Akademizm

William-Adolphe Bouguereau, Narodziny Wenus, 1879

Akademizm – kierunek w sztuce europejskiej rozwijający się od XVII do XIX wieku, obejmujący przede wszystkim malarstwo i rzeźbę. Charakteryzował się odwoływaniem do zasad i ideałów sztuki antycznej oraz renesansowej, a także naśladowaniem dzieł uznanych za wzorcowe. Preferował tematykę historyczną, religijną i mitologiczną. Kierunek ten był propagowany głównie przez akademie sztuk pięknych.

W ujęciu potocznym akademizm oznacza konwencję artystyczną cechującą się dążeniem do formalnej poprawności i technicznej doskonałości przy jednoczesnym ograniczeniu spontanicznej ekspresji twórczej.

W XIX wieku, w okresie rozwoju demokracji konstytucyjnych i rewolucji przemysłowej, nastąpiły istotne zmiany społeczne i kulturowe. Wzrosło znaczenie miast oraz mieszczaństwa, które stało się głównym odbiorcą i nabywcą dzieł sztuki. Zmienił się również status artystów – przestali być twórcami nadwornymi, a ich działalność zaczęła mieć charakter bardziej niezależny.

W tym okresie powstawały liczne wyższe szkoły artystyczne, zwane akademiami, w których kształcenie opierano na przekonaniu, że naturę należy „poprawiać”, a twórczość odnosić do wzorców historycznych. Nauczyciele akademiccy zakładali, że sztuki można się nauczyć, o ile artysta posiada odpowiednie inspiracje i umiejętność idealizowania rzeczywistości. Proces nauczania obejmował stopniowe doskonalenie warsztatu: od kopiowania dzieł dawnych mistrzów, takich jak Rafael Santi, poprzez rysowanie z rzeźb antycznych i renesansowych, aż po pracę z modelem żywym.

Akademicka hierarchia tematów

W ramach akademizmu obowiązywała ściśle określona hierarchia tematów artystycznych, odzwierciedlająca wartość i rangę poszczególnych gatunków malarskich. Najwyżej cenione były kompozycje o tematyce wzniosłej, zwłaszcza mitologicznej i historycznej. Temat dzieła stanowił istotny element oceny jego wartości artystycznej – im bardziej wzniosły był motyw, tym większy format płótna mógł zostać użyty. Wielkość obrazu była zatem proporcjonalna do znaczenia przedstawianego tematu.

Niżej w hierarchii znajdowały się kolejno:

• pejzaż,
• portret,
• sceny rodzajowe,
• martwa natura.

Każdy z tych gatunków podlegał rygorom estetycznym i zasadom kompozycji właściwym dla akademickiego sposobu widzenia sztuki.

Po wyborze tematu i ustaleniu kompozycji artysta tworzył dzieło, opierając się na uznanych wzorcach formalnych. Poszukiwał inspiracji w istniejących już dziełach lub korzystał z albumów zawierających elementy kompozycyjne służące jako modele. Relacje emocjonalne między postaciami oraz układ sceny musiały być podporządkowane głównemu tematowi, zgodnie z zasadą decorum, nakazującą dostosowanie formy i kompozycji do treści dzieła.

Koniec hegemonii

Akademie sztuk pięknych, poprzez swoją działalność teoretyczną i pedagogiczną, początkowo odgrywały istotną i pozytywną rolę w rozwoju sztuki. Dbały o utrzymanie wysokiej rangi twórczości artystycznej oraz pozycji społecznej artysty. Akademicki system kształcenia zapewniał solidne przygotowanie techniczne, kształtował umiejętność posługiwania się warsztatem malarskim i rozwijał dbałość o formę dzieła.

Z czasem jednak, gdy akademie uzyskały dominującą pozycję w życiu artystycznym, ich konserwatyzm oraz autorytarny sposób nauczania zaczęły budzić sprzeciw ze strony środowisk twórczych. Coraz częściej kwestionowano ideę nauczania sztuki poprzez ścisłe przestrzeganie ustalonych reguł i wzorców. Akademie określano mianem „fabryk miernot”, zarzucając im tłumienie indywidualności i kreatywności artystów.

Krytycy wskazywali, że rygorystyczne metody dydaktyczne, oparte na mechanicznej nauce rysunku z gipsowych odlewów, ograniczają swobodę twórczą i indywidualny charakter artysty. Ścisłe trzymanie się reguł kompozycyjnych i formalnych miało, według nich, prowadzić do zahamowania samodzielnych poszukiwań w zakresie kompozycji, kolorytu oraz techniki malarskiej.

W drugiej połowie XIX wieku akademizm stopniowo tracił znaczenie, ustępując miejsca nowym prądom artystycznym, takim jak realizm, impresjonizm czy symbolizm. Ostateczny zmierzch jego dominacji nastąpił w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku. Po 1900 roku akademizm utracił dawny prestiż i wpływy, jednak w XX wieku, zwłaszcza w latach 70., zainteresowanie jego dorobkiem powróciło w kontekście refleksji nad tradycją i warsztatem artystycznym.

Przedstawiciele akademizmu

Do czołowych przedstawicieli akademizmu należeli zarówno artyści europejscy, jak i polscy twórcy. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje Henryk Siemiradzki, uznawany za najwybitniejszego polskiego reprezentanta tego nurtu. Do grona znanych malarzy akademickich zalicza się również takich artystów jak William-Adolphe Bouguereau, Alexandre Cabanel, Hans Makart, Jean-Léon Gérôme, Lawrence Alma-Tadema, Thomas Couture oraz Fiodor Bruni.

Zobacz też

• styl akademicki

Bibliografia

• Maria Poprzęcka, Akademizm, Warszawa 1977

Linki zewnętrzne

• (pl) Magdalena Mazurek, "Akademizm", Wortal Naukowy "Wiedza i Edukacja