Szwecja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Konungariket Sverige
Królestwo Szwecji
Flaga Szwecji
Herb Szwecji
Flaga Szwecji Herb Szwecji
Dewiza: (szw.) För Sverige i tiden[a]
Hymn: Du gamla, du fria – hymn państwowy
Kungssången – hymn królewski

(Tyś dawna, Tyś wolna)
Położenie Szwecji
Konstytucja Konstytucja Szwecji
Język urzędowy szwedzki
Stolica Sztokholm
Ustrój polityczny monarchia parlamentarna
Typ państwa demokracja
Głowa państwa król Karol XVI Gustaw
Następczyni tronu księżniczka Wiktoria Bernadotte
Szef rządu premier Fredrik Reinfeldt
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
56. na świecie
449 964 km²
8,67%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
88. na świecie
9 658 301[1]
21 osób/km²
Szwedzi: 90,8%
Finowie: 3,1%
Inni: 6,1%
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

523,8 mld[2] USD
54 814[2] USD
PKB (PPP) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

385,1 mld[2] USD
40 304[2] USD
Jednostka monetarna 1 korona szwedzka = 100 öre (SEK)
Wstąpienie do UE 1 stycznia 1995
Religia dominująca luteranizm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 SE
Domena internetowa .se
Kod samochodowy S
Kod samolotowy SE
Kod telefoniczny +46
Mapa Szwecji
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Szwecja w Wikipodróżach
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Szwecji
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Szwecja w Wikisłowniku
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku (wówczas jeszcze Europejska Wspólnota Gospodarcza). Graniczy z Norwegią i Finlandią oraz z Danią[3] przez most nad cieśniną Öresund.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Szwecji.

Powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

  • ląd: 411 942 km²
  • woda: 39 010 km²
  • całkowita: 440 952 km²

Długość granicy lądowej[edytuj | edytuj kod]

Długość wybrzeża[edytuj | edytuj kod]

  • całkowita: 3218 km
    • Najwyższy punkt: Kebnekaise 2111 m n.p.m.
    • Najniższy punkt: zatoka jeziora Hammarsjon, koło Kristianstad, –2,4
    • Największe jezioro: Wener (Vänern) – 5546 km²

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Szwecji.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Południowe obszary współczesnej Szwecji (Skania) były częścią praojczyzny Germanów. W średniowieczu północna i środkowa część kraju została zasiedlona przez skandynawskie plemiona Normanów. W IX-XI wieku tutejsi wikingowie brali udział w wyprawach łupieżczych, głównie na Ruś i Bizancjum. Równocześnie tworzyło się Państwo szwedzkie i następowała jego chrystianizacja w XI wieku. W XII-XIII w. podbój Finlandii przez Szwedów. Od 1397 unia kalmarska z Danią i Norwegią.

XVI wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1523 Gustaw I Waza doprowadził do usamodzielnia się Szwecji pod władzą dynastii Wazów. Przyjęcie luteranizmu. W latach 1592-1599 Szwecja była połączona unią polsko-szwedzką z Rzecząpospolitą Obojga Narodów.

XVII wiek[edytuj | edytuj kod]

Podbój części Łotwy i Estonii. W 1645 Szwecja włączyła do swojego terytorium całą Estonię. Od 1561, a zwłaszcza w XVII w., od panowania Gustawa II Adolfa (1611-1632, do Karola X Gustawa 1654-1660) walka o dominację w rejonie Morza Bałtyckiego. Wojny z Danią, Polską i Rosją oraz w latach 1630-1648 udział w wojnie trzydziestoletniej, która doprowadziła do uzyskania przez Szwecję pozycji mocarstwowej oraz do uzyskania zdobyczy terytorialnych.

XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Szwecja w XVIII wieku.

Po klęsce Karola XII w wojnie północnej (1700-1721) doszło do utraty większości zdobyczy (głównie na rzecz Rosji) oraz utraty rangi mocarstwa. Po śmierci Karola w roku 1718 nastała tak zwana era wolności (1718-1772), czyli okres rozkwitu parlamentaryzmu, przy jednoczesnym zmniejszeniu politycznych wpływów tronu. W pierwszej połowie tej epoki dwie frakcje; „partia kapeluszy” i „partia czapek” rywalizowały o władzę i wpływy. Ważnym wydarzeniem epoki było zniesienie cenzury w Szwecji (1766). Era wolności dobiegła końca, gdy Gustaw III odnowił władzę absolutną drogą zamachu stanu.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1805 roku Szwecja dołączyła do III koalicji antyfrancuskiej. Działania wojenne szwedzka armia prowadziła na terytorium Pomorza, ale nie odniosła żadnych sukcesów. W 1808 roku, wskutek lekkomyślnej polityki króla Gustawa IV Adolfa Szwecja zerwała rozejm z Francją oraz wplątała się w wojnę z Danią i Rosją. Konsekwencją tego była utrata Finlandii na rzecz Rosji. W 1809 roku, po obaleniu króla Gustawa Adolfa, parlament uchwalił pierwszą w dziejach Szwecji konstytucję. W 1812 roku nowy król Karol XIV Jan doprowadził do zbliżenia z Rosją. Wojska szwedzkie wzięły udział w walkach przeciwko Napoleonowi. Największym jednak sukcesem nowego króla było, po zwycięskiej wojnie z Danią, przyłączenie Norwegii do Szwecji. Przyłączenie to nie miało charakteru inkorporacji, ale unii personalnej dwóch równorzędnych krajów. W 1866 roku wprowadzono reformę parlamentu, który znosił podział na stany. Reforma ta uczyniła Szwecję krajem liberalnym. Druga połowa XIX wieku to czasy wzrostu znaczenia przemysłu i masowej urbanizacji, która przekształciła Szwecję z kraju rolniczego w kraj uprzemysłowiony.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Zmiany ustrojowe rozpoczęte już w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, takie jak reforma parlamentu 1866, powstanie nowoczesnych partii, wprowadzenie rządów parlamentarnych, powszechne prawo wyborcze 1919 uczyniły ze Szwecji liberalne i nowoczesne państwo. W 1905 roku od Szwecji odłączyła się Norwegia, kładąc kres długoletniej unii. Szwecja zachowała neutralność podczas I i II wojny światowej, co uchroniło ją od zniszczeń i kosztów wojennych oraz wzmocniło gospodarkę.

