Wachlarz (przedmiot)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy przedmiotu. Zobacz też: Wachlarz - organizacja z czasów II wojny światowej.
Obraz Hokusai Pięć wachlarzy
Drewniany wachlarz z Azji
Louis XIV
Diego Velázquez, Dama z wachlarzem
Jedwabny wachlarz tai chi
Punkah - sterowany komputerowo wachlarz z pawich piór w Jumeirah Beach Residence (Indie)

Wachlarz – płaski, lekki, zdobiony przedmiot, rozkładany półkoliście, który służy do wachlowania. Poruszany wahadłowo, wymusza ruch powietrza przez co daje uczucie chłodzenia. Wachlarze wykonywane są m.in. z drewna, kości słoniowej, pergaminu, jedwabiu lub piór. Podczas gdy w Europie używany był prawie wyłącznie przez kobiety, a dzisiaj praktycznie wyszedł z użycia, w Azji jest nadal przedmiotem codziennego użytku dla obu płci.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze przedstawienia wachlarza pochodzą ze starożytnego Egiptu. Nie są to jednak wachlarze "ręczne", a raczej wielkie pęki liści palmowych lub pióropusze z piór na długich trzonkach, które poruszane przez służbę chłodziły dostojnika lub władcę.

Od wieku XVI wachlarze dokumentowane są w Europie. W książkach na temat strojów oraz na portretach z tego okresu spotykane są pochodzące najczęściej z Włoch sztywne choragiewki na trzonku, jako specjalna wenecka forma wachlarza.

Powierzchnia wachlarza prowokowała do dekoracji i zdobień. Poszczególne segmenty wachlarzy składanych były misternie malowane w motywy: mitologiczne, biblijne, pasterskie, marynistyczne, chińskie. U schyłku wieku XVIII modne były sceny z aktualnych wydarzeń, jak: rocznica wybuchu Wezuwiusza, lot braci Montgolfier, czy rewolucja francuska.

Wachlarz nie był i nie jest wyłącznie przedmiotem użytkowym. Używany w Europie, należał wprawdzie do akcesoriów mody, ale mówił też o statusie społecznym, był pomocny w zachowaniach towarzyskich. W Japonii, w tradycyjnym tańcu, jest do tej pory rekwizytem, który służy przedłużeniu ramienia dla wzmocnienia ekspresji gestów tancerzy. Wszędzie pomocny jest też do zakrywania twarzy w sensie dosłownym[1].

Historia wachlarza w Japonii[edytuj | edytuj kod]

W parnych miesiącach letnich w zachodniej i środkowej Japonii, wachlarz służy do ochłody, odpędzania insektów, czy rozniecania ognia. Jest też środkiem wyrazu w tańcu.

W VI wieku, poprzez Koreę wraz z przyjęciem buddyzmu, oraz przez wysoko rozwiniętą kulturę cesarskich Chin, do Japonii trafiły wachlarze chińskie. Głównie był to popularny w czasach zachodniej dynastii Han wachlarz liściasty zwany po japońsku uchiwa oraz wachlarz-pióropusz z piór bażanta, które to formy znaleźć można na ściennych malowidłach grobowych z VI wieku. Te chińskie formy wachlarza używane były głównie przez rodzinę cesarską i wysokich kapłanów jako znak ich godności. Prosty lud używał wachlarzy plecionych z listowia.

Przypuszczalnie na początku ery Heian (794-1185) japońscy rzemieślnicy wynaleźli wachlarz składany ōgi albo sensu. Najstarszy typ takiego wachlarza zbudowany jest z wąskich, klinowatych płytek z drewna cyprysu, które w swej szerszej części są zszyte. Takie cyprysowe, skomplikowane w budowie, wachlarze hi-ōgi stanowiły najczęściej charakterystyczne dodatki strojów dam dworu. Wykonane z kości słoniowej lub szyldkretu, trafiały później jako kosztowne przedmioty zbytku na Zachód.

Wachlarz z papieru (kami-ōgi) - powstał w IX wieku. Wąskie drewniane "szprychy" tworzą w nim stelaż dla wycinka koła z papieru. Ta wynaleziona w Japonii forma wachlarza była popularna na całym świecie.

Wytwarzanie[edytuj | edytuj kod]

Od ery Heian (IX-XII w.) wytwórcy wachlarzy mieli swoje stowarzyszenie zawodowe. Żyli zawsze w pobliżu dworu cesarskiego Heian-kyō oraz Kyōto (Kioto) i czcili swoje bóstwa. W erze Edo (1603-1867) wytwarzanie wachlarzy było rzemiosłem mieszczaństwa, a powstałe wówczas sklepy z wachlarzami (ōgi-ya) oferowały zarówno ich części, jak i gotowe wyroby.

Język wachlarza[edytuj | edytuj kod]

W XVIII wieku rozwinął się tzw. "sekretny język wachlarza", którym ówczesne damy mogły kokietować i uwodzić innych mężczyzn na oczach nieświadomego małżonka. W 1774 królowa Szwecji Luiza Mirck powołała do życia Zakon Wachlarza, w którym damy dworu mogły poznawać tajniki owej "niewieściej broni". Odpowiednie ustawienie wachlarza wyrażało zamiary, uczucia i stan ducha.

Przykładowo: wachlarz przyłożony do ust - "nie kokietuj tamtej"

Pod koniec XVIII w. pojawił się "konwersacyjny" typ wachlarza. Dzięki odsłanianiu ukrytych w malunku odpowiednich układów cyfr można było tworzyć dialogi.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Dyktator mody Karl Lagerfeld zrobił z wachlarza swój znak rozpoznawczy i nieodłączny element stroju.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Sławomir Kosieliński. Spojrzenie zza wachlarza. „Wiedza i Życie”. 1, 1997. Warszawa: Prószyński Media. ISSN 0137-8929. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy