Nowa Zelandia (archipelag)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nowa Zelandia
Nowa Zelandia w lecie 2002 roku
Nowa Zelandia w lecie 2002 roku
Państwo  Nowa Zelandia
Akwen Ocean Spokojny
Wyspy Wyspa Północna, Wyspa Południowa, Wyspa Stewart
Liczba wysp 2 główne
Powierzchnia 268 680 km²
Populacja (2006)
 • liczba ludności
 • gęstość

4 027 947
14,99 os./km²
Położenie na mapie Oceanu Spokojnego
Mapa lokalizacyjna Oceanu Spokojnego
Nowa Zelandia
Nowa Zelandia
Ziemia41°00′S 174°00′E/-41,000000 174,000000
Mapa archipelagu
Położenie na mapie

Nowa Zelandiaarchipelag na Oceanie Spokojnym, ok. 1600 km na południowy wschód od wybrzeży Australii. Obejmuje on dwie duże wyspy: Północną (114,6 tys. km²) i Południową (151,7 tys. km²) oraz szereg okolicznych wysepek, z których największa jest Wyspa Stewart. Archipelag ten wchodzi w całości w skład państwa Nowa Zelandia.

Budowa geologiczna[edytuj]

Wyspy mają złożoną budowę geologiczną. Południowo-zachodnią część Wyspy Południowej buduje archaiczny fragment starego rozbitego lądu. To krystaliczny blok złożony z granitów i gabra. Do bloku przylegają fałdy młodego górotworu jurajskiego. Wewnętrzną strefę górotworu tworzą głównie gnejsy i łupki krystaliczne. Zewnętrzną natomiast skały osadowe, w różnym wieku, od kambru do jury.

Po sfałdowaniu górotworu, w czasach jury, Nowa Zelandia tworzyła część rozległego lądu, połączonego z Australią i Nową Gwineą. Od kredy, ląd zaczął się rozpadać i zanurzać. W późnej kredzie, około 80 mln lat temu mikrokontynent obejmujący swoim zasięgiem Nową Zelandię i Nową Kaledonię oddzielił się od reszty Gondwany[1]. Od tamtego czasu Nowa Zelandia ciągle podlega ruchom górotwórczym, aż do dnia dzisiejszego. Doprowadziły one do sfałdowania utworów trzeciorzędowych. Ich skutkiem są wytworzone zręby i rowy tektoniczne.

Prawdopodobnie to właśnie aktywność tektoniczna rozpoczęta około 26 mln lat temu doprowadziła do częściowego wynurzenia się Nowej Zelandii z wody[1], pod którą znajdowała się do około 22 mln lat temu[2].

Obecnie na wyspach Nowej Zelandii czynnych jest kilka wulkanów. Są z nimi związane takie zjawiska jak: trzęsienia ziemi, gejzery, mofety czy gorące źródła.

W plejstocenie góry Nowej Zelandii zostały zlodowacone i pokryte lodowcami o charakterze dolinnym. Lodowce usypały moreny i stożki fluwioglacjalne. Na niziny wyniesione zostały drobne osady w postaci lessów. W górach powstały formy glacjalne i jeziora, a wybrzeże południowo-zachodnie przekształcone zostało w wybrzeże fiordowe.

Nowa Zelandia posiada liczne bogactwa naturalne. Na wyspach występują złoża węgla kamiennego, duże zasoby hydroenergetyczne i złoża miedzi, złota, rudy żelaza i manganu. Z osadów trzeciorzędowych wydobywana jest kopalna żywica kauri.

Rzeźba terenu[edytuj]

Rozwój geologiczny wysp warunkuje współczesną rzeźbę. Wnętrze wysp jest górzyste, najwyższe partie gór mają rzeźbę i wysokość typu alpejskiego. Najwyższą górą jest Góra Cooka (3754 m n.p.m.). Na Wyspie Południowej przeważają cechy rzeźby polodowcowej, na wyspie Północnej - cechy rzeźby wulkanicznej. Obszary górskie otoczone są wyżynami. Niziny zajmują jedynie wąski pas nadbrzeża. Na północno-zachodnim wybrzeżu Wyspy Południowej występują, wspomniane w budowie geologicznej, fiordy.

Klimat[edytuj]

Klimat Nowej Zelandii jest oceaniczny podzwrotnikowy i umiarkowany, ciepły morski. Średnia temperatura lipca wynosi 3-5 °C na południu, a do 12° w części północnej. Średnia temperatura stycznia na południu osiąga 14 °C, na północy 19 °C. Roczna suma opadów atmosferycznych na Wyspie Północnej wynosi 800-1000 mm, a w partiach wyższych do 2650 mm. Maksimum opadów przypada na porę zimową. Bardziej zróżnicowana jest ilość opadów na wyspie Południowej. W miesiącach zimowych, na wyspie południowej występują także opady śnieżne. Trwała pokrywa śnieżna utrzymuje się jedynie w górach, granica wiecznego śniegu przebiega na wysokości około 2200 m n.p.m. W górach występują lodowce. Największe z nich to: Tasmana (29 km długości) i Murchisona (17 km długości). Łącznie lodowce zajmują powierzchnię około 940 km².

