Zabójstwo przy Rue Morgue

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zabójstwo przy Rue Morgue
The Murders in the Rue Morgue
Poe rue morgue byam shaw.JPG
Ilustracja do noweli z 1923 roku, autor: Byam Shaw
Autor Edgar Allan Poe
Miejsce wydania  Stany Zjednoczone
Język angielski
Data I wyd. 1841
Typ utworu nowela

Zabójstwo przy Rue Morgue (ang. The Murders in the Rue Morgue) – nowela napisana przez Edgara Allana Poego, opublikowana w czasopiśmie Graham's Magazine w roku 1841[1]. Autor zaliczał ją do grupy jego historii analitycznych[1]. Określana jest jako pierwszy utwór detektywistyczny. Podobne dzieła, poprzedzające jednak utwory Poego, to Panna de Scudery (1819) Ernsta Hoffmanna[2] oraz Zadig (1748) Woltera[3].

C. Auguste Dupin jest detektywem z Paryża, który decyduje się rozwiązać zagadkowe morderstwo dwóch kobiet w tym mieście, po tym jak podejrzany został już aresztowany. Wielu świadków było cytowanych w gazetach, że słyszeli podejrzanego, jednak każdy z nich uważał, że był to inny rodzaj głosu. Na miejscu zbrodni Dupin znajduje podejrzany włos, który zdaje się nie należeć do człowieka. Zamieszcza ogłoszenie w gazecie z zapytaniem, czy komuś nie zagubił się orangutan („Ourang-Outang"). Gdy odwiedza go marynarz, który odpowiedział na jego zapytanie, Dupin wyjaśnia, w jaki sposób ustalił, że to zwierzę jest prawdziwym „zabójcą” przy Rue Morgue.

Postać Dupina jako pierwszego fikcyjnego detektywa była wykorzystywana w różnych literackich wymiarach, nawiązywano do niego choćby w kreacji przyszłych figur detektywistycznych, wliczając w to Sherlocka Holmesa i Herkulesa Poirot. Wiele późniejszych postaci wzorowanych było na modelu błyskotliwego detektywa stworzonego przez Poego. Sama postać Dupina pojawia się ponownie w Tajemnicy Marii Roget (ang. The Mystery of Marie Roget) oraz w Skradzionym liście (ang. The Purloined Letter).

Treść[edytuj | edytuj kod]

Tematem przewodnim utworu Poego jest zagadkowe, podwójne morderstwo Madame L'Espanaye i jej córki na fikcyjnej paryskiej ulicy Rue Morgue. Relacje w gazetach dotyczące morderstwa podają, że gardło matki było tak przecięte, że jej głowa ledwo się trzymała reszty ciała, a jej córka, po tym jak była duszona, została siłą wepchnięta w komin. Morderstwo zostało popełnione w pozornie niedostępnym pokoju na czwartym piętrze, zamkniętym od środka na klucz. Sąsiedzi, którzy słyszeli odgłosy popełnianego morderstwa, zdawali bardzo sprzeczne relacje, wszyscy twierdzili, że morderca mówił różnymi językami, wliczając w to francuski i hiszpański. Mówili dalej, że głosy były niewyraźne i przyznawali, że nie znali języków, o których twierdzili, że je słyszeli.

Rodowici Paryżanie Dupin i jego przyjaciel, nienazwany w tekście z nazwiska narrator historii, czytają wspólnie owe relacje w gazecie z wielkim zainteresowaniem. Obydwaj, żyjąc w odosobnieniu i izolacji, nie przyjmują żadnych odwiedzin. Zerwali kontakty z wcześniejszymi wspólnikami i działają na zewnątrz tylko w nocy. Kiedy mężczyzna o nazwisku Adolphe le Bon zostaje aresztowany, mimo że nie ma dowodu jego winy, Dupin jest tak zaintrygowany, że oferuje swoje usługi urzędnikowi policji „G-”.