Od lat 30. władzę sprawowali głównie socjaldemokraci z partii SAP. Ich rządy przyniosły liczne reformy socjalne, przeprowadzone w duchu progresywizmu. W latach 50.-70. nastąpiła rozbudowa państwa opiekuńczego, związana z szybkim rozwojem gospodarczym. Głową państwa obecnie jest Karol XVI Gustaw.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Struktura narodowościowa[edytuj | edytuj kod]

Największe miasta[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta w Szwecji.
Stare miasto Sztokholmu
Sztokholm
Kanał Brunnsa w Göteborgu
Göteborg
Malmö, ratusz miejski
Malmö
Jeden ze starszych gmachów Uniwersytetu w Uppsali
Uppsala
Ratusz w Västerås
Västerås
Lp. Miasto Liczba mieszkańców
(2013)
Powierzchnia
[km²]
1. Stockholm vapen.svg Sztokholm 897 700 188
2. Göteborg vapen.svg Göteborg 533 271 450
3. Malmö fulla vapen.svg Malmö 312 994 71,76
4. Uppsala vapen.svg Uppsala 205 199 47,86
5. Västerås vapen.svg Västerås 142 131 51,73
6. Örebro vapen.svg Örebro 140 599 42,96
7. Linköping vapen.svg Linköping 150 202 42,01
8. Helsingborg vapen.svg Helsingborg 132 989 37,63
9. Jönköping vapen.svg Jönköping 130 798 44,33
10. Norrköping vapen.svg Norrköping 133 749 34,78

Podział administracyjny Szwecji[edytuj | edytuj kod]

Szwecja podzielona jest na 21 regionów administracyjnych (szw. län). Regiony te dzielą się na 290 gmin (kommuner).

System polityczny[edytuj | edytuj kod]

Konstytucja[edytuj | edytuj kod]

Szwecja jest monarchią konstytucyjną. Konstytucja Szwecji nie jest jednolitym aktem prawnym, ponieważ w jej skład wchodzą oddzielne dokumenty:

  • „Akt o formie rządów” z 1974 r.
  • „Ustawa o wolności prasy” z 1948 r. (patrz: Zniesienie cenzury w Szwecji)
  • „Akt o sukcesji tronu” z 1810 r.
  • „Podstawowe Prawo Swobody Wyrazu” z 1991 r.

Oprócz tych praw fundamentalnych istnieje jeszcze „Akt o Riksdagu”, który ma niższą rangę niż wcześniej wymienione, właściwie zajmuje pozycję pośrednią między prawami fundamentalnymi a zwykłymi ustawami. Tym niemniej można ją znaleźć obok trzech wcześniej wspomnianych aktów w kolejnych wydaniach „Konstytucji Szwecji”. Obecnie obowiązująca konstytucja weszła w życie 1 stycznia 1975 roku. Uchwalono ją po długich dyskusjach zapoczątkowanych w 1954 roku. Dyskusję tę zainicjował spory rozdźwięk między treścią ówczesnej konstytucji dającą w systemie ustrojowym przewagę królowi, a rzeczywistością, w której dominował parlament kontrolowany przez Szwedzką Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą (SAP). W tym miejscu warto wspomnieć o tym, że Szwecja jest państwem, w którym reformy systemu politycznego następują bardzo powoli i zazwyczaj polegają na akceptacji istniejących już w rzeczywistości rozwiązań.