W czasach prehistorycznych klimat był bardziej surowy niż obecnie. W wyniku epoki lodowcowej, poziom wody obniżył się o 100 metrów względem sytuacji sprzed zlodowacenia[3]. 25 000–15 000 lat temu, w wyniku najbardziej srogiej epoki lodowcowej, Góra Cooka stała się równiną rozciągającą się ze wschodu na zachód[3]. Do dzisiaj pozostały w okolicach Wellington skutki zlodowaceń w postaci gwałtownych osunięć terenu i lodowych wnęk (np. Tongue Point)[3].

Wody powierzchniowe[edytuj]

Sieć rzeczna Nowej Zelandii jest bardzo gęsta. Rzeki są krótkie i bystre. Najdłuższe to: Waikato (434 km) i Clutha (338 km). Charakteryzują je wysokie stany wód w ciągu roku, a w okresie wiosny częste powodzie. Na wyspach nowozelandzkich znajdują się liczne jeziora, z których największe to Taupo (o powierzchni 616 km²), a najgłębsze – jezioro Hauroko (osiąga maksymalną głębokość 463 m). Na Wyspie Południowej przeważają jeziora tektoniczno-lodowcowe, bardzo głębokie, na wyspie Północnej natomiast - jeziora tektoniczne i wulkaniczne.

Gleby[edytuj]

Nowa Zelandia cechuje się zróżnicowaną pokrywą glebową. Prawie połowa powierzchni kraju jest pokrywa wieloma odmianami gleb górskich. Tereny górskie pokrywają zarówno gleby inicjalne z cechami tzw. segregacji mrozowej obszarów przylodowcowych, gleby zwane rankerami, gleby brunatne czy też gleby bielicowe. Na wapiennych podłożach wytworzyły się rędziny. Tereny, na których występuje sezonowy deficyt wody, posiadają żółtoszare pokrywy glebowe, zaś na suchych terenach występują gleby brunatnoszare. W centralnej części Ziemi Północnej wulkaniczny krajobraz jest zdominowany przez czarne i szare andosole. Błotniste rejony Aucklandu są pokryte glebami torfiastymi i glejowymi. W dolinach rzecznych Nowej Zelandii występują mady i inne gleby cechujące się dużą żyznością[4].

Przyroda żywa[edytuj]

Szata roślinna[edytuj]

Ze względu na trwającą od milionów lat izolację około 80% flory Nowej Zelandii stanowią gatunki endemiczne, nie spotykane gdzie indziej[5]. Naturalne ekosystemy budowane przez gatunki rodzime zajmują współcześnie jednak tylko 10–15% powierzchni wysp[5].

W sumie do flory Nowej Zelandii należą 1843 gatunki roślin naczyniowych[a][6]. Wysoki jest endemizm zwłaszcza wśród nagonasiennych, wśród okrytonasiennych liczne endemity reprezentują zwłaszcza rodzaje: jaskier Ranunculus, golteria Gaultheria, Dracophyllum, Myrsine, Pimelea, acena (Acaena), Carmichaelia, Metrosideros, Hebe, Celmisia, Olearia, Raoulia i in. Endemizm gatunkowy wśród paprotników sięga ok. 40%. Na poziomie rodzajów endemicznych jest ich 45 (np. tęgosz Phormium, Loxsoma, Pseudowintera, Carmichaelia, Haastia)[6].

W 2012 za gatunki wymarłe uznano 8 taksonów (7 gatunków i 1 mieszańca) roślin. Spośród 2580 analizowanych taksonów za niezagrożone uznano 1428, czyli w różnym stopniu zagrożonych jest 44% nowozelandzkiej flory[7].

Obie główne wyspy Nowej Zelandii leżą w większości w strefie wilgotnych lasów, przy czym Wyspa Północna głównie w strefie lasów podzwrotnikowych, a Wyspa Południowa głównie w strefie umiarkowanej. Las podzwrotnikowy nazywany jest lasem kauri od budującego najwyższe piętro drzewostanu gatunku, tj. soplicy kauri. Bukany są dominantami w lasach wilgotnych strefy umiarkowanej Wyspy Południowej – Nothofagus cliffortioides na wyżynach i Nothofagus fusca na nizinach. Dużą rolę w lasach odgrywają paprocie, w tym także drzewiaste, liany i epifity. Niewielkie powierzchnie w południowo-zachodniej części Wyspy Południowej zajmują lasy liściaste zrzucające liście na zimę z Hoheria glabrata[6].