Ponieważ żaden ze świadków nie może ustalić jakim dokładnie językiem mówił morderca, Dupin przypuszcza, że nie słyszeli oni w ogóle ludzkiego głosu. Znajduje niezwykły włos na miejscu zbrodni i stwierdza, iż ten nie należy do człowieka. Dupin decyduje się na zamieszczenie ogłoszenia w gazecie z zapytaniem o zagubionego orangutana. Na ogłoszenie odpowiada marynarz, który przychodzi do niego do domu. Oferuje on nagrodę za zwrot zwierzęcia. Dupin pyta go o wszystkie informacje jakie zna na temat zabójstwa przy Rue Morgue. Ten przyznaje, że posiadał dzikiego orangutana, którego towarzyszka niedawno zmarła. Zwierzę uciekło i ukradło mu ostrą brzytwę do golenia. Kiedy zaczął gonić orangutana, ten uciekł, wdrapując się na ścianę, przeszedł po instalacji odgromowej, po czym wszedł do apartamentu w Rue Morgue przez okno. Madame L'Espanaye całkowicie tym zaskoczona nie była w stanie się bronić, gdy orangutan próbował ogolić ją przyzwyczajony do codziennej rutyny marynarza. Krwawy czyn sprowokował zwierzę, które wpadło w furię i w efekcie czego tak ścisnęło gardło córki, aż ta umarła. Urzędnik policji, słysząc tę historię, wspomina sarkastycznie, że ludzie powinni zająć się swoimi własnymi sprawami. Dupin odpowiada na to, że „G-„ jest zbyt przebiegły, by szukać głębi.

Tematy i analiza[edytuj | edytuj kod]

Ilustracja Zabójstwa przy Rue Morgue

W liście do przyjaciela, dra Josepha Snodgrassa, Poe pisał o Zabójstwie przy Rue Morgue, że jego tematem było ćwiczenie pomysłowości w próbach wykrycia mordercy[4]. Dupin nie jest w zasadzie zawodowym detektywem, decyduje się on na rozwiązanie sprawy morderstw przy Rue Morgue dla osobistej rozrywki. Pragnie on również poznać prawdę i udowodnić niewinność fałszywie oskarżonego mężczyzny. Jego zainteresowanie sprawą nie ma wymiaru finansowego i odrzuca on nawet nagrodę pieniężną od właściciela orangutana[5]. Rewelacje w odniesieniu do odnalezienia prawdziwego mordercy w zasadzie kasują samo przestępstwo, gdyż ani orangutan, ani jego właściciel nie mogą być moralnie odpowiedzialni[6]. Późniejsze opowiadania detektywistyczne mogłyby prawdopodobnie obciążać M. Le Bona, aresztowanego podejrzanego, wydającego się winnym na zasadzie red herring, ale Poe nie zdecydował się na to[7].

Metoda Dupina podkreśla ważność słowa czytanego i pisanego. Interesuje się on sprawą przez doniesienia prasowe i czyta informacje o orangutanach z pisemnych relacji w Culvier. Ta metoda angażuje także czytelnika, który podąża za wątkami, samemu czytając poszlaki[8]. Poe podkreśla również moc słowa mówionego. Kiedy Dupin pyta marynarza o informacje na temat mordercy, temu (...)krew uderzyła do głowy, jak w przystępie duszności. Zerwał się z miejsca i zacisnął kij w pięści, lecz po chwili powalił się znów ciężko na krzesło, drżąc na całym ciele. Z rysów jego wyzierało śmiertelne przerażenie[9].

Poe napisał Zabójstwo przy Rue Morgue w czasie, kiedy przestępstwa zajmowały opinię publiczną, co było uwarunkowane przez szybki postęp miejskiego rozwoju. Londyn ustanowił wtedy pierwsze profesjonalne siły policyjne, a amerykańskie miasta zaczynały koncentrować się na naukowej pracy policji, kiedy gazety donosiły o krwawych morderstwach i kryminalnych procesach[1]. Podobnie Zabójstwo przy Rue Morgue nawiązuje do miejskich tematów, które były ponownie używane kilka razy w twórczości Poego, częściowo w Człowieku tłumu, zainspirowanego czasem, który Poe spędził w Filadelfii[10].

Opowieść przedstawia metaforę walki między umysłem a muskulaturą. Siła fizyczna, uosabiana zarówno przez orangutana, jak i jego właściciela, rozumiana jest tu tylko jako przemoc: orangutan sam jest mordercą, podczas gdy jego właściciel przyznaje, że karał zwierzę biczem. Siła umysłu analityka przewyższa jednak ich przemoc[11]. Nowela zawiera także częsty u autora motyw śmierci pięknej kobiety, co on sam określał jako jeden z najbardziej poetyckich tematów na świecie[12].

