zjawiska Dopplera. USG dopplerowskie pozwala na ocenę prędkości oraz kierunku przepływu krwi w naczyniach.

Stosując niższe częstotliwości (2-5 MHz, np. podczas badania jamy brzusznej lub echokardiograficznego badania serca) uzyskuje się obrazy struktur głębiej położonych kosztem niższej rozdzielczości. Natomiast korzystając z częstotliwości wyższych (7,5-16 MHz, np. badanie przezpochwowe, przezciemiączkowe, diagnostyka węzłów chłonnych, aż do 50 MHz w ultrasonografii wewnątrznaczyniowej naczyń żylnych oraz tętniczych) uzyskuje się obrazy dokładniejsze, ale tylko struktur płycej położonych.

Nowa generacja przenośnych aparatów ultrasonograficznych umożliwia wykonywanie badań ultrasonograficznych, w tym dopplerowskich, w domu pacjenta.

Standardy badań ultrasonograficznych[edytuj | edytuj kod]

Polskie Towarzystwo Ultrasonograficzne opublikowało w roku 1998 Standardy Badań Usg. Jest to zbiór zasad i wytycznych opisujących, w jaki sposób powinno być przeprowadzone prawidłowe badanie ultrasonograficzne dla danego regionu ciała. Dokument ma na celu umożliwienia badania udokumentowanego, jak i przydatnego diagnostycznie.

Standardy składają się z:

  • opisu aparatury usg – ultrasonograf musi mieć odpowiednie parametry użytkowe, technologiczne i być wyposażony w odpowiednią głowicę, która może nadawać sygnał w wysokich częstotliwościach
  • technika przeprowadzenia badania – każde badania USG musi być wykonane we właściwy dla danego regionu ciała sposób, uwzględniający położenie oraz głębokość badanej tkanki, a także jej strukturę. Spełnione muszą być również warunki badania
  • opis badania i jego dokumentacja (również zdjęciowa)

Opis badania USG musi zawierać:

  • dokładny opis położenia, wielkości oraz wymiarów organów badanych i wszystkich stwierdzonych w nich nieprawidłowości
  • wnioski diagnostyczne, rozpoznanie – określenie czy narząd wygląda prawidłowo, czy nie
  • propozycję kolejnych badań, jeżeli badanie USG nie jest rozstrzygające
  • dokumentację zdjęciową zawierającą wszystkie nieprawidłowe zmiany morfologiczne
  • pełny opis maszyny, za pomocą której zostało przeprowadzone badanie[5]

Aparatura ultrasonograficzna[edytuj | edytuj kod]

Stosowanie aparatury spełniającej poniższej standardy gwarantuje dobrej jakości badanie i właściwe pomiary morfologiczne oraz hemodynamiczne.
W aparatach istnieje podział na dwie klasy:

  • Średnia
    1. Głowice liniowe, convex (liczba linii obrazowych min. 96) i sektorowe od 3,5 MHz do 7 MHz,
    2. Skala szarości – 256 poziomów
    3. Ogniskowanie wiązek
    4. Prezentacja B, 2D-B(B + B)
    5. Pakiet pomiarów:
      • naczyniowy
      • ginekologiczno-położniczy
    6. Doppler z analizą spektralną, doppler impulsowy
    7. Matryca 512x512
  • Wysoka
    1. Głowice liniowe i convex (min. ilość linii obrazowych 128) oraz sektorowe od 3,5 MHz do 10 MHz
    2. Skala szarości min 256
    3. Ogniskowanie wiązek
    4. Prezentacja B, 2D-B (B+B), B + M
    5. Pakiet pomiarów:
      • naczyniowy
      • ginekologiczno-położniczy
    6. Możliwość pracy w trybie obrazowania harmonicznego
    7. Możliwość pracy z zastosowaniem środków kontrastujących
    8. Doppler z analizą spektralną
    9. Zgodność ze standardem DICOM
    10. Matryca min. 800x600[6]

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

  • W badaniach dotyczących bezpieczeństwa ultrasonografu metodą metaanalizy kilku badań USG opublikowanych w 2000 roku nie stwierdzono istotnych statystycznie szkodliwych skutków USG, ale odnotowano, że brak było danych długoterminowych efektów neurorozwojowych[7].
  • W eksperymencie przeprowadzonym w Yale School of Medicine, którego wyniki opublikowano w 2006 roku odkryto niewielką, lecz istotną korelację pomiędzy długotrwałym i częstym stosowaniem ultradźwięków i nieprawidłową migracją neuronów u myszy[8].
  • Badania przeprowadzone w Szwecji w 2001 r.[9] wykazały powstanie subtelnych defektów neurologicznych przy stosowaniu USG, przejawiających się zwiększoną częstością leworęczności u chłopców i opóźnieniem rozwoju mowy[10][11].
  • Późniejsze badania nie potwierdziły istnienia opóźnień rozwojowych[12], ale wykazały związek między ekspozycją USG i rozwojem leworęczności w późniejszym okresie życia[13].

