Przejdź do zawartości

Arsenał w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Arsenał w Warszawie
Zabytek: nr rej. 87 z 1.07.1965[1]
Ilustracja
Gmach Arsenału od strony południowo-zachodniej
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Miejscowość

Warszawa

Adres

ul. Długa 52

Styl architektoniczny

wczesny barok[2]

Architekt

Paweł Grodzicki
Krzysztof Arciszewski

Inwestor

Władysław IV Waza

Ukończenie budowy

1643

Ważniejsze przebudowy

1752−1754, 1779−1782, 1822, 1935−1938

Zniszczono

1944

Odbudowano

1948–1950

Położenie na mapie Warszawy
Mapa konturowa Warszawy, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Arsenał w Warszawie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Arsenał w Warszawie”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Arsenał w Warszawie”
Ziemia52°14′44,267″N 21°00′05,292″E/52,245630 21,001470
Multimedia w Wikimedia Commons
Obraz Marcina Zaleskiego Wzięcie Arsenału (1831)
Arsenał w latach 20. XX wieku jako więzienie
Arsenału w 1938 roku
Częściowo zburzony i wypalony budynek w 1946 roku

Arsenał[3][2][1] – gmach dawnego arsenału znajdujący się przy ulicy Długiej 52 w Warszawie. Siedziba Państwowego Muzeum Archeologicznego.

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Warszawski arsenał, czyli królewski magazyn broni, to wczesnobarokowy[2] budynek w formie zamkniętego czworoboku o wymiarach 64 na 83 metry, z obszernym wewnętrznym dziedzińcem[3]. Gmach został wzniesiony w latach 1638−1643 z rozkazu króla Władysława IV[4]. Powstał w miejscu dawnego szpitala (przytułku) dla weteranów wojskowych założonego przez Stefana Batorego[5].

Budową kierowali kolejno Paweł Grodzicki i Krzysztof Arciszewski[3]. Był wielokrotnie przebudowywany: w latach 1752−1754 (według projektu Jana Zygmunta Deybla lub Joachima Daniela Jaucha), 1779−1782, 1822 (przez Wilhelma Mintera), 1832–1835 (przebudowa na więzienie) i 1935−1938 − usunięcie z gmachu więzienia i adaptacja na potrzeby Archiwum Miejskiego Warszawy, przywracająca w dużej części pierwotny wygląd.

W połowie XVII wieku w Arsenale przechowywano ok. 100 dział oraz broń ręczną. We wrześniu 1655 budynek został zdobyty przez Szwedów. W 1702 został częściowo zniszczony wskutek wybuchu prochu wywołanego uderzeniem pioruna[6]. Zniszczeniu uległo skrzydło od strony ul. Nalewki[6]. W 1808 roku książę Józef Poniatowski zorganizował w budynku Arsenału Szkołę Artylerii oraz Saperów Księstwa Warszawskiego[7]. W 1809 stał się on pierwszą siedzibą Szkoły Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierów[8]. W 1816 gmach został rozbudowany[9].

W nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku ludność Warszawy zdobyła budynek, wspierając tym samym rozpoczynające się powstanie listopadowe. Po upadku powstania władze rosyjskie ulokowały w budynku więzienie karne[10]. W budynku więzienia funkcjonował m.in. dom modlitwy dla więźniów wyznania mojżeszowego[11].

W 1938 roku zakończono przebudowę gmachu na siedzibę Archiwum Miejskiego Warszawy[12]. W trakcie prac dodano podcienia wraz z chodnikiem od strony ul. Nalewki[10]. Na ścianie od tej ulicy umieszczono również sgraffito z podobiznami Władysława IV i Józefa Piłsudskiego[13].

Budynek został uszkodzony w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku[14]. 26 marca 1943 roku w pobliżu gmachu miejsce akcja Szarych Szeregów, znana jako akcja pod Arsenałem[15].

