Alewici

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rozmieszczenie alewitów w Turcji. Jasnoczerwone kropki symbolizują alewitów, kiedy ciemnoczerwone w prowincji Hatay (południe Turcji) odnoszą się do alawitów.

Alewici – społeczność religijna której wyznanie jest zaliczane niekiedy jako odnoga szyizmu. Jej członkowie zamieszkuja Republikę Turcji, ze swoimi mniejszościami w Bułgarii, Macedonii i Albanii oraz znaczącymi diasporami w Zachodniej Europie. Ich liczebność szacuje się na ok. 15-20 milionów osób. Etnicznie łączą w sobie kilka grup narodowościowych dla których ojczystymi językami są (w przypadku Turcji w której żyje najwięcej alewitów) Turecki, Kurdyjski i Zazaki[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początków alewickiej historii należy doszukiwać się w XIII wieku i masowych emigracjach ludów turkijskich z Azji Środkowej pod wpływem rosnącej potęgi Imperium Mongolskiego. Rozbudowany mistycyzm koczowników ścierał się z wierzeniami osiadłych już muzułmanów i uniemożliwiał pełną asymilację religijną, zezwalając na jedynie częściowe przyjęcie zwyczajów islamu.

Z czasem grupy te zjednoczyły się pod nazwą Kyzyłbaszów (tur. Kızılbaşlar) podejmując ścisłą współpracę z perską dynastią Safawidów. Wtedy też ugrupowanie to przyjęło tarikatową naturę jak i wiele elementów szyizmu, np.: wiarę w Alego i Dwunastu Imamów. Kyzyłbaszowie działali aktywnie między XII a XVI wiekiem, dopóki nie zostali rozgromieni w bitwie na równinie Czałdyran co doprowadziło do ich dezorganizacji.

Hadżi Bektasz Wali na pochodzącej z XV wieku miniaturze.

Alewici odzyskali głos dopiero w wieku XX gdy Mustafa Kemal Atatürk obalił osmański kalifat i założył Republikę Turcji, która w konstytucji z 1928 oficjalnie określiła się państwem świeckim. Ponadto, utrzymywał on kontakty z alewickim bractwem Czelebijja w wyniku czego po dziś dzień cieszy się wśród nich szacunkiem.

W latach ‘70 relacje alewitów z państwem tureckim napięły się przez rosnące wśród nich marksistowskie tendencje, jednak po upadku bloku wschodniego i rozpoczęciu wzrostu tradycjonalistycznych tendencji wśród tureckiego społeczeństwa napięcia te częściowo osłabły. Alewici skupili się bowiem na religijnym i kulturowym odżyciu ich społeczności, na nowo żyjąc zgodnie ze starymi tradycjami i starając się o uznanie ich odrębności w sunnickiej Turcji[2][3].

Wierzenia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie alewickiego mistycyzmu przypisuje się Hadżi Bektaszowi Wali i jego ruchowi bektaszystów który ze względu na swoje humanistyczne, postępowe nauki zaskarbił sobie przychylność wielu koczowników. Oba ugrupowania współdziałały ze sobą do XV wieku kiedy za sprawą konfliktu o pochodzenie liderów religijnych w którym bektaszyci wierzyli że ich przywódcy muszą pochodzić bezpośrednio od Bektasza Wali a alewici uznawali że wystarczy być w społeczności by móc nią kierować. Rozłam ten nie zmienia jednak faktu iż niektóre elementy alewizmu, np: synkretyzm czy moralność bazująca na szacunku drugiego człowieka wywodzą się właśnie z nauk Bektasza Wali.

Alewizm jest wyznaniem sufickim, co dowodzi jego pochodzenia od bektaszyzmu. Religia ta jest synkretyczna, łączy w sobie elementy m.in: chrześcijańskie czy zoroastryjskie.

Bogiem według alewitów jest Allah (zwany też Al-Hakk) jednak razem z reprezentującymi jego światło i pochodzącymi od niego Mahometem i Alim tworzy Świętą Trójcę. Pogląd ten wedle którego prorok islamu i jego zięć zawierają w sobie boski pierwiastek sugeruje klasyfikację alewizmu jako wyznania heterodoksyjnego w ramach islamu. Znacząca dla mistycyzmu tej religii waga nauk Alego wskazywałaby na pochodzenie alewizmu od szyizmu, jednak muzułmańscy duchowni stale spierają się o prawdziwość tego stwierdzenia[4].

Alewici wierzą też w istnienie nadprzyrodzonych sił dobra i zła w postaci aniołów czy dżinnów[5].

Łaski boskiej i mistycznej dorosłości alewita może dostąpić na podstawie czterech warunków – narodzin, wiedzy, świadomości i znalezieniu w sobie Boga.

Bağlama/Saz, święty instrument alewizmu.

Bardzo ważnym elementem życia jest dla alewitów moralność. Jest ona krytycznym warunkiem niezbędnym do egzystencji wśród alewitów, nie powinien więc dziwić fakt że jest ona bardzo ważna. Wagi ich intencjom przypisuje fakt iż przed każdą ceremonią religijną każdy z zebranych pytany jest o zgodę na jej odbycie się. W przypadku braku tej zgody porusza się problematyczny temat dopóki każdy zebrany nie będzie w stanie ze szczerym sumieniem odbyć ceremonii[6].