Monarcha[edytuj | edytuj kod]

Gwardia króla w Sztokholmie

Król jest głową państwa, ale ma niewielkie uprawnienia. Przez wieki systematycznie tracił je na rzecz innych organów państwowych: parlamentu, rządu i innych urzędów centralnych. Formalnie jednak nadal jest podmiotem władzy wykonawczej. Najnowsza odsłona konstytucji tak ogranicza jego prerogatywy, że są one nawet mniejsze od uprawnień królowej brytyjskiej. Do kompetencji szwedzkiego króla zalicza się zatem:

  • reprezentowanie Szwecji wobec innych głów państw i dyplomatów,
  • uroczyste otwieranie sesji Riksdagu,
  • wręczanie Nagrody Nobla,
  • udzielanie rady, zachęcanie i ostrzeganie parlamentu i rządu.
  • w 2000 roku po rozdziale państwa od kościoła król utracił tytuł głowy kościoła szwedzkiego

Monarcha ma również prawo do informowania go przez premiera o stanie państwa i najważniejszych pracach rządu. Co ciekawe, król utracił funkcję zwierzchnika sił zbrojnych. Nie ma prawa również do wyznaczania premiera i zatwierdzania nominacji ministrów. Jednakże interesujące jest sformułowanie, które znajduje się w „Akcie o formie rządu”, mówiące, że król nie ponosi odpowiedzialności za swoje czyny. Obecnie na tronie szwedzkim zasiada Karol XVI Gustaw. Wywodzi się on z dynastii Bernadotte, której założycielem był marszałek Francji Jean-Baptiste Jules Bernadotte – późniejszy Karol XIV Jan.

Parlament[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Riksdag.

Rząd[edytuj | edytuj kod]

Turning Torso w Malmö

Rząd sprawuje władzę wykonawczą i składa się z premiera i powołanych przez niego ministrów. W Szwecji istnieją dwie kategorie ministrów. Pierwsza to ministrowie kierujący określonymi ministerstwami, druga to ministrowie bez teki (tzw. radcy konsultanci). Ministerstwa nie są zbyt rozbudowane. Posiadają tylko funkcję kierowniczą i przygotowawczą ustaw, ponieważ istnieją obok nich rozbudowane urzędy centralne. Ich urzędnicy z założenia mają być apolityczni i dobrze wykształceni. Zadaniem tych urzędów jest bieżące zarządzanie. Taki stan rzeczy nazywany jest dualizmem administracji rządowej. Wyjątkiem od tej zasady jest Ministerstwo Spraw Zagranicznych, które jako jedyne łączy funkcje kierowania i zarządzania.

Premiera powołuje talman. Propozycję przedstawia Riksdagowi. Jeżeli zostanie ona czterokrotnie odrzucona przez parlament, procedurę powołania premiera przeprowadza się dopiero po nowych, zarządzanych wyborach. Jeśli premier otrzyma wotum nieufności, do dymisji musi podać się cały rząd. Powoduje to m.in. niezwykle silną pozycję premiera w Radzie Ministrów. W Szwecji zdarzają się często długoletnie rządy jednego premiera. Dobrym przykładem jest Tage Erlander, który rządził w latach 1946-1969.

Rząd oprócz odpowiedzialności przed Riksdagiem, ponosi również odpowiedzialność konstytucyjną. W Szwecji istnieje Komisja Konstytucyjna Riksdagu, która sprawdza, czy rząd jest praworządny i czy kieruje się w swojej polityce interesem Królestwa.

Rząd powołuje własnych ombudsmanów, ale mają oni inne uprawnienia i zadania od ombudsmanów parlamentarnych. Powołani przez rząd zajmują się kontrolą przestrzegania prawa w określonych sferach życia publicznego. Rząd powołuje również Kanclerza Sprawiedliwości, którym zostaje wybitny prawnik. Jego główny cel to ochrona interesów państwa. Zajmuje się również kwestiami wolności prasy. Oprócz tego jest reprezentantem rządu w sporach cywilnoprawnych.

Obecnie premierem jest Fredrik Reinfeldt. Stoi na czele rządu mniejszościowego. Obecny rząd składa się z premiera i 22 ministrów. Wśród nich jest 11 kobiet.

System partyjny[edytuj | edytuj kod]

Parlament Szwedzki

W latach powojennych w życiu politycznym Szwecji dominowała jedna partia: Szwedzka Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza (SAP), która nieprzerwanie sprawowała władzę od 1932 do 1976 roku, kiedy przegrała wybory[4]. Drugą porażkę poniosła w 1991 roku, ale następne wybory w latach 1994, 1998 i 2002 przyniosły jej powrót do władzy. Jak więc widać, partia ta zdecydowanie dominuje w życiu politycznym Szwecji. SAP powstała w 1889 roku. Większość jej członków to działacze związków zawodowych. SAP jest zwolenniczką państwa opiekuńczego, popiera silny wpływ państwa na gospodarkę i równość społeczną. SAP przywiązuje również wagę do równouprawnienia kobiet. W rezultacie w Szwecji udział kobiet w wybieralnych organach politycznych dochodzi często do 50%.

Skrajnie lewicową partią jest Partia Lewicy (VP) utworzona w 1990 jako sukcesorka komunistów. Mimo swego radykalizmu, akceptuje parlamentarną drogę do socjalizmu.

Inną znaczącą partią jest Umiarkowana Partia Koalicyjna (MSP). Ugrupowanie to odwołuje się do wartości konserwatywnych i liberalnych. Członkowie tej partii są zwolennikami monarchii, zmniejszenia zakresu świadczeń socjalnych i obniżenia podatków.

Kolejna ważna partia to Ludowa Partia Liberałów (FP), która jest zwolenniczką socjalliberalizmu. Podobnie jak konserwatyści są przeciwnikami interwencjonizmu państwowego i rozrastania się systemu świadczeń socjalnych. W 2002 liberałowie w wyborach odnieśli spory sukces, uzyskując poparcie 13,3% głosujących.

