Język kurdyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kurdî / كوردی
Obszar Irak, Turcja, Iran, Syria, Armenia, Liban i inne
Liczba mówiących ok. 31 mln
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki indoirańskie
**Języki irańskie
***Języki zachodnioirańskie
****Języki północno-zachodnie
*****Język kurdyjski
Pismo zmodyfikowane arabskie, zmodyfikowane łacińskie, dawniej także zmodyfikowana cyrylica
Status oficjalny
język urzędowy Kurdyjski Okręg Autonomiczny
Kody języka
ISO 639-1 ku
ISO 639-2 kur
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku kurdyjskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka kurdyjskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-kurdyjski online
Zasięg geograficzny języka kurdyjskiego

Język kurdyjski należy do rodziny języków indoeuropejskich. Językiem tym posługują się Kurdowie na obszarach wschodniej Turcji, północnego i północno-wschodniego Iraku i Syrii, a także w Iranie na Kaukazie i Armenii (zob. też Kurdystan). Ocenia się, że jest on językiem ojczystym ok. 22 mln osób.

Język kurdyjski wraz z językami staroperskim, nowoperskim, pasztuńskim (błędnie zwanym afgańskim), beludżi oraz wymarłymi dialektami średniowiecznymi należy do grupy języków indoirańskich, którymi posługuje się około 500 milionów ludzi na terytorium rozciągającym się od wschodniej Turcji po Pakistan i zachodnią część Indii.

Język kurdyjski dzieli się na kilka głównych dialektów (które często traktowane są jako odrębne języki) oraz wiele dialektów pochodnych:

Blisko spokrewniony język gurani używany w okolicach Kermanszahu w Iranie i mający własną literaturę, uważany jest zazwyczaj za oddzielny język, a używającą go społeczność za odrębny naród. Podobnie wygląda sytuacja z językiem zazaki.

Pierwsza gramatyka języka kurdyjskiego została opublikowana w 1787[1].

Istnieją co najmniej dwa warianty literackie – kurmandżi (w Turcji, zapisywany alfabetem łacińskim w wariancie tureckim); oraz sorani (w Iraku) i dialekt sine (w Iranie – używa zaadaptowanego pisma arabskiego w wariancie perskim). Początki literatury kurdyjskiej sięgają XI w.

System pisma[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Alfabet kurdyjski.

Język kurdyjski używa trzech różnych systemów pisma. W Iranie i Iraku język kurdyjski zapisywany jest za pomocą zmodyfikowanego alfabetu arabskiego. W Turcji oraz Syrii używa się alfabetu łacińskiego. Język kurdyjski używany na terenach dawnego Związku Radzieckiego zapisywany jest za pomocą zmodyfikowanej cyrylicy. Pojawiają się propozycje ujednolicenia alfabetu kurdyjskiego do formatu rozpoznawalnego na całym świecie, bazującego na standardzie kodowania znaków ISO 8859-1[2].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Obecny status[edytuj | edytuj kod]

Język kurdyjski jest oficjalnym językiem w Iraku. W Syrii zabronione jest publikowanie w tym języku[3]

Przed sierpniem 2002 rząd turecki karał używanie języka kurdyjskiego. Zakazane było nauczanie w języku kurdyjskim oraz posługiwanie się nim w mediach[4][5]

W 1991 Leyla Zana (pierwsza Kurdyjka, która uzyskała mandat do Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Turcji) wywołała skandal posługując się w parlamencie językiem kurdyjskim, którego publiczne używanie było w Turcji przestępstwem (na posługiwanie się nim zezwolono dopiero w grudniu 1990 / kwietniu 1991 roku[6]). Kończąc swoją przemowę zaznaczyła:

Przysięgam na mój honor i godność przed wielkim narodem tureckim strzec integralności i niepodległości kraju, niepodzielnej jedności narodu i ojczyzny oraz niekwestionowanej i bezwarunkowej suwerenności narodu. Przyrzekam dochować wierności konstytucji. Składam tę przysięgę za braterstwo pomiędzy Turkami a Kurdami[7].