Znaczenie i recepcja[edytuj | edytuj kod]

Oryginalny manuskrypt książki

Biograf Poe, Jeffrey Meyers, pisząc o znaczeniu Zabójstwa przy Rue Morgue, twierdził, iż nowela zmieniła historię świata literatury[13]. Często podawany jako pierwsze dzieło detektywistyczne, postać Dupina stała się wzorem dla wielu przyszłych fikcyjnych detektywów jak Sherlock Holmes czy Herkules Poirot. Utwór wyznaczył również wiele toposów, które stały się popularnymi elementami w obrębie gatunku: ekscentryczny, ale błyskotliwy detektyw oraz narracja pierwszoosobowa prowadzona przez bliskiego przyjaciela. Poe przedstawia również policję w mało sympatycznym świetle jako kontrast do figury detektywa[14].

Poe był prekursorem narracji, w której detektyw oznajmia swoje rozwiązanie i potem wyjaśnia sposób myślenia go poprzedzający[15]. Uważa się go także za pomysłodawcę zagadki zamkniętego pokoju, eksponowanej w noweli[16].

Od momentu wydania Zabójstwa przy Rue Morgue autor był chwalony za stworzenie nowości z głębią[3]. Badacze z Pensylwanii pisali, że Poe udowadnia swój geniusz z pomysłową siłą i umiejętnością, których nie da się niczemu przyrównać[16]. Poe jednak bagatelizował to osiągnięcie w liście do Philipa Pendeltona Cooka[17]:

Ta historia analitycznego procesu rozumowania zawdzięcza swoją popularność dzięki byciu pewnego rodzaju nowym kluczem. Nie chcę powiedzieć, że ludzie nie są pomysłowi – ale myślą o sobie, że są bardziej pomysłowi niż w rzeczywistości – z powodu ich metod i sposobu ich wyrażania. W odniesieniu przykładowo do „Zabójstwa przy Rue Morgue”; gdzie może być pomysłowość przy rozwiązywaniu pajęczyny, którą ty sam utkałeś dla wyrażenia samego celu jej rozwikłania?[4]

Dzisiejszy czytelnik może być zniechęcony wykroczeniem Poego przeciw ukrytym narracyjnym konwencjom, podług których czytelnik powinien być w stanie sam znaleźć rozwiązanie, zamiast o nim przeczytać. Zawiłe zakończenie jednak jest znakiem złych zamiarów, ponieważ czytelnicy nie uwzględniliby orangutana na ich liście potencjalnych morderców[18]. Rola Poego w tworzeniu historii detektywistycznych wpłynęła na nazwę przyznawanych corocznie przez Mystery Writers of America nagród Edgar Awards[19].

Inspiracja[edytuj | edytuj kod]

Panna de Scudery E. T. A. Hoffmanna to często przytaczany utwór detektywistyczny, którym Poe był inspirowany przy pisaniu Zabójstwa przy Rue Morgue[2]. W noweli Hoffmanna protagonistką jest panna de Scudery, rodzaj osiemnastowiecznej panny Marple, która dowodzi niewinności głównego podejrzanego policji o morderstwo na złotniku. Inni prekursorzy to Zadig Woltera, gdzie główny charakter przeprowadza podobne czyny analityczne. Słowo detektyw nie istniało, kiedy Poe pisał Zabójstwo przy Rue Morgue[3]. Poe mógł także rozszerzyć jego własne wcześniejsze prace analityczne, wliczając w to esej Maelzel's Chess Player oraz Three Sundays in a Week[16].

W zakresie inspiracji fabularnych, Poe mógł być zainspirowany reakcją tłumu na widok orangutana pokazanego w hali w Filadelfii w lipcu 1839 roku[13]. Nazwisko głównego bohatera była inspirowana „Dupinem”, postacią z serii publikowanych historii w Burton's Gentleman's Magazine w 1828 o nazwie Nieopublikowane fragmenty z życia Vidocq, francuskiego ministra policji[20]. Poe był prawdopodobnie zaznajomiony z ową literacką kreacją, w której także występuje analityk, odnajdujący mordercę, chociaż obie fabuły wykazują tylko niewielkie podobieństwo. Jednak ofiary mordercy w obu przypadkach mają podcięte gardło w tak drastyczny sposób, że głowa prawie całkowicie odpada od reszty ciała[21]. Dupin właściwie wspomina Vidocq w tekście, określając go jako „osobę mającą zmysł śledczy”[22].