Partia Centrum jest ugrupowaniem centrolewicowym, reprezentującą interesy farmerów i drobnej przedsiębiorczości.

Chrześcijańska Demokracja (KdS) określa siebie mianem centrum, alternatywą dla lewicy i prawicy.

W ostatnich wyborach do parlamentu weszli również Zieloni.

Od 2010 w parlamencie reprezentowani są również prawicowi Szwedzcy Demokraci.

Jak więc widać, system partyjny Szwecji bogaty jest w partie, ale dominuje w nim zdecydowanie jedna z nich – SAP, która jedynie co kilka kadencji Riksdagu traci władzę. Ostatni raz straciła ją w 2006, kiedy koalicję utworzyły MSP, CP, FP i KdS.

System prawny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: System prawny Szwecji.

Prawo szwedzkie należy do skandynawskiej rodziny systemów prawnych. Łączą one w sobie elementy charakterystyczne dla systemu kontynentalnego i common law. Prawo w Szwecji nie jest skodyfikowane, lecz ma charakter rozproszony. Na kształt prawa cywilnego i handlowego duży wpływ miało prawo niemieckie. Bardzo rozwinięta jest też współpraca pomiędzy legislaturami krajów skandynawskich, która doprowadziła do zbliżenia tych systemów prawnych (szczególnie w zakresie prawa prywatnego[5]).

Sądownictwo[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule System prawny Szwecji, w sekcji Sądownictwo.

Istnieją dwie podstawowe hierarchie sądów we Szwecji: sądy w sprawach cywilnych, handlowych i karnych, oraz sądy administracyjne. W każdym z tych pionów sądowniczych funkcjonują dwie podstawowe instancje sądowe oraz sądy najwyższe (Sąd Najwyższy i Najwyższy Sąd Administracyjny)[6].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Ciężarówka Volvo
Siedziba Ericsson w Sztokholmie.

Istotną część gospodarki szwedzkiej stanowią bogactwa naturalne takie jak m.in. wysokiej jakości rudy żelaza oraz duża, zwłaszcza w stosunku do zaludnienia, powierzchnia lasów. W XVII i XVIII wieku Szwecja zapewniała około połowy całej europejskiej produkcji stali, dzięki dostępowi do wyjątkowo czystej rudy oraz dostępności drewna, z którego wytwarzano węgiel drzewny, używany następnie do wytopu żelaza.

W XX wieku Szwecja stała się jednym z największych eksporterów rudy żelaza. Szczytowy okres wydobycia przypada na 1975 rok kiedy uzyskano rekordowe wydobycie 40 milionów ton[7]. Wydobywane są także rudy cynku, ołowiu, miedzi, wolframu, tytanu i uranu. Ważną gałęzią gospodarki Szwecji jest produkcja drewna – jest ona m.in. jednym z największych na świecie eksporterów celulozy. Grunty orne stanowią zaledwie 7% powierzchni kraju, rolnictwo jest wysoce zmechanizowane i intensywne.

Inne główne gałęzie gospodarki to hutnictwo metali nieżelaznych, przemysł maszynowy, metalowy, środków transportu (samochodowy, lotniczy), elektrotechniczny, drzewny, chemiczny oraz produkcja broni.

Szwecja jest jednym z największych eksporterów broni i technologii wojskowych, w tym do Pakistanu, Chin i Arabii Saudyjskiej[8]. Znane marki szwedzkie to Volvo, Saab (lotnicza i samochodowa), Scania, Koenigsegg, Ericsson, Electrolux, Husqvarna, Vattenfall AB, Gripen, Skanska AB, Nordea Bank, Oriflame, Tetra Pak, H&M i IKEA.

Mapa lokalizacyjna Szwecji
Sztokholm-Arlanda
Sztokholm-Arlanda
Sztokholm-Bromma
Sztokholm-Bromma
Sztokholm-Skavsta
Sztokholm-Skavsta
Västerås
Västerås
Ängelholm
Ängelholm
Östersund
Östersund
Göteborg-City
Göteborg-City
Göteborg-Landvetter
Göteborg-Landvetter
Halmstad
Halmstad
Jönköping
Jönköping
Kalmar
Kalmar
Karlstad
Karlstad
Kiruna
Kiruna
Luleå
Luleå
Malmö
Malmö
Örnsköldsvik
Örnsköldsvik
Ronneby
Ronneby
Skellefteå
Skellefteå
Sundsvall
Sundsvall
Umeå
Umeå
Växjö
Växjö
Visby
Visby
Arvidsjaur
Arvidsjaur
Borlänge
Borlänge
Kristianstad
Kristianstad
Linköping
Linköping
Norrköping
Norrköping
Örebro
Örebro
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Szwecji

System podatkowy[edytuj | edytuj kod]

W 1960 roku podatki w Szwecji stanowiły 31% PKB i już wtedy należały do najwyższych na świecie. W 1980 roku stanowiły one 60% PKB Szwecji. Obecnie podatki w Szwecji stanowią 52% PKB[9], z których państwo szwedzkie finansuje edukację, służbę zdrowia i badania.

