Półwysep Bałkański
42°N 22°E/42,000000 22,000000
 Półwysep Bałkański według tradycyjnej delimitacji, mapa fizyczna | |
| Państwo |
|
|---|---|
| Rodzaj obiektu |
półwysep |
Położenie na mapie Europy  | |
| 42°N 22°E/42,000000 22,000000
| |
Półwysep Bałkański, skrótowo Bałkany – półwysep w Europie Południowej[1].
Geografia
[edytuj | edytuj kod]Granice półwyspu wyznacza od zachodu Morze Adriatyckie i Morze Jońskie, od wschodu Morze Czarne i Morze Marmara (cieśniny Bosfor i Dardanele), od południowego wschodu Morze Egejskie. Północna granica półwyspu ma charakter umowny. Zgodnie z tradycją przebiega następująco: wzdłuż Dunaju od Morza Czarnego do ujścia Sawy (rejon Belgradu), następnie wzdłuż Sawy do ujścia Kupy (rejon miasta Sisak), następnie wzdłuż Kupy aż do jej źródła (rejon Osilnicy), następnie przekracza pasmo Gorski kotar przez tzw. Bramę Liburnijską (chorw. i wł. Vrata) na południe od góry Risnjak i dochodzi do Morza Adriatyckiego w rejonie Rijeki[2]. Oprócz tej najpopularniejszej konwencji były i są proponowane inne linie stanowiące granicę między Półwyspem Bałkańskim a resztą kontynentu, np. linia prosta styczna do brzegów Adriatyku i Morza Czarnego, a także linia łącząca Triest z Odessą[3][4].
Przy zastosowaniu najpopularniejszej definicji powierzchnia półwyspu wynosi ok. 470 tys. km²[5] (niektóre źródła podają ok. 500 tys. km²)[1], długość – około 950 km, szerokość na północy – do 1260 km[1]. Najdalej na południe położoną częścią jest podrzędny Półwysep Peloponeski. Ukształtowanie powierzchni głównie górzyste, niziny głównie na wschodzie i w rejonach nadbrzeżnych. Północne i centralne obszary Bałkanów z klimatem umiarkowanym charakteryzują się mroźnymi zimami, ciepłymi latami i równomiernie rozłożonymi opadami deszczu. Natomiast obszary południowe i przybrzeżne charakteryzują się klimatem śródziemnomorskim, z gorącymi, suchymi latami i łagodnymi, deszczowymi zimami[5][6].
Pasma górskie Półwyspu Bałkańskiego należą do grupy alpidów (Góry Dynarskie i Bałkan) oraz hercynidów (Masyw Rodopski – Riła z najwyższym szczytem półwyspu – Musałą, Piryn i Rodopy, Hellenidy – Pindos i Szar Płanina)[6].
Najważniejsze rzeki Bałkanów to[1]:
- Dunaj
- rzeki pobrzeży:
Nazwa i historia
[edytuj | edytuj kod]W starożytności i średniowieczu na oznaczenie tego regionu Europy stosowano nazwy Haemus, Półwysep Iliryjski, Grecki albo Bizantyjski, nim zastąpiono je nazwą pochodzenia tureckiego[7]. Nazwy Bałkany użył po raz pierwszy włoski pisarz Buonaccorsi Callimarco w 1490 roku na określenie łańcucha górskiego w Europie Południowej (Bałkanu). Wywodzi się ono od tureckiego słowa balkan oznaczającego góry. Angielski podróżnik John Moritt pod koniec XVIII wieku wprowadził ten termin do angielskiej literatury geograficznej. Od tego czasu zaczęto go odnosić do wyżynno-górzystego obszaru leżącego pomiędzy morzami Adriatyckim i Czarnym. W 1808 roku niemiecki geograf, August Zeune, wymyślił nazwę Półwysep Bałkański, chcąc stworzyć pojęcie równoległe do nazw półwyspów Apenińskiego i Iberyjskiego[8]. Nazwa Bałkany nadal funkcjonuje w geografii fizycznej jako określenie łańcucha górskiego położonego na Półwyspie Bałkańskim, na południe od Dunaju, między Żelazną Bramą a Morzem Czarnym. W języku potocznym termin ten zyskał jednak znacznie szersze znaczenie, wykraczające poza geograficzne pochodzenie[9].
Bałkany to także określenie regionu historyczno-kulturowego. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego)[6].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]
- ↑ a b c d Bałkański Półwysep, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2026-02-20].
- ↑ Balcanica, Regione w Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti. Vol. 5. Roma: Istituto Treccani, 1938.
- ↑ Mirela Slukan Altić. Hrvatska kao zapadni Balkan – geografska stvarnost ili nametnuti identitet?. „Društvena Istraživanja”. 20 (2), s. 401–413, 2011. DOI: 10.5559/di.20.2.06. ISSN 1330-0288. (chorw.).
- ↑ Petra Somek: Hrvatska nije na "zapadnom Balkanu". Vijenac, 29.10.2015. [dostęp 2026-02-20]. (chorw.).
- ↑ a b Łukasz Załuski: Bałkany: historia, smaki i miejsca, które trzeba zobaczyć choć raz w życiu. National Geographic. [dostęp 2026-02-20].
- ↑ a b c Balkans, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-02-20] (ang.).
- ↑ Mały słownik kultury dawnych Słowian (red. Lech Leciejewicz). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1972, s. 24.
- ↑ Konferencja "Bałkany w kulturze Europy. Od starożytności po współczesność". Wydział Filologiczny Uniwersytetu Gdańskiego. [dostęp 2026-02-20].
- ↑ Vesna Goldsworthy: 2. The Balkans in Nineteenth-Century British Travel Writing. W: Travel Writing in the Nineteenth Century. Tim Youngs (red.). Anthem Press, 2006, s. 19–36. DOI: 10.7135/UPO9781843317692.002. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Joanna Markowska: Bałkany – określenie medialne czy region geograficzny?. [dostęp 2016-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-10)].