Osoby niezdolne do wiary czy modlitwy w szczerej wierze nie mogą brać udziału w życiu religijnym alewickiej społeczności, a nawet zjawiać się w ich miejscach kultu. Mowa tu o zabójcach, złodziejach, rozpustnikach czy kłamcach. Ludzi tych określa się mianem grzeszników (tur. Düşkün) i wypycha poza margines alewickich społeczności by spaczone intencje tych ludzi nie mogły zaszkodzić ogółowi[7].

Miejscem kultu dla alewitów jest tzw. Dom Zgromadzeń (tur. Cemevi). Budynki te nie posiadają konkretnego stylu architektonicznego, niewyróżniająca się architektura Domów Zgromadzeń jest skutkiem nieuznawania alewizmu przez konstytucję Republiki Turcji jako faktyczną religię. Miejsca te poza spełnianiem religijnych funkcji są centrami kulturowymi i towarzyskimi dla alewitów[8][9].

Alewickim ceremoniom zawsze towarzyszy akompaniament muzyczny. Przy pomocy świętego dla nich sazu alewici mogą wyrażać nie tylko swoją wiarę lecz również przemyślenia i emocje. Jego dźwięki towarzyszą kluczowej ceremonii zwanej Semah. Jest to rodzaj tańca wykonywanego jako forma modlitwy w którym biorą udział zarówno mężczyźni jak i kobiety. Poza grą sazu towarzyszy mu zwykle rytmiczna recytacja poezji[10].

Przywódcami społeczności alewickich są Dede (pol. Dziadkowie). Każdy Dede musi pochodzić od Alego oraz dysponować mądrością życiową. Dede stają się przeważnie starsi, cieszący się zaufaniem członkowie lokalnych społeczności. Funkcja ta jest jednak honorowa, jako iż z posiadaniem jej nie wiążą się żadne dodatkowe przywileje czy uprawnienia wśród alewitów. Dede w swoich społecznościach pełnią funkcje mediatorów w personalnych konfliktach oraz prowadzących ceremonii religijnych[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Türkiye'deki Tüm Alevi Köyleri - Alevi, Alevilik, bektaşi, PirYolu Forum ,kızılbaş, Alevi Haber, Alevi Forumları, web.archive.org, 7 marca 2016 [dostęp 2023-01-09] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-07].
  2. Gisela Procházka-Eisl, The Alevis, Oxford Research Encyclopedia of Religion, 5 kwietnia 2016, DOI10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-101#acrefore-9780199340378-e-101-div1-5 [dostęp 2023-01-09] (ang.).
  3. https://www.researchgate.net/publication/356469689_The_Religionization_in_Alevi_Culture_An_Exploratory_Study_on_Spiritual_Leaders_Dedes
  4. Ayfer Verfasser. Karakaya-Stump, The Kizilbash-Alevis in Ottoman Anatolia : Sufism, Politics and Community, ISBN 978-1-4744-3270-2, OCLC 1312704265 [dostęp 2023-01-10].
  5. İbrahim GÜL, Alevi-Bektaşi Toplumunun İç Sorunları ve Çözüm Önerileri, „Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi”, 2021, s. 40-47, DOI10.32709/akusosbil.559514, ISSN 1302-1265 [dostęp 2023-01-09].
  6. https://ahvalnews.com/tr/aleviler/alevilik-7-ayri-bir-inanc-sistemi-mi
  7. The Alevi faith, principles, beliefs, rituals and practices | Anatolia Report, www.anatoliareport.com, 1 sierpnia 2022 [dostęp 2023-01-09] (tur.).
  8. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/tunceli/kulturatlasi/alevilik
  9. Cemevi mimarisi nasıldır? - Cemevi sayısı kaçtır? - Emlak Ansiklopedisi, emlakansiklopedisi.com [dostęp 2023-01-10].
  10. UNESCO - Semah, Alevi-Bektaşi ritual, ich.unesco.org [dostęp 2023-01-09] (ang.).
  11. Alevi İnancı, corum.ktb.gov.tr [dostęp 2023-01-09] (tur.).

Źródła[edytuj | edytuj kod]

  1. https://web.archive.org/web/20160307000721/http://www.piryolu.com/forum/alevi-yerlesim-yerleri/2085-turkiyedeki-tum-alevi-koyleri8206.html
  2. Gül, İbrahim. 2021. Alevi-Bektaşi Toplumunun İç Sorunları ve Çözüm Önerileri. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.
  3. https://oxfordre.com/religion/display/10.1093/acrefore/9780199340378.001.0001/acrefore-9780199340378-e-101#acrefore-9780199340378-e-101-div1-5
  4. https://www.researchgate.net/publication/356469689_The_Religionization_in_Alevi_Culture_An_Exploratory_Study_on_Spiritual_Leaders_Dedes
  5. https://corum.ktb.gov.tr/TR-163367/alevi-inanci.html
  6. https://ahvalnews.com/tr/aleviler/alevilik-7-ayri-bir-inanc-sistemi-mi
  7. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/tunceli/kulturatlasi/alevilik
  8. https://www.anatoliareport.com/the-alevi-faith-principles-beliefs-rituals-and-practices.html
  9. https://ich.unesco.org/en/RL/semah-alevi-bektai-ritual-00384
  10. http://emlakansiklopedisi.com/wiki/cemevi-mimarisi-nasildir-cemevi-sayisi-kactir
  11. Karakaya-Stump, Ayfer. 2020. The Kizilbash/Alevis in Ottoman Anatolia. Sufism, Politics and Community. Edynburg: Edinburgh University Press.