W Szwecji podatki płaci się na rzecz państwa i gminy, są one rozłożone mniej więcej po równo. Gminy finansują między innymi edukację, służbę zdrowia, a państwo drogi krajowe itd. Szwecja jest uważana za najbardziej socjalne państwo na świecie; bardzo popularne jest określenie „model szwedzki”, który wprowadzono w Szwecji w latach 30. XX wieku. Było to związane z falą strajków w ówczesnej Szwecji, podczas których doszło do rozlewu krwi. Posiada on zarówno wielu przeciwników, wielu ekonomistów o neoliberalnym nastawieniu, jak np prof. Jan Winiecki, jak i wielu zwolenników, do których zalicza się noblistę Josepha Stiglitza[10], profesora Jeffreya Sachsa, który dawniej był zwolennikiem liberalizmu ekonomicznego, i profesora Tadeusza Kowalika[11].

Podobnie jednak jak w innych krajach wysoko rozwiniętych większość PKB wytwarzają drobni przedsiębiorcy. PKB per capita wynosiło nominalnie w 2006 roku 42 383, a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 34 409 dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 0,23 i jest najniższy na świecie[12]. W rankingu Światowego Forum Ekonomicznego szwedzka gospodarka została uznana za trzecią najbardziej konkurencyjną na świecie[13].

System socjalny[edytuj | edytuj kod]

Polityka socjalna Szwecji opiera się na założeniu, że wszyscy obywatele niezależnie od pochodzenia i stanu majątkowego powinni mieć równy dostęp do edukacji, służby zdrowia, dóbr kultury itd. Szwecja przeznacza poprzez budżet na cele socjalne 27% swojego PKB, jeden z najwyższych na świecie poziomów. W Szwecji budżet państwa oraz firmy prywatne przeznaczają na badania naukowe 4% PKB, co daje pod tym względem pierwsze miejsce na świecie[14]. Charakterystyczne dla Szwecji jest finansowanie służby zdrowia i emerytur z podatków, a nie dodatkowych ubezpieczeń społecznych. W Szwecji 6,5% ludności oraz 3% dzieci żyje poniżej granicy ubóstwa. Szwecja zajmuje 6. miejsce na świecie pod względem HDI, wskaźnika rozwoju społecznego, i 1. miejsce pod względem HPI, wskaźnika ubóstwa społecznego.

W Szwecji działają bardzo rozbudowane związki zawodowe, do których należy 80% pracujących; strzegą one przestrzegania przez pracodawców umów o pracę i ogólnych zasad panujących w Szwecji, jak na przykład zasady, że najpierw należy zwalniać pracowników z najmniejszym stażem.

Bezrobocie[edytuj | edytuj kod]

Program szwedzkich socjaldemokratów zakładał politykę pełnego zatrudnienia. Wskaźnik zatrudnienia wynoszący 77% jest najwyższy w UE, najwyższy w UE jest także wskaźnik zatrudnienia osób starszych wynoszący 69%[15]. Sektor publiczny zatrudnia 30% pracujących[potrzebne źródło].

Bezrobocie pod koniec lat 80. wahało się od 1 do 1,5%, obecnie waha się około 5%. Wskaźnik bezrobocia nie uwzględnia osób faktycznie nie pracujących, ale uczestniczących w różnego rodzaju publicznych programach pomocowych, kursach i szkoleniach mających zwiększyć ich aktywność na rynku pracy. Raport firmy McKinsey ocenia poziom bezrobocia na 15% – i przewiduje, że poziom ten wzrośnie jeszcze bardziej w przyszłości[16].

Energetyka[edytuj | edytuj kod]

Szwecja jest krajem o jednej z najwyższych na świecie konsumpcji energii na obywatela (18 MWh/osobę) i równocześnie energetycznie samowystarczalnym.

W energetyce Szwecji duży udział ma energia pochodząca z krajowych elektrowni jądrowych (dziesięć reaktorów dostarcza 42% mocy) oraz wodnych (46,9%)[17]. W latach 80. Szwecja wstrzymała inwestycje w energetykę jądrową. W 2009 zapowiedziano powrót do niej wobec niewystarczającej efektywności alternatywnych źródeł energii odnawialnej, takich jak elektrownie wiatrowe[18].

Różne[edytuj | edytuj kod]

W latach 90. Szwecję dotknął poważny kryzys, który spowodował wzrost bezrobocia do poziomu innych krajów UE i USA, a także pojawienie się długu publicznego, który pod koniec lat 90. sięgnął 50% PKB; kryzys ten był związany z globalnym spowolnieniem światowej gospodarki oraz obniżką podatków przez prawicowy rząd przy jednoczesnym zachowaniu wydatków socjalnych na tym samym poziomie. W wyniku wdrożenia licznych reform i programów naprawczych udało się zwiększyć wydajność pracy i spowodować wzrost wskaźników makroekonomicznych[19].

