Wachlarz (przedmiot)
Wachlarz – płaski, lekki, zdobiony przedmiot, rozkładany półkoliście, który służy do wachlowania. Poruszany wahadłowo, wymusza ruch powietrza przez co daje uczucie chlodzenia. Wachlarze wykonywane są m.in. z drewna, kości słoniowej, pergaminu, jedwabiu lub piór. Podczas gdy w Europie używany był prawie wyłącznie przez kobiety, a dzisiaj praktycznie wyszedł z użycia, w Azji jest nadal przedmiotem codziennego użytku dla obu płci.
Spis treści |
Historia [edytuj]
Najwcześniejsze przedstawienia wachlarza pochodzą ze starożytnego Egiptu. Nie są to jednak wachlarze "ręczne", a raczej wielkie pęki liści palmowych lub pióropusze z piór na dlugich trzonkach, które poruszane przez służbę chłodziły dostojnika lub władcę. Od wieku XVI wachlarze dokumentowane są w Europie. W książkach na temat strojów oraz portretach z tego okresu spotykane są pochodzące najczęściej z Włoch sztywne choragiewki na trzonku, jako specjalna wenecka forma wachlarza. Od początku też powierzchnia wachlarza prowokowała do dekoracji i zdobień. Poszczególne segmenty wachlarzy składanych były misternie malowane w motywy mitologiczne, sceny biblijne, pasterskie lub marynistyczne albo motywy chińskie. U schyłku wieku XVIII modne były sceny z aktualnych wydarzeń takich jak rocznica wybuchu Wezuwiusza, lot braci Montgolfiere czy rewolucja francuska.
Wachlarz nie był i nie jest wyłącznie przedmiotem użytkowym. Używany w Europie, należał wprawdzie do akcesoriów mody, ale mówił też o statusie społecznym, był pomocny w zachowaniach towarzyskich. W Japonii, w tradycyjnym tańcu, jest do tej pory rekwizytem, który służy przedłużeniu ramienia dla wzmocnienia ekspresji gestów tancerzy. Wszędzie pomocny jest też do zakrywania twarzy w sensie dosłownym[1].
Historia wachlarza w Japonii [edytuj]
W parnych miesiącach letnich w południowej i środkowej Japonii, wachlarz jest przedmiotem prawie niezbędnym dla ochłody odpędzania insektów czy rozniecania ognia. Jest też środkiem wyrazu w tańcu.
W VI wieku, poprzez Koreę wraz z przyjęciem buddyzmu, oraz przez wysoko rozwiniętą kulturę cesarskich Chin, do Japonii trafiły wachlarze chińskie. Glównie był to popularny w czasach zachodniej dynastii Han wachlarz liściasty zwany uchiwa oraz wachlarz-pióropusz z piór bażanta, które to formy znaleźć można na ściennych malowidłach grobowych z VI wieku. Te chińskie formy wachlarza używane były głównie przez rodzinę cesarską i wysokich kapłanów jako znak ich godności. Prosty lud używał wachlarzy plecionych z listowia.
Przypuszczalnie na początku ery Heian (794-1185) japońscy rzemieślnicy wynaleźli wachlarz składany ōgi albo sensu. Najstarszy typ takiego wachlarza zbudowany jest z wąskich klinowatych płytek drewna cyprysu, które w swej szerszej części sa zszyte. Takie cyprysowe skomplikowane w budowie wachlarze hi-ōgi stanowiły najczęściej charakterystyczne accessoirs dam dworu. Wykonane z kości słoniowej lub szyldkretu, trafiały później jako kosztowne przedmioty zbytku na zachod.
Wachlarz z papieru (kami-ōgi) - powstał w IX wieku. Wąskie drewniane "szprychy" tworzą w nim stelaż dla wycinka koła z papieru. Ta wynaleziona w Japonii forma wachlarza była popularna na całym świecie.
Wytwarzanie [edytuj]
Od ery Heian (IX-XIIw) wytwórcy wachlarzy mieli swoje stowarzyszenie zawodowe (Nakama). Żyli zawsze w pobliżu dworu cesarskiego Heian-kyō oraz Kyōto i czcili swoje bóstwa. W erze Edo (1603-1867) wytwarzanie wachlarzy było rzemiosłem mieszczaństwa, a powstałe wówczas sklepy z wachlarzami (ōgi-ya) oferowały zarówno ich części jak i gotowe wyroby.
Język wachlarza [edytuj]
W XVIII wieku rozwinął się tzw. "sekretny język wachlarza", którym ówczesne damy mogły kokietować i uwodzić innych mężczyzn na oczach nieświadomego małżonka. W 1774 królowa Szwecji Luiza Mirck powołała do życia Zakon Wachlarza, w którym to damy dworu mogły poznawać tajniki owej "niewieściej broni". Odpowiednie ustawienie wachlarza wyrażało zamiary, uczucia i stan ducha.
Przykładowo: wachlarz przyłożony do ust - "nie kokietuj tamtej"
Pod koniec XVIII wieku pojawił się "konwersacyjny" typ wachlarza. Dzięki odsłanianiu ukrytych w malunku odpowiednich układów cyfr można było tworzyć dialogi.
Ciekawostki [edytuj]
Dyktator mody Karl Lagerfeld zrobił z wachlarza swój znak rozpoznawczy i nieodłączny element stroju.
Bibliografia [edytuj]
Sławomir Kosieliński. Spojrzenie zza wachlarza. „Wiedza i Życie”. 1, 1997. Warszawa: Prószyński Media. ISSN 0137-8929.
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Wachlarze japońskie de. www.japankunst.de
- Zbiory wachlarzy de.
- http://www.marquise.de
- Sensu Uchiwa-Innung Kyōto jp.