Duże powierzchnie zajmują na Nowej Zelandii zbiorowiska zaroślowe. Częstym dominantem jest w nich manuka Leptospermum scoparium, a w strefie subalpejskiej przedstawiciele rodzaju Olearia[6]. Formacje trawiaste reprezentowane są przez tussock, dzielony na niski i wysoki. Niski tworzą kępy traw osiągające zwykle mniej niż 50 cm. Wykształca się głównie na mniejszych wysokościach. Zbiorowiska są zdominowane przez gatunki Poa cita i Festuca novae-zelandiae. Często występuje na skrajach terenów krzewiastych i lasów. W 1840 roku na Nowej Zelandii typ ten stanowił około 44% użytków zielonych. Rosły one głównie w suchych regionach – części centralnej i wschodniej Wyspy Północnej, a także na Wyspie Południowej – w jej równinnej części oraz na mniejszych wysokościach na wschodnich stokach górskich. Tussock wysoki składa się z traw dorastających do 1,5 m. Murawy tussock są zdominowane przez trawy z rodzaju Chionochloa, którego większość gatunków jest endemiczna dla Nowej Zelandii. Są to między innymi gatunki C. rubra, C. flavescens, C. pallens, C. crassiuscula, C. oreophila, C. australis, C. rigida i C. macra[8]. Wskutek wypalania pokrywy roślinnej i ekspansji gatunków europejskich obie formacje naturalne dla Nowej Zelandii zostały w istotnym stopniu zastąpiona przez łąki i pastwiska zdominowane przez gatunki europejskie (głównie tomkę wonną i kłosówkę wełnistą)[6].

W górach i na mokradłach występuje azonalna roślinność o charakterze podobnym jak gdzie indziej, ale o swoistym składzie florystycznym[6].

Fauna[edytuj]

Pod względem fauny Nowa Zelandia tworzy odrębną krainę. Charakterystyczny jest brak endemicznych ssaków (w przeciwieństwie do ptaków i gadów). Do ciekawych przedstawicieli świata zwierząt należą trzy miejscowe gatunki nietoperzy, z ptaków kiwi (symbol państwa Nowa Zelandia), papugi kea i kakapo oraz takahe. Z gadów hatteria, jedyny współczesny przedstawiciel sfenodontów, oraz około 30 innych gatunków. Wyłącznie na Nowej Zelandii występują duże owady z rzędu prostoskrzydłych zwane wetami. Duże zagrożenie dla endemicznych gatunków stanowią gatunki sprowadzone przez osadników od XVII wieku, jak koty, psy, szczury, myszy, lisy workowate, gronostaje i króliki.

Wiele gatunków uznano już za wymarłe, na przykład 40 gatunków ptaków, 3 gatunki żab i jaszczurek i 1 gatunek nietoperzy, a także liczne gatunki owadów.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Lista roślin rodzimych według statusu ochrony obejmuje 2415 taksonów w randzie gatunku i niższej oraz 166 mieszańców

Przypisy

  1. a b Steven A. Trewick, Adrian M. Paterson, Hamish J. Campbell. Hello New Zealand. „Journal of Biogeography”. 34 (1), s. 1–6, 2007. DOI: 10.1111/j.1365-2699.2006.01643.x. 
  2. Marc E. H. Jones, Alan J. D. Tennyson, Jennifer P. Worthy, Susan E. Evans, Trevor H. Worthy. A sphenodontine (Rhynchocephalia) from the Miocene of New Zealand and palaeobiogeography of the tuatara (Sphenodon). „Proceedings of the Royal Society B”. 276 (1660), s. 1385–1390, 2009. DOI: 10.1098/rspb.2008.1785 (ang.). 
  3. a b c Klimat w Wellington - encyklopedia nowozelandzka Te Ara (ang.). [dostęp 9 grudnia 2008].
  4. Encyklopedia Geograficzna Świata: Australia, Oceania, Antarktyda. Wyd. OPRES Krakaów 1997 ​ISBN 83-85909-24-9​ str. 127-128.
  5. a b Native plants. Departament of Conservation, New Zealand Government. [dostęp 2017-12-07].
  6. a b c d e f Zbigniew Podbielkowski: Fitogeografia części świata. Ameryka, Australia, Oceania, Antarktyda. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 191-197. ISBN 83-01-07601-1.
  7. Peter de Lange, Jeremy Rolfe, Paul Champion, Shannel Courtney, Peter Heenan, John Barkla, Ewen Cameron, David Norton, Rodney Hitchmough: Conservation status of New Zealand indigenous vascular plants. 2013. [dostęp 2017-12-07].
  8. Story: Grasslands / Page 1 – Tussock grasslands (ang.). Te Ara. [dostęp 7 grudnia 2017].