Rząd Szwecji nie zdecydował się na przystąpienie do Unii Gospodarczej i Walutowej w 1999 – w latach 1995-1996 obradowała rządowa komisja ds. Unii Gospodarczej i Walutowej pod przewodnictwem Larsa Calmforsa (tzw. Komisja Calmforsa)[20][21], która po przeanalizowaniu potencjalnych skutków przystąpienia Szwecji do strefy euro, stwierdziła brak wystarczających przesłanek do przyjęcia waluty euro w 1999[22]. Pomimo korzyści politycznych związanych ze wzmocnieniem pozycji Szwecji w Unii Europejskiej i pewnych korzyści gospodarczych (np. niższych kosztów transakcji po wyeliminowaniu różnic kursowych, większej konkurencji), utrata narodowej polityki monetarnej pozbawiłaby Szwecję instrumentu walki z nieprzewidzianymi szokami, co w połączeniu z ówczesnym wysokim poziomem bezrobocia i kiepskim stanem finansów publicznych, byłoby niekorzystne dla szwedzkiej gospodarki[22]. O pozostaniu Szwecji poza strefą euro przesądził ostatecznie wynik referendum z 2003 roku.

W Szwecji z Internetu korzystało w 2006 roku 80% społeczeństwa, co daje jej pierwsze miejsce w UE[23]. Szwecja należy według wielu rankingów do najbardziej bezpiecznych i najmniej dotkniętych korupcją krajów.

W Szwecji obowiązujący wiek emerytalny to 67 lat, zarówno dla kobiet i mężczyzn.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Szwecja dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi (280 czołgów oraz 2 031 opancerzonych pojazdów bojowych), marynarką wojenną (Svenska marinen) oraz siłami powietrznymi. Wojska szwedzkie liczą 14 tys. żołnierzy zawodowych oraz 26 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) szwedzkie siły zbrojne stanowią 29. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 6,2 mld dolarów (USD)[24].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko szwedzkie.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Uniwersytet w Göteborgu
Information icon.svg Osobny artykuł: Oświata w Szwecji.

Przez wiele lat w Szwecji istniały tylko szkoły państwowe. Na początku lat 90. prawicowy rząd, który rządził jedną kadencję, pozwolił na istnienie szkół prywatnych przy jednoczesnym finansowaniu tych szkół przez państwo. Szkół takich jest jednak niewiele, a założenie ich wymaga spełnienia wielu kryteriów. Uniwersytety w Szwecji są wyłącznie państwowe, a studia na nich są bezpłatne. Dodatkowo wszyscy studenci niezależnie od dochodów rodziców od pierwszego roku dostają stypendium. W studiach PISA szwedzcy uczniowie w 2003 roku w czytaniu ze zrozumieniem zajęli 7. miejsce, 14. miejsce w matematyce, 12. miejsce w naukach przyrodniczych i w rozwiązywaniu problemów 14. miejsce na 32 badane państwa.

Język[edytuj | edytuj kod]

Oficjalnym językiem Królestwa Szwecji jest język szwedzki (svenska), język z grupy skandynawskiej języków germańskich. Używany jest przez 9 mln ludzi: w Szwecji (7,8 mln) i Finlandii (300 tys.) – jest tam językiem urzędowym. Odrębny język już od VIII wieku. Najstarsze zabytki językowe pochodzą z XII wieku. Powstanie nowoczesnego języka szwedzkiego datuje się na rok 1526, kiedy to wydano szwedzkie tłumaczenie Biblii.

Język szwedzki posiada wiele dialektów, w samej Szwecji, jak również poza granicami. Np. istnieje osobny dialekt j. szwedzkiego, którym posługują się Estońscy Szwedzi i Fińscy Szwedzi.

W zasadzie nie ma większych wątpliwości co do tego, że język szwedzki jest oficjalnym językiem tego państwa, jednak wraz z ustawowym wprowadzeniem języków mniejszości (fińskiego, tornedalsko-fińskiego, lapońskiego, języka Romów i jidysz) 1 kwietnia 2000 sprawa stwierdzenia oficjalności języka szwedzkiego stała się tematem dyskusji, co zaowocowało przyjęciem w 2009 Språklagen (Ustawy o języku), która weszła w życie 1 lipca 2009. Ustawa określa szwedzki jako „główny język” Szwecji (§ 4) i „wspólny język” społeczności Szwecji (§ 5). Zgodnie z ustawą „w kontekście międzynarodowym” język szwedzki należy uznawać za „język urzędowy Szwecji” (§ 13)[25].

Większość Szwedów, zwłaszcza tych poniżej 50 lat, nie ma większych trudności w rozumieniu i mówieniu po angielsku. Wynika to ze związków handlowych tego kraju, popularności wycieczek zagranicznych oraz z tego, że większość programów telewizyjnych i filmów nadawana jest z napisami, a nie z dubbingiem czy lektorem[potrzebne źródło]. Język angielski jest zwykle nauczany począwszy od czwartej klasy szkoły podstawowej. Wielu uczniów bierze także lekcje innych języków, najczęściej hiszpańskiego, niemieckiego lub francuskiego.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: literatura szwedzkojęzyczna.

Nowoczesną literaturę szwedzką stworzył pod koniec XIX wieku August Strindberg. Innymi ważnymi postaciami są Pär Lagerkvist, Harry Martinson, Eyvind Johnson, a także Margit Sandemo autorka Sagi o Ludziach Lodu. Sławne są także autorki literatury dziecięcej Astrid Lindgren i Selma Lagerlöf. Sukces zdobyło również wydanie trylogii Millennium, pisarza i dziennikarza Stiega Larssona. Współczesna literatura jest raczej trudno dostępna w Polsce, najczęściej tłumaczy się ją na język niemiecki.