Tylko ostatnie zdanie – Składam tę przysięgę za braterstwo pomiędzy Turkami a Kurdami – wypowiedziała w języku kurdyjskim.

Zgodnie z brzmieniem art. 42 Konstytucji Turcji "Żaden język poza językiem tureckim nie powinien być nauczany jako język ojczysty obywateli Turcji w żadnej instytucji zajmującej się szkoleniem lub edukacją"[8].

W marcu 2006 Turcja zezwoliła prywatnym kanałom telewizyjnym rozpocząć nadawanie programów kurdyjskojęzycznych. Jednakże rząd turecki zaznaczył, że należy unikać pokazywania dzieciom filmów animowanych lub programów edukacyjnych uczących języka kurdyjskiego, zaś sama emisja w języku kurdyjskim miała być ograniczona do 45 minut dziennie oraz 4 godzin tygodniowo. Programy musiały posiadać tureckojęzyczne napisy[9].

1 stycznia 2009 swoją emisję rozpoczął pierwszy kurdyjskojęzyczny, 24-godzinny program telewizyjny TRT-6. Mottem stacji są słowa "żyjemy pod tym samym niebem". Program nadawany jest głównie w dialekcie kurmandżi[10]. Biorący udział w inauguracji działania stacji premier Turcji Recep Tayyip Erdoğan na końcu swojego przemówienia życzył kurdyjskojęzycznej stacji "powodzenia" w języku kurdyjskim[11]. Jednak emisja programu de facto narusza tureckie prawo – nadal obowiązujący, niezmieniony artykuł 42 tureckiej konstytucji.

Mimo wprowadzanych stopniowo zmian, kurdyjski alfabet nie jest nadal powszechnie akceptowany; zakazane jest używanie imion i nazwisk zawierających litery X, W oraz Q, występujących w języku kurdyjskim – niewystępujących zaś w łacińskim alfabecie tureckim.

W Iranie język kurdyjski jest używany w niektórych lokalnych mediach i dziennikach, nie jest natomiast używany w szkołach[12][13]. W rezultacie część irańskich Kurdów wyjechała do irackiego Kurdystanu, aby podjąć naukę w swoim ojczystym języku[14].

Przypisy

  1. Giedz, Maria: Węzeł kurdyjski. Warszawa: Dialog, 2002, s. 14. ISBN 83-88938-23-1.
  2. Kurdish Academy of Language: Kurdish Unified Alphabet (ang.). [dostęp 15 lutego 2009].
  3. Raport Amnesty International (marzec 2005): Kurds in the Syrian Arab Republic one year after the March 2004 events (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].
  4. Amnesty International USA: Defiance Under Fire; Leyla Zana: Prisoner of Conscience (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].
  5. Freemuse: Kurdish performers banned; Appeal from International PEN (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].
  6. Maria Giedz: Węzeł kurdyjski. Warszawa: Dialog, 2002, s. 16. ISBN 83-88938-23-1.
  7. Kurdish Political Prisoner Leyla Zana Released After a Decade in Jail (ang.). [dostęp 12 lipca 2008].
  8. Article 42 Constitution of Turkey: No language other than Turkish shall be taught as a mother tongue to Turkish citizens at any institutions of training or education. Źródło: Konstytucja Turcji (ang.). [dostęp 16 lutego 2009].
  9. Turkey to get Kurdish television (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].
  10. Mutlu Civiroglu (KurdishMedia.com): Kurdish TV starts broadcasting in Turkey (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].
  11. Joanna Bocheńska: TRT-6, kurdyjski kanał telewizyjny w Turcji (pol.). [dostęp 19 lutego 2009].
  12. Joyce BLAU Professor of Kurdish language and civilization at the National Institute of Oriental Language and Civilization of the University of Paris (INALCO): 'The Kurdish Language and Literature (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].
  13. Amir Hassanpour: The language policy of Iran from State policy on the Kurdish language: the politics of status planning (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].
  14. Ivan Watson: Neighboring Kurds Travel to Study in Iraq (ang.). [dostęp 19 lutego 2009].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikowanie, PWN, Warszawa, 1989, ISBN 83-01-08163-5

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]