Zagrożenie[edytuj | edytuj kod]

Odpowiednio wykonana ultrasonografia jest bezpieczna.

Korzyści[edytuj | edytuj kod]

Metoda ta jest łatwo dostępna, nieinwazyjna i stosunkowo tania. Ponadto pozwala uzyskać obraz w czasie rzeczywistym.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Historia ultrasonografii
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Andrzej Nowicki: Wstęp do ultrasonografii : podstawy fizyczne i instrumentacja. ISBN 83-919257-0-6.
  3. 3,0 3,1 3,2 Andrzej Nowicki: Ultradźwięki w medycynie. 2010. ISBN 978-83-89687-59-3.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 Günther Schmidt: Ultrasonografia. 2008. ISBN 978-83-89769-44-2.
  5. pod redakcją prof. dr hab. med. Bogdana Pruszyńskiego: Diagnostyka obrazowa, podstawy teoretyczne i metodyka badań;. 2000. ISBN 83-200-2463-3.
  6. pod redakcją prof. Wiesława Jakubowskiego: Standardy badań USG Polskiego Towarzystwa Ultrasonograficznego. ISBN 83-922237-5-6.
  7. Bricker, Garcia, Henderson, Mugford, Neilson, Roberts, Martin. Ultrasound screening in pregnancy: a systematic review of the clinical effectiveness, cost-effectiveness and women's views. „Health technology assessment”. 4 (I-VI), s. 1–193, 2000 (ang.). 
  8. Ang, Gluncic, Duque, Schafer, Rakic. Prenatal exposure to ultrasound waves impacts neuronal migration in mice. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. 103, s. 12903–12910, 2006. doi:10.1073/pnas.0605294103 (ang.). 
  9. Keiler, H., et al. 2001. Sinistrality—a side-effect of prenatal sonography: A comparative study of young men. Epidemiology 12(6): 618–23; Campbell, J.D., et al. 1993
  10. Salvesen K.A., Vatten L.J., Eik-Nes S.H. et al. (1993) Routine ultrasonography in utero and subsequent handedness and neurological development. B.M.J. 307: 159-64.
  11. Kieler H., Axelsson O., Haglund B. et al. (1998) Routine ultrasound screening in pregnancy and children’s subsequent handedness Early Hum. Dev. 50: 233-45.
  12. Heikkilä, Vuoksimaa, Oksava, Saari‐kemppainen, Iivanainen. Handedness in the Helsinki Ultrasound Trial. „Ultrasound in Obstetrics & Gynecology”. 37, s. 638–642, Maj 2011. doi:10.1002/uog.8962 (ang.). 
  13. K. Salvesen. Ultrasound in pregnancy and non-right handedness: meta-analysis of randomized trials. „Ultrasound in Obstetrics & Gynecology”. 38, s. 267–271, Lipiec 2011. doi:10.1002/uog.9055 (ang.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wstęp do ultrasonografii : podstawy fizyczne i instrumentacja / Andrzej Nowicki. ISBN: 83-919257-0-6.
  • Ultradźwięki w medycynie : wprowadzenie do współczesnej ultrasonografii / Andrzej Nowicki; Polska Akademia Nauk. Instytut Podstawowych Problemów Techniki. ISBN: 978-83-89687-59-3.
  • USG jamy brzusznej : podstawy badania i interpretacji wyników / Stanisław Jachimek. ISBN: 83-85701-97-4.
  • Zastosowanie transmisji fal ultradźwiękowych do charakteryzowania i obrazowania struktury ośrodków biologicznych / Krzysztof J. Opieliński. ISBN: 83-74936-46-0.
  • Radiologia : diagnostyka obrazowa : Rtg, TK, USG, MR i radioizotopy / pod red. Bogdana Pruszyńskiego ; aut. Bogusława Benendo-Kapuścińska [et al.]. ISBN: 83-200-2586-9.
  • Standardy badań USG Polskiego Towarzystwa Ultrasonograficznego / pod red. prof. Wiesława Jakubowskiego. ISBN: 83-922237-5-6
  • Ultrasonografia / Günther Schmidt. ISBN: 978-83-89769-44-2

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.