Film[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej znanym reżyserem szwedzkim był Ingmar Bergman. Niespokrewniona z nim aktorka Ingrid Bergman, najbardziej znana z roli Ilsy Lund w melodramacie „Casablanca” z 1942r. urodziła się w Sztokholmie. Ze Szwecji pochodzi znany aktor Stellan Skarsgård (ost. Melancholia, Dziewczyna z tatuażem).

Święta i zwyczaje[edytuj | edytuj kod]

Szwedzi obchodzą tradycyjne święta chrześcijańskie: Boże Narodzenie (Jul), Wielkanoc (Påsk), Zielone Świątki (Pingst), Wniebowstąpienie (Kristi himmelsfärd). Świeckie dni świąteczne to 1 maja z tradycyjnymi pochodami ruchu robotniczego i 6 czerwca, od 2005 r. Święto Narodowe Szwecji. Szwedzi obchodzą też święta o tradycji pogańskiej: Wieczór Walpurgii (Valborg) 30 kwietnia i Noc świętojańską (Midsommar). 13 grudnia tradycyjnie świętuje się przynoszącą światło Świętą Łucję (Sankta Lucia). Popularnym obyczajem szwedzkim jest fika.

Dni ustawowo wolne od pracy[edytuj | edytuj kod]

  • 1 stycznia – Nowy Rok
  • 6 stycznia – Trzech Króli
  • Wielki Piątek
  • 1 maja – Święto Pracy
  • Wniebowstąpienie Pana Jezusa
  • I dzień Zielonych Świątek
  • 6 czerwca – święto narodowe
  • Wszystkich Świętych (pierwsza sobota po 1 listopada)
  • 25 grudnia – Boże Narodzenie

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia w Szwecji.

W 2012 roku 67,5% Szwedów przynależało do Kościoła ewangelicko-luterańskiego Szwecji[26], który był kościołem państwowym od 1527 do 1999 roku. W okolicach Jönköping, Bohuslän i Västerbotten istnieją silne wspólnoty wolnych kościołów protestanckich (baptystów, metodystów, zielonoświątkowców itd.). Liczą one łącznie ponad 400 tys. członków, stanowiąc drugi, po luteranizmie, największy kierunek religijny w kraju.

Muzułmanów jest około 250 tys, ciągle wzrasta ich liczebność, Kościół katolicki ma koło 150 tys. wiernych, a Cerkiew prawosławna około 100 tys. Ponadto jest około 23 tys. Świadków Jehowy, żydów około 10 tys, a mormonów ok. 9 tys. W Järna istnieje centrum antropozoficzne. Masonów, którzy jednak nie są grupą religijną, a bractwem inicjacyjnym wzorującym się na zakonach rycerskich, jest 13 tys., co względem liczby mieszkańców daje bardzo duży procent w porównaniu do innych krajów. 8% Szwedów uczestniczy regularnie w praktykach religijnych jakiegoś wyznania.

Wyznania w Szwecji, statystyki nieoficjalne
Luteranie 6358 tys. 66%
Wolne Kościoły protestanckie (baptyści, metodyści, zielonoświątkowcy, adwentyści itd.) 400 tys.
Muzułmanie 250 tys.
Katolicy 150 tys.
Prawosławni 100 tys.
Żydzi 200 tys. 0,24%
inne wyznania   <1%
bez wyznania 2,39 mln 29,0%

Ateizm w Szwecji[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie wielu badań socjologicznych przeprowadzonych w latach 1999-2004 stwierdzono, że ok. 65% Szwedów jest ateistami lub agnostykami. W badaniach Pippe Norrisa i Ronalda Ingleharta, przeprowadzonych w 2004 roku ateizm zadeklarowało 64% Szwedów. Szwedzi zatem, obok Czechów, Estończyków, Norwegów i Duńczyków, są jednym z najbardziej ateistycznych społeczeństw w Europie[27].

Media[edytuj | edytuj kod]

Szwedzi są jednym z narodów, który czyta najwięcej gazet. Prawie każde miasteczko ma swoją lokalną gazetę. Najważniejsze ogólnokrajowe gazety to „Dagens Nyheter”, „Göteborgs-Posten”, „Svenska Dagbladet” i „Sydsvenska Dagbladet”. Dwa największe tabloidy to „Aftonbladet” i „Expressen”. Szwedzka gazeta „Metro” została wpisana do Księgi Rekordów Guinnessa jako gazeta o największym nakładzie na świecie, chociaż jest to gazeta bezpłatna, rozdawana na ulicy, wydawana w wielu językach.

Szwedzki radiowóz – Volvo V70

Do 1991 roku publiczna telewizja (SVT1 i SVT2) miała monopol na nadawania naziemne. Toteż do lat 80. Szwedzi nie mogli oglądać żadnych innych kanałów, aż pojawiły się anteny satelitarne. W 1992 rozpoczął nadawanie pierwszy kanał komercyjny TV4, na co pozwolił prawicowy rząd. Nieco wcześniej nadawanie rozpoczęło TV3 przez satelitę. Obecnie jest już kilkanaście szwedzkich kanałów dostępnych przez satelitę.