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. s. 171.
  2. 2,0 2,1 Booker: The Seven Basic Plots. s. 507.
  3. 3,0 3,1 3,2 Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. s. 173.
  4. 4,0 4,1 Quinn: Edgar Allan Poe: A Critical Biography. s. 354.
  5. Whalen: Poe and the American Publishing Industry. s. 86.
  6. Cleman: Irresistible Impulses: Edgar Allan Poe and the Insanity Defense. s. 65.
  7. Quinn: Edgar Allan Poe: A Critical Biography. s. 312.
  8. Thomas: Poe's Dupin and the Power of Detection. s. 133–134.
  9. Kennedy: Poe, Death, and the Life of Writing. s. 120.
  10. Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. s. 172.
  11. Rosenheim: The Cryptographic Imagination: Secret Writing from Edgar Poe to the Internet. s. 75.
  12. Hoffman: Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. s. 110.
  13. 13,0 13,1 Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. s. 123.
  14. Van Leer: Detecting Truth: The World of the Dupin Tales. s. 65.
  15. ^ Cornelius, Kay (2001). "Biography of Edgar Allan Poe" in Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, Harold Bloom, ed. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 33 ISBN 0-7910-6173-6
  16. 16,0 16,1 16,2 Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. Nowy Jork: Harper Perennial, 1991, s. 174. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  17. Kennedy: Poe, Death and the Life of Writing. s. 119.
  18. Rosenheim: The Cryptographic Imagination: Secret Writing from Edgar Poe to the Internet. s. 68.
  19. Neimeyer: Poe and Popular Culture. s. 206.
  20. Cornelius: Biography of Edgar Allan Poe. s. 31.
  21. Ian V. K. Ousby. 'The Murders in the Rue Morgue' and 'Doctor D'Arsac': A Poe Source. „Poe Studies”. V (2), s. 52, grudzień 1972 (ang.). 
  22. Quinn: Edgar Allan Poe: A Critical Biography. s. 311.
  23. Murders in the Rue Morgue (ang.). IMDb.
  24. Murders in the Rue Morgue (ang.). IMDb. [dostęp 2011-01-31].
  25. Phantom of the Rue Morgue (ang.). IMDb. [dostęp 2011-01-31].
  26. Murders in the Rue Morgue (ang.). IMDb. [dostęp 2011-01-31].
  27. The Murders in the Rue Morgue (ang.). IMDb. [dostęp 2011-01-31].
  28. Killers (ang.). AllMusic. [dostęp 2011-01-31].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Christopher Booker: The Seven Basic Plots. Continuum, 2004, s. 507. (ang.)
  • John Cleman: Harold Bloom: Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe. Filadelfia: Chelsea House Publishers, 2001, s. 65. ISBN 0-7910-6173-6. (ang.)
  • Kay Cornelius: Biography of Edgar Allan Poe. W: Harold Bloom: Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe. Filadelfia: Chelsea House Publishers, 2001, s. 33. ISBN 0-7910-6173-6. (ang.)
  • Daniel Hoffman: Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1972, s. 110. ISBN 0-8071-2321-8. (ang.)
  • J. Gerald Kennedy: Poe, Death, and the Life of Writing. New Haven: Yale University Press, 1987, s. 119-120. ISBN 0-300-03773-2. (ang.)
  • Jeffrey Meyers: Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. Nowy Jork: Cooper Square Press, 1992, s. 123. ISBN ISBN 0-8154-1038-7. (ang.)
  • Arthur Hobson Quinn: Edgar Allan Poe: A Critical Biography. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1998, s. 311-312, 354. ISBN 0-8018-5730-9. (ang.)
  • Shawn James Rosenheim: The Cryptographic Imagination: Secret Writing from Edgar Poe to the Internet. Johns Hopkins University Press, 1997, s. 68, 75. ISBN 978-0-8018-5332-6. (ang.)
  • Kenneth Silverman: Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. Nowy Jork: Harper Perennial, 1991, s. 171-174,. ISBN 0-06-092331-8. (ang.)
  • Dawn B. Sova: Edgar Allan Poe: A to Z. Nowy Jork: Checkmark Books, 2001, s. 162–163. ISBN 0-8160-4161-X. (ang.)
  • Peter Thomas: The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe. W: Kevin J. Hayes: Poe's Dupin and the Power of Detection. Cambridge University Press, 2002, s. 133–134. ISBN 0-521-79727-6. (ang.)
  • David Van Leer: Detecting Truth: The World of the Dupin Tales. W: Kenneth Silverman: The American Novel: New Essays on Poe's Major Tales. Cambridge University Press, 1993, s. 65. ISBN 0-521-42243-4. (ang.)
  • Terance Whalen: Poe and the American Publishing Industry. W: J. Gerald Kennedy: A Historical Guide to Edgar Allan Poe. Oxford University Press, 2001, s. 86. ISBN 0-19-512150-3. (ang.)