Ada-Kaleh

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ada-Kaleh
Ilustracja
Wyspa na początku XX w.
Kontynent Europa
Państwo  Rumunia
Akwen wyspa rzeczna na Dunaju nie istnieje od 1971
Położenie na mapie Rumunii
Mapa konturowa Rumunii, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Ada-Kaleh”
44,716111°N 22,455556°E/44,716111 22,455556
Ada-Kaleh
Bazar na Ada-Kaleh

Ada-Kaleh (tur. „Wyspa-Twierdza”; także „Wyspa Karoliny”, Neu-Orschowa) – nieistniejąca dziś mała wyspa rzeczna na Dunaju, w Żelaznej Bramie, 3 km na wschód od rumuńskiego miasta Orszowa.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Długość wyspy wynosiła 1,75 km, szerokość – 0,4–0,5 km, wysokość – 48 m n.p.m. Wyspa była zbudowana z naniesionych przez nurt Dunaju piasków i żwirów. Dzięki łagodnemu klimatowi i urodzajnej glebie była pokryta bujną roślinnością typu śródziemnomorskiego. Na wyspie istniała twierdza z dobrze zachowanymi obwarowaniami. Wewnątrz i wokół murów leżało niewielkie, niezwykle malownicze osiedle o orientalnym charakterze, z meczetem (zbudowanym z 1903 na miejscu wcześniejszego klasztoru franciszkanów) i z cerkwią. Zamieszkiwało je około tysiąca osób, w większości Turków, ale także Arabów, Albańczyków, Bułgarów, Kurdów i Serbów. Ludność wyspy była w przeważającej większości muzułmańska, w kontraście z prawosławnym sąsiedztwem. Wyspa słynęła z uprawy róż, z których produkowano olejek, oraz z uprawy owoców południowych, z których robiono konfitury.

Dzieje[edytuj | edytuj kod]

Już w starożytności o Ada-Kaleh wspominał Herodot jako o Cyraunis. Na początku naszej ery istniał na wyspie rzymski obóz wojskowy. Wraz z sąsiadującymi terenami Bałkanów wyspa znalazła się w XV wieku w granicach imperium osmańskiego.

W czasach nowożytnych, zwłaszcza podczas wojen austriacko-tureckich, wyspa miała urozmaiconą historię polityczną. W 1689, podczas V wojny austriacko-tureckiej, wyspę zajęły wojska habsburskie, które nadały jej nazwę Neu-Orschowa i zbudowały na niej pierwszą twierdzę. W 1691 Turcy przy pomocy Węgrów z Siedmiogrodu zajęli wyspę i zburzyli twierdzę. W 1692 Austriacy odzyskali wyspę i ponownie wznieśli na niej twierdzę, jednak po pokoju karłowickim w 1699 Ada-Kaleh wróciła do Turcji. Podczas VI wojny austriacko-tureckiej latach 1716–1718 wyspę zdobyli Austriacy, którzy zaczęli rozbudowę twierdzy, stanowiącej w XVIII wieku jedną z najnowocześniejszych fortyfikacji na Bałkanach. Prac jednak nie ukończyli, bo podczas kolejnej wojny w 1738 twierdzę po czteromiesięcznym oblężeniu zdobyli Turcy. Władzę turecką potwierdził pokój w Belgradzie w 1739. Podczas ostatniej wojny austriacko-tureckiej w 1789 wyspę zdobyli Austriacy, jednak kończący tę wojnę pokój w Swisztowie w 1791 pozostawił wyspę w granicach imperium osmańskiego.

W XIX wieku Ada-Kaleh utraciła znaczenie militarne. Podczas VII wojny turecko-rosyjskiej (1806–1812) wyspę ograbiły wojska rosyjskie. W 1849 Ada-Kaleh stała się schronieniem dla niektórych przywódców węgierskiej Wiosny Ludów.

Przynależność wyspy do Turcji została pośrednio potwierdzona przez traktat berliński w 1878, który pominął wyspę przy podziale europejskich ziem Turcji. W efekcie Ada-Kaleh pozostała turecką enklawą między Rumunią a Serbią, pod wojskową okupacją Austro-Węgier. Po wycofaniu się wojsk austro-węgierskich w 1885 mieszkańcy wyspy znaleźli się w bardzo uprzywilejowanej sytuacji – byli wolni od ceł i podatków oraz od obowiązku służby wojskowej. Na wyspie powstał wolnocłowy port, a mieszkańcy zajęli się handlem i przemytem.

Po zakończeniu I wojny światowej i upadku imperiów habsburskiego i osmańskiego w 1923 Ada-Kaleh została włączona do Rumunii i utraciła swój wyjątkowy status. Jednak ze względu na zabytkowe fortyfikacje, egzotyczny charakter i bogatą historię na wyspie rozkwitła turystyka – w 1931 gościł tam m.in. król Rumunii Karol II.

Wyspa zniknęła z powierzchni ziemi w 1971, po całkowitym napełnieniu sztucznego jeziora w Żelaznej Bramie. Mieszkańcy mieli zostać przesiedleni na rumuńską wyspę Şimian na Dunaju, gdzie zbudowano replikę osiedla i twierdzy, ale ostatecznie nie doszło do tego. Większość została osiedlona w muzułmańskich miejscowościach w rumuńskiej Dobrudży, a część z nich wyjechała do Turcji.

Ada-Kaleh w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Ada-Kaleh występuje jako „Niczyja Wyspa” w powieści Maurycego Jokaia „Złoty człowiek” (Az arany ember) z 1872. Stanowi tam symbol odległego spokoju i piękna przeciwstawiony realnemu otoczeniu.

Wyspę opisał Patrick Leigh Fermor w Between the Woods and the Water. On Foot to Constantinople: the Middle Danube to Iron Gates wyd. 1986 John Murray, Londyn.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]