5 sierpnia 1944 roku budynek Arsenału zostaje zajęty przez powstańców, którzy bronili go do 23 sierpnia. Tego dnia zniszczeniu uległy najcenniejsze zbiory Archiwum Miejskiego Warszawy zgromadzone w sali parterowej pawilonu zachodniego[16].

Uszkodzony w czasie walk powstańczych budynek został spalony przez Niemców 4 listopada. Całkowitemu zniszczeniu uległa wtedy pozostała część zbiorów Archiwum[16][17]. Budynek został zniszczony w 80%[18].

W latach 1948–50 Arsenał został odbudowany według projektu Brunona Zborowskiego. Nie odtworzono podcieni od strony ul. Nalewki gdyż funkcję tej ulicy przejęła obecna ul. Andersa[13]. W budynku mieściły się pracownia projektów warszawskiego metra i Biuro Projektów i Studiów Budownictwa Przemysłowego[18]. Od 1959 roku jest siedzibą Państwowego Muzeum Archeologicznego.

W 1965 roku gmach Arsenału został wpisany do rejestru zabytków[1].

31 sierpnia 2006 roku Rada Warszawy podjęła uchwałę o zmianie nazwy stacji warszawskiego metra Ratusz na Ratusz Arsenał[19].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków (księga A) − na 30 czerwca 2024 roku. Woj. mazowieckie (Warszawa). [w:] Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl. s. 31. [dostęp 2024-08-09].
  2. ↑ a b c Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architektury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1977, s. 58.
  3. ↑ a b c Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 35. ISBN 83-01-08836-2.
  4. ↑ Eugeniusz Szwankowski: Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1952, s. 58.
  5. ↑ Franciszek Galiński: Gawędy o Warszawie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska“, 1939, s. 159.
  6. ↑ a b Franciszek Galiński: Gawędy o Warszawie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska“, 1939, s. 161.
  7. ↑ Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o dawnej broni palnej. Warszawa: MON, 1987, s. 12. ISBN 83-11-07350-3.
  8. ↑ Lech Królikowski: Szkolnictwo dawnej Warszawy. Warszawa: Muzeum Historyczne m. st. Warszawy, 2008, s. 197. ISBN 978-83-88477-81-2.
  9. ↑ Eugeniusz Szwankowski: Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1952, s. 177.
  10. ↑ a b Franciszek Galiński: Gawędy o Warszawie. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska“, 1939, s. 164.
  11. ↑ Eleonora Bergman: „Nie masz bóżnicy powszechnej”. Synagogi i domy modlitwy w Warszawie od końca XVIII do początku XXI wieku. Warszawa: Wydawnictwo DIG, 2007, s. 243. ISBN 978-83-7181-391-7.
  12. ↑ Zbigniew Bania: Arsenał Warszawski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 77.
  13. ↑ a b Rafał Bielski, Jakub Jastrzębski: Utracone miasto. Warszawa wczoraj i dziś. Warszawa: Skarpa Warszawska, 2016, s. 187. ISBN 978-83-63842-27-7.
  14. ↑ Janusz Odziemkowski: Warszawa w wojnie obronnej 1939 roku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 170. ISBN 83-01-07927-4.
  15. ↑ Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 26. ISBN 978-83-1113474-4.
  16. ↑ a b Zbigniew Bania: Arsenał Warszawski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 82.
  17. ↑ Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 40.
  18. ↑ a b Karol Małcużyński, Wacław Wojnacki: Zwiedzamy nową Warszawę. Warszawa: Spółdzielczy Instytut Wydawniczy „Kraj”, 1950, s. 76.
  19. ↑ Uchwała nr LXXX/2542/2006 Rady m. st. Warszawy w sprawie zmiany nazwy stacji Metra Warszawskiego w Dzielnicy Śródmieście m. st. Warszawy. bip.warszawa.pl, 07.09.2006. [dostęp 2013-05-10].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Arsenał_w_Warszawie&oldid=79195459”