Frankenstein

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Frankenstein
Frankenstein; or, The Modern Prometheus
Ilustracja
Ilustracja do wydania powieści z 1831 roku
Autor Mary Shelley
Tematyka eksperymenty naukowe
Typ utworu powieść gotycka, horror, sf
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Anglia
Język angielski
Data wydania 1818
Wydawca Lackington, Hughes, Harding, Mavor & Jones
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego 1925
Przekład Henryk Goldmann
Ten artykuł dotyczy powieści Mary Shelley. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Frankenstein (ang. Frankenstein; or, The Modern PrometheusFrankenstein, czyli współczesny Prometeusz; /ˈfræŋ.kən.staɪn/[1]) − powieść angielskiej pisarki i poetki okresu romantyzmu Mary Shelley z 1818 roku. Pisarz SF Brian Aldiss uważa Frankensteina za pierwszą powieść SF lub przynajmniej zapowiedź tego gatunku[2][3].

Powieść doczekała się wielu przeróbek i adaptacji filmowych, których większość zniekształcała lub spłycała pierwowzór. Pierwsza ekranizacja powstała w 1910, najsłynniejsza – w 1931, a jedna z najbardziej udanych i wiernych oryginałowi – w 1994[4]. Powieść Mary Shelley nie jest bowiem, jak filmowe produkcje hollywoodzkie, prostym dziełem obliczonym na efekt grozy. Wymowa powieści obraca się wokół dylematu moralnego równania się człowieka z Bogiem-stwórcą, kwestią prawa stwórcy do decydowania o losach stworzonej przez siebie istoty oraz zasadniczego tematu: odrzucenia stwora przez ludzi, gdyż dla nikogo nie liczyła się jego bezinteresowność i dobre serce, a to ludzki strach, odraza i obrzydzenie uczyniły z niego prawdziwego potwora.

Opis fabuły[edytuj]

Akcja powieści rozgrywa się pod koniec XVIII w. w Europie Zachodniej (głównie w SzwajcariiGenewie i Lucernie) i na Oceanie Arktycznym. Jest to tragiczna historia naukowca-filozofa Wiktora Frankensteina usiłującego rozwikłać zagadkę śmierci. Efektem jego wieloletnich poszukiwań i badań naukowych jest odkrycie możliwości przywracania życia zmarłym, a nawet stworzenie idealnego człowieka. Jego eksperyment kończy się tragicznie − w miejsce ideału powstaje monstrum, wprawdzie inteligentne i wykazujące ludzkie odruchy, jednak nie potrafiące się odnaleźć w otaczającej rzeczywistości (ze względu na jego wygląd ludzie się go boją i uciekają albo go atakują). Stwór, podążając i prześladując swojego stwórcę w imię zemsty, doprowadza w końcu do śmierci najbliższych Frankensteina i jego samego.

Okoliczności powstania[edytuj]

Strona z rękopisu powieści

Autorka, żona angielskiego poety epoki romantyzmu Percy'ego Shelleya, napisała swoją powieść zainspirowana odkryciami naukowymi[5] swojej epoki i jej duchem filozoficzno-artystycznym. Sama koncepcja książki zrodziła się w willi Diodati nad Jeziorem Genewskim 16 czerwca 1816 podczas spotkania towarzyskiego Shelleyów z lordem Byronem i Johnem Polidori. Towarzystwo spędzało czas w domu, m.in. racząc się opowieściami grozy, bo lato roku 1816 było wyjątkowo deszczowe i chłodne (w rezultacie potężnej erupcji wulkanu Tambora na wyspie Sumbawa w Indonezji). Praca nad spisaniem historii młodego naukowca i jego dzieła zabrała pisarce blisko dwa lata[6].

Spędziłam lato 1816 roku w okolicach Genewy. Było wyjątkowo zimno i deszczowo i wieczorami zbieraliśmy się przy kominku, delektując niemieckimi opowiadaniami o duchach. Te baśnie budziły w nas chęć by je naśladować. Dwoje przyjaciół [...] oraz ja postanowiliśmy, każde z osobna wymyślić historię opartą na fenomenach nadprzyrodzonych.

— Mary Shelley w przedmowie do pierwszego wydania[7]

Inspiracje[edytuj]

Istnieją pewne przypuszczenia co do związku dzieła Mary Shelley z niemiecką miejscowością Frankenstein (obecnie Ząbkowice Śląskie) na Dolnym Śląsku i aferą grabarzy z 1606 roku, która mogła wpłynąć inspirująco na pisarkę. Mogłoby to wyjaśnić etymologię tytułu i analogię z nazwą miejscowości[8]. Współcześnie w Ząbkowicach Śląskich organizowany jest festiwal grozy i horroru pod nazwą „Weekend z Frankensteinem”, nawiązujący do tytułowego bohatera powieści Mary Shelley.

Według innych przypuszczeń prawzorem Frankensteina był alchemik Johann Konrad Dippel, który urodził się na zamku Frankenstein koło Darmstadt.

Ekranizacje[edytuj]

Oprócz wyżej wymienionych ekranizacji powstawały też liczne sequele i parodie opowiadające o potworze Frankensteina lub jego twórcy. Filmy te jednak nie miały już wiele wspólnego z pierwowzorem literackim.

Polskie przekłady[edytuj]

Przekład Henryka Goldmana z 1925 roku wydawany był w XX wieku. Potem powstały tłumaczenia Pawła Łopatki (2005) i Macieja Płazy (2013).

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. http://dictionary.cambridge.org/pronunciation/english/frankenstein
  2. Brian Wilson Aldiss: Billion year spree: the history of science fiction. Doubleday, 1973. ISBN 978-0385088879.
  3. Brian W. Aldiss, O pochodzeniu gatunków: Mary Shelley [w] Mary Wollstonecraft Shelley, Frankenstein, Poznań 1989 ISBN 83-210-0790-2.
  4. Marc Poree, Frankenstein w kinie [w] Mary Shelley, Frankenstein, Warszawa 1998, s. 253. ISBN 83-7200-080-8.
  5. zob. Giovanni Aldini
  6. mihaugal: Mary Shelley Wollstonecraft – Prometeusz grozy (pol.). W: Horror Online [on-line]. 2007. [dostęp 2010-03-15].
  7. Mary Shelley, Frankenstein, Warszawa 1998, s. 10. ISBN 83-7200-080-8.
  8. Marcin Dziedzic, Gabriela Połutrenko Afery śląskich grabarzy, „Sudety” nr 2/35 (luty 2004) s. 12.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Tadeusz Żabski: Słownik literatury popularnej. Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1997, s. 339-340. ISBN 83-7091-039-4.