Kuchnia[edytuj | edytuj kod]

  • Pokusa Janssona – zapiekanka z pokrojonych w cienkie plasterki ziemniaków, pokrojonej w talarki cebuli, a także filetów sardeli (anchois). Wszystko to zalane jest mlekiem zmieszanym ze świeżą śmietaną i zapieczone w piekarniku na złoty kolor. Zapiekankę spożywa się głównie w okresie świąt Bożego Narodzenia.
  • Flygande Jakob – pieczony kurczak z bananami, orzechami i sosem chilli.
  • Köttbullar – kulki mięsne przyrządzane z mięsa wołowego lub wołowo-wieprzowego. Podawane są zwykle z purée ziemniaczanym i dżemem z borówek
  • Blodpudding – danie z krwi wieprzowej, mleka, mąki żytniej, smalcu, piwa lub syropu z przyprawami.
  • Pyttipanna – drobno pokrojone ziemniaki, cebula i mięso (kiełbasa lub kawałki wołowiny) podsmażone na patelni. Pyttipanna podawana jest tradycyjnie z jajkiem sadzonym i burakami.
  • Surströmming – kiszony śledź o silnym, charakterystycznym zapachu sprzedawany w zalewie solnej w puszkach.

Rankingi[edytuj | edytuj kod]

  • Pod względem HDI, wskaźnika rozwoju czynników ludzkich i dostępu do dóbr uznawanych za konieczne do życia, Szwecja zajmuje 5. miejsce na świecie.
  • Pod względem HPI, wskaźnika ubóstwa ludzkiego, Szwecja zajmuje 1. miejsce na świecie jako kraj najmniej dotknięty długotrwałym bezrobociem, funkcjonalnym analfabetyzmem i liczbą osób żyjących poniżej minimum socjalnego.
  • W 2007 roku Szwecja zajęła w sporządzonym przez „The Economist” rankingu 1. miejsce na świecie pod względem rozwoju demokracji[28].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Dewiza króla Karola XVI Gustawa.

Przypisy

  1. Stan na 28 lutego 2014 roku. Statistiska centralbyrån: Befolkningsstatistik (szw.). [dostęp 08-04-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2011: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, October 2013 (ang.). [dostęp 02-11-2013].
  3. Na Moście nad Sundem.
  4. Lewica.pl, Fenomen szwedzkiej Socialdemokraterny, Krzysztof Dębiec.
  5. Rolf Dotevall: Sweden. W: Elgar Encyclopedia of Comparative Law. Jan M. Smits (red.). Cheltenham, UK – Northampton, MA, USA: Edward Elgar, 2006, s. 699-700. ISBN 978-1-84542-013-0.
  6. Rolf Dotevall: Sweden. W: Elgar Encyclopedia of Comparative Law. Jan M. Smits (red.). Cheltenham, UK – Northampton, MA, USA: Edward Elgar, 2006, s. 700-701. ISBN 978-1-84542-013-0.
  7. Jakob Ehrensvärd: Abandoned mines. 18 stycznia 2008.
  8. Bielecki: Etyczny kodeks o handlu bronią a europejska rzeczywistość. Forsal.pl, 2012.
  9. Lewica.pl, przedruk z The Guardian, Polly Toynbee, Najlepiej prosperujące społeczeństwo.
  10. Neoliberalizm to religia – wywiad z Josephem Stiglitzem w „Gazecie Wyborczej”.
  11. Wywiad z profesorem Tadeuszem Kowalikiem dla Onet.pl.
  12. Bez dogmatu, Fakty i mity światowej gospodarki, Piotr Szumlewicz.
  13. www.europasocjalna.pl W Obronie Europy Socjalnej – dział „Na wzór Skandynawii”, prof. Jędrzej Krakowski.
  14. Jeffrey D. Sachs The Social Welfare State, beyond Ideology.
  15. Anna Delick, Krytyka polityczna, Zerkanie w górę mapy.
  16. J. Winiecki, Trudna nauka szwedzkiego, http://www.winiecki.pl/pub1.php.
  17. world-nuclear.org.
  18. Nuclear power plants being revived worldwide. Chicago Tribune, 11 marca 2009. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-13)].
  19. Gospodarka Szwecji.
  20. Lars Calmfors: CV of Lars Calmfors (ang.). 19 August, 2011. [dostęp 2011-08-21].
  21. Swedish Fiscal Policy Council: Members (ang.). [dostęp 2011-08-21].
  22. 22,0 22,1 Alberto Alesina, Francesco Giavazzi: Europe and the euro. University of Chicago Press, 2010, s. 381-383. ISBN 0226012832. [dostęp 2011-08-21]. (ang.)
  23. Lewica.pl, Eurostat: Raport o dostępie do internetu w UE, Piotr Szumlewicz.
  24. Sweden (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-19].
  25. Språklagen (szw.).
  26. Svenska kyrkans medlemsutveckling år 2012 (szw.). Svenska kyrkan.
  27. The Cambridge Companion to Atheism, Edited by Michael Martin (Cambridge – New York: Cambridge University Press, 2007;, s. 49); zob. też [1].
  28. Ranking rozwoju demokracji The Economist.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat najnowszych wiadomości